Zaburzenia emocjonalne i dynamiki procesów nerwowych .

Zaburzenia życia
emocjonalno-uczuciowego to zagadnienie złożone, przysparzające badaczom
licznych problemów. Po pierwsze zaburzenia te powstają w toku rozwoju
psychologicznego, którego tempo bywa zróżnicowane u poszczególnych dzieci.
Odróżnienie problemów, będących odbiciem różnych rytmów rozwoju
psychologicznego, od tych które sugerują istnienie głębokich problemów
emocjonalnych, to dodatkowe zagadnienie występujące przy pracy z dziećmi. W tym
miejscu trzeba zaznaczyć, że dzieci często nie potrafią mówić wprost o
problemie. Przeżywany przez nie stres może przejawiać się poprzez
nieadaptacyjne zachowanie. Poprawna identyfikacja tych zachowań to nie łatwe
zadanie przed którym stoją rodzice i nauczyciele. Dorośli niekiedy robią
„problem psychologiczny” z zachowań, które mijają z czasem. Z drugiej strony
zdarza się, że ignorują naprawdę problematyczne zachowania dziecka. Poza tym
problemy dzieci są często związane z określoną sytuacją i kontekstem. Dzieci mogą
być agresywne w domu ale nie w szkole. Nawet nadaktywność zależy od kontekstu i
sytuacji. Jedno z badań wykazało, że 75% dzieci, które były wyraźnie nadaktywne
w szkole, nie zachowywało się tak ani w domu, ani w trakcie badań
(Klein&Gittelman-Klein).1 Kolejny problem pojawia się przy klasyfikacji
zaburzeń emocjonalnych i związanej z tym różnicy poglądów na temat przyczyn i
mechanizmów powstawania poszczególnych zaburzeń.

Pierwszy problem częściowo rozwiązuje stwierdzenie, że przy całym
bogactwie różnic indywidualnych istnieją pewne ogólne cechy charakterystyczne
dla życia uczuciowego dzieci w poszczególnych fazach rozwoju. Małe dzieci
odznaczają się dużą pobudliwością, natomiast słabą równowagą i znikomą
trwałością stanów uczuciowych. Dzieci w wieku szkolnym są już znacznie bardziej
zrównoważone, uczucia ich są mniej zmienne, określone stany uczuciowe są mniej
rozproszone i trwają dłużej. Tak więc można wyodrębnić podstawowe etapy w
rozwoju emocjonalno- uczuciowym dziecka. Pierwszy to elementarne wrażenia i
odczucia kształtujące się na podłożu potrzeb organicznych i ich zaspokojenia.
Są to pierwsze miesiące okresu niemowlęcego. W miarę ogólnego rozwoju psychiki dziecka poszerza się zakres podniet,
na które dziecko reaguje uczuciowo, jak i różnicuje się charakter jego
reakcji. Początkowo przeżycia dziecka są
ściśle związane z jego spostrzeżeniami i nadają im barwę uczuciową. W miarę
rozwoju psychiki dziecka procesy emocjonalno-uczuciowe zaczynają się oddzielać
od procesów poznawczych, a uczucia dziecka podlegają „obiektywizacji „.Proces
ten rozpoczyna się w okresie poniemowlęcym i trwa przez okres przedszkolny, a nawet szkolny. Drugi etap rozwoju
uczuciowego dziecka to uczucia przedmiotowe. Podmiot uświadamia sobie zależność
uczucia od przedmiotu, który je obiektywnie wywołał. Trzecim etapem są tzw.
uczucia ogólne i uczucia wyższe. Pochodzą one z uogólnionych uczuć
przedmiotowych. Uczuciowość wyższa wiąże
się czynnościowo z rozwojem płatów czołowych a ich uszkodzenie może wywoływać
zaburzenia w tej sferze. Zaczątki uczuć wyższych, głównie społecznych,
pojawiają się w już w wieku poniemowlęcym i przedszkolnym. Natomiast pełniejszy
ich rozwój ma miejsce w okresie dorastania. Zaburzenia rozwoju uczuć mogą
zachodzić na każdym z wymienionych etapów, a pojawienie się ich np. w pierwszym
z nich rzutuje na kolejne. Drugi rodzaj zmian rozwojowych w uczuciowości
dziecka dotyczy formy jego emocjonlno-uczuciowych reakcji. Stopniowe
opanowywanie i regulowanie własnych reakcji, podporządkowanie ich wymaganiom
otoczenia, następnie wzrost ich adekwatności w stosunku do sytuacji i wreszcie
stopniowe zwiększanie liczby pozytywnych reakcji uczuciowych zgodnych z
wymaganiami otoczenia. Umiejętność regulowania reakcji emocjonalno-uczuciowych
jest najprawdopodobniej wynikiem zwiększającego się hamującego oddziaływania
kory mózgowej na ośrodki podkorowe.2
Zaburzenia więc będą objawiać się głównie w postaci nieadekwatnych i
niezrozumiałych dla otoczenia zachowań.

Problem przyczyn powstawania zaburzeń
emocjonalnych rozwiązuje prosty podział na zaburzenia spowodowane uszkodzeniem
struktury układu nerwowego,( które mogą nastąpić w okresie płodowym, w czasie
porodu ,a także w pierwszych latach życia dziecka) oraz na zaburzenia
wynikające z nieprawidłowego funkcjonowania otoczenia dziecka. Podział ten
jednak nie zawsze daje się przeprowadzić w odniesieniu do konkretnych
przypadków. Można powiedzieć, że zaburzenia emocjonalne u dzieci mają charakter
polietiologiczny i dodatkowo wchodzą także w korelacje z innymi sferami życia
dziecka. Najczęściej zaburzeniom funkcjonowania w sferze emocjonalnej
towarzyszą zaburzenia sfery poznawczej oraz społecznej. Niekiedy są one
podstawowym czynnikiem decydującym o rozpoznawaniu określonego zaburzenia, czasem stanowią tylko jeden z licznych przejawów nieprawidłowości
funkcjonowania dziecka. Procesy emocjonalne dziecka związane są także z
funkcjonowaniem układu endokrynologicznego i ogólnym stanem jego zdrowia. Mając
świadomość tych licznych uwarunkowań
skoncentrujmy się najpierw na konstytucji układu nerwowego dzieci zaburzonych.
Występują u nich pewne zakłócenia w dynamice procesów nerwowych. Są to
najczęściej zakłócenia ich równowagi, siły i ruchliwości. Siła układu nerwowego
to zdolność komórek nerwowych do pracy, do powstania w nich, z określonym
natężeniem, procesów pobudzania i hamowania. Równowaga procesów nerwowych to
określony stosunek siły pobudzenia do siły hamowania. Ruchliwość procesów
nerwowych to zdolność układu nerwowego do przechodzenia od stanu pobudzenia do
hamowania i odwrotnie. Można wyróżnić trzy typy układu nerwowego, które są
niekorzystne z punktu widzenia możliwości występowania zaburzeń u dzieci.
Najbardziej niekorzystnym wydaje się taki zespół cech układu nerwowego, w
którym istnieje znaczna przewaga procesów pobudzenia nad hamowaniem (a, więc
zakłócenie procesów równowagi układu nerwowego), przy dużej sile i ruchliwości.
Predysponuje to do powstania objawów tj. nadpobudliwość psychoruchowa lub
reakcje nerwicowe. Również niekorzystny wpływ ma słaby typ układu nerwowego
(słaba reakcja na bodźce). Wreszcie typ ze znaczną przewagą procesów pobudzania
nad hamowaniem, przy jednocześnie wyuczonych reakcjach hamulcowych w sferze
okazywania uczuć, co może prowadzić do objawów zahamowania psychoruchowego.
Zahamowanie psychoruchowe jest zaburzeniem cechującym się, podobnie jak
nadpobudliwość, silnym pobudzeniem emocjonalnym. Dzieci nadpobudliwe to
pobudzenie „wyrzucają” na zewnątrz, zahamowane natomiast silnie tłumią. Jedną z
pośrednich przyczyn trudności emocjonalnych u dzieci mogą być także tzw.
mikrodeficyty rozwojowe, czyli parcjalne uszkodzenia ośrodkowego układu
nerwowego.Istnieją liczne badania potwierdzające związek pomiędzy
funkcjonowaniem ośrodkowego układu nerwowego, a zaburzeniami zdrowia
psychicznego dzieci np. wyniki badań J. Gromskiej wskazujące, iż u 95% dzieci z
objawami nerwicy ruchowej obserwuje się nieprawidłowy zapis EEG (Spionek 1985),
czy też wyniki badań H. Nartowskiej dotyczące dzieci nadpobudliwych.
Stwierdziła ona, iż u 81% tych dzieci wystąpił w okresie płodowym lub
okołoporodowym jakiś czynnik uszkadzający OUN, zaś u 83% dzieci obserwowano
również skorelowane z nadpobudliwością fragmentaryczne deficyty OUN (Nartowska
1986)3 Trzeba podkreślić w tym miejscu, iż
występowanie u dziecka czynników mogących uszkodzić układ nerwowy nie przesądza
jeszcze o wystąpieniu u niego zaburzeń emocjonalnych. Istotną role spełniają tu
warunki środowiska.. Istnieje więc wzajemny związek tych dwóch czynników.
Warunki otoczenia mają różne znaczenie
dla dzieci różniących się konstytucją układu nerwowego. Dziecko o słabym
systemie nerwowym szybciej i mocniej reaguje na nieprawidłowe sytuacje
środowiskowe, łatwiej też u niego dochodzi do powstania zaburzeń zdrowia
psychicznego. Przechodząc do omówienia uwarunkowań środowiskowych na wstępie
trzeba podkreślić ich bezdyskusyjny wpływ na życie uczuciowe dziecka. Bywa, iż
są one tak szkodliwe, że powodują powstanie zaburzeń u dziecka o pierwotnie
zdrowym układzie nerwowym. Przykładem takiego zaburzenia jest tzw. choroba
szpitalna. Małe dzieci odizolowane od naturalnego środowiska rodzinnego
zaczynają wykazywać poważne odchylenia od normy, wśród których zaburzenia
emocjonalno-uczuciowe wysuwają się zazwyczaj na pierwszy plan. Jeśli dzieci
odłączono od rodziców przed ukończeniem przez nie 6 miesięcy życia, to
przejawiały one trwałe zmiany afektu i nawet jeśli pragnęły miłości nie umiały
jej dawać. Były nieprzystosowane do życia społecznego. Wobec trudnych zadań
rezygnowały. Ich rozwój intelektualny był również upośledzony. 4Środowisko rodzinne dziecka pełni bowiem
podstawową rolę wśród warunków środowiskowych. Składają się na nie następujące
elementy: warunki bytowe rodziny, struktura rodziny (pełna-rozbita,
wielodzietna- jednodzietna, jednopokoleniowa-wielopokoleniowa), atmosfera
panująca w rodzinie, system wychowawczy i postawy rodzicielskie. Spośród
systemów wychowawczych najbardziej szkodliwe efekty przynosi system nadmiernie
karzący, nadmiernie liberalny lub niekonsekwentny. Wiadomo także, że dzieci
zaburzone często pochodzą z rodzin rozbitych, czy wielodzietnych, gdzie
poświęca się im zbyt mało uwagi i uczucia. Rodzina rozbita nie może zapewnić
dziecku ani poczucia bezpieczeństwa, ani poczucia wspólnoty rodzinnej, nie
spełnia więc jego podstawowych potrzeb. Poczucie bezpieczeństwa nie pojawia się
jednak automatycznie, w wyniku obecności rodziców. Dziecko musi jeszcze czuć
się kochane i akceptowane (potrzeba miłość i uznania to obok ww. najbardziej podstawowe potrzeby), o tym zaś decyduje
wewnętrzna struktura rodziny. Negatywne czynniki w atmosferze rodziny
wpływające na niewłaściwe kształtowanie się uczuć dzieci to m.in. niezgodne
współżycie, brak wzajemnego szacunku i lekceważenie się rodziców oraz zbyt
szybkie tempo życia rodziny (szczególnie w dużych miastach). Kłopoty rodzinne
często też powiększa bieda. Nie bez znaczenia jest także atmosfera panująca w
środowisku pozarodzinnym, w którym dziecko spędza znaczną ilość czasu - głównie
szkoła i przedszkole. Wymagania dydaktyczne i wychowawcze szkoły są często
nieadekwatne do możliwości dzieci dlatego
powodują u nich frustracje i napięcia.
Także relacje między uczniem a nauczycielem oraz między rówieśnikami bywają
źródłem urazów, które w efekcie mogą stać się przyczynami lub wzmocnić już
istniejące już zaburzenia emocjonalne dziecka. Negatywny stosunek nauczyciela
do ucznia, odrzucenie przez grupę rówieśniczą czy też nadmierna rywalizacja to
główne sytuacje urazotwórcze. Trzeci czynnik środowiskowy mający duży wpływ na
powstawanie zaburzeń emocjonalnych u dzieci to wszelkiego rodzaju sytuacje traumatyczne,
powodujące silny wstrząs psychiczny tj. śmierć rodziców, nagła ciężka choroba
dziecka lub kogoś z rodziny, przeżycie silnego zagrożenia, ostre konflikty
między bliskimi, rozwód rodziców, a nawet narodziny rodzeństwa itp.. Te mogą
one doprowadzić do nagłego powstania zaburzeń, w przeciwieństwie do sytuacji,
gdy dziecko przeżywa długotrwały stres i napięcia (związany z sytuacją
rodzinną, czy szkolną), a zaburzenia narastają stopniowo.

GŁÓWNE ZABURZENIA UCZUCIOWO-EMOCJONALNEGO FUNKCJONOWANIA U
DZIECI

Dzieci
nadpobudliwe

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej to
grupa zaburzeń charakteryzujących się wczesnym początkiem ( zazwyczaj w
pierwszych pięciu latach życia ), brakiem wytrwałości w realizacji zadań
wymagających zaangażowania poznawczego, z tendencją do przechodzenia od jednej
aktywności do drugiej bez ukończenia żadnej z nich oraz zdezorganizowaną, słabo
kontrolowaną nadmierną aktywnością ( Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób, Urazów
i Przyczyn Zgonów 1994 ). Dzieci z tym
zaburzeniem są niezwykle ruchliwe i nie mogą skupić uwagi przez określony czas właściwy dla ich wieku. Brak
koncentracji uwagi powoduje, że uczniowie osiągają wyniki nauczania znacznie
gorsze, niż pozwalała by ich sprawność umysłowa. Według większości autorów
przyczyną jest przewaga procesów pobudzania nad hamowaniem. Badacze podkreślają
iż dzieci nadpobudliwe charakteryzują się na ogół słabym labilnym, układem
nerwowym; szybko męczą się wykonywaną pracą, pobudzenie aczkolwiek silne trwa
krótko ustępując miejsca także krótkiemu hamowaniu ochronnemu. W efekcie są to
dzieci męczliwe, łatwo nużące się nie
wytrwałe w działaniu. Często działały na nie patogenne czynniki biologiczne w
różnych okresach rozwoju ( płodowym okołoporodowym oraz wczesnego dzieciństwa).
Badania H. Nartowskiej wykazały że w wśród badanych dzieci nadpobudliwych w 62%
przypadków były one narażone na działanie różnego typu czynników uszkadzający
układ nerwowy. Ostatnio teoretycy zwracają uwagę na możliwość niskiego
pobudzenia, który utrudnia utrzymanie uwagi. Obserwuje się bowiem trudny do
wytłumaczenia paradoksalny fakt obniżania się nadpobudliwości po podaniu leków
pobudzających, większość dzieci przejawia po nich obniżenie nadpobudliwoćci i
lepsze wyniki w niektórych prostych zadaniach szkolnych. Zaburzenie to
występuje u około 6,7% dzieci w wieku przedadolescencyjnym, przy czym diagnozę
tę stawia się około pięć razy częściej chłopcom niż dziewczynkom.
Nadpobudliwość psychoruchowa występuje w trzech sferach funkcjonowania dziecka:
ruchowej, poznawczej i emocjonalnej ( jednej, dwóch lub wszystkich). W sferze
ruchowej objawami tymi są wyraźny niepokój ruchowy w zakresie małej i dużej
motoryki. Dzieci te wykazują niemożność pozostawania w bezruchu nawet przez
krótki okres czasu, chodzą, biegają, wymachują rękami obserwujemy także u nich
drobne ruchy kończyn (machanie nogami, ciągłe zajmowanie się rzeczami w zasięgu
rąk, kiwanie na krześle itp.)

W
sferze poznawczej wyraża się przede wszystkim trudnościami w skupieniu uwagi,
wzmożonym odruchem orientacyjny, oraz pochopnością i pobieżnością myślenia.
Dziecko nie jest w stanie dłużej skupić się nad wykonywaną czynnością,
najmniejszy bodziec odrywa je od zadania. Dzieci te przerzucają swoją uwagę z
obiektu na obiekt, robią wrażenie jakby interesowało je kilka rzeczy na raz, co
prowadzi m.in. do udzielania nieprawidłowych, nieprzemyślanych odpowiedzi.
Trudności występujące przy wykonywaniu jakiegoś zadania mogą być przyczyną
rezygnacji połączonej ze złością.

Nadpobudliwość w sferze emocjonalnej
dziecka wyraża się w nieopanowanych nieraz bardzo silnych reakcjach
emocjonalnych, wzmożonej ekspresji uczuć
oraz wzmożonej wrażliwości emocjonalnej na bodźce otoczenia. Dzieci te łatwo
wybuchają złością, krzykiem czy płaczem w sytuacjach, które u innych nie
wywołują tak gwałtownych reakcji.

Objawy nadpobudliwości dziecięcej
występują najczęściej na skutek korelacji wymienionych powyżej czynników
biologicznych z czynnikami społecznymi: atmosfera domowa, wymagania
najbliższego otoczenia, niezaspokojenie podstawowych potrzeb psychicznych
dziecka, nieprawidłowy styl wychowawczy w rodzinie. Szczególnie niekorzystne
jest wychowanie niekonsekwentne. Może ono być spowodowane zmieniającym się
postępowaniem tych samych osób dorosłych, lub wynikiem różniących się postaw
matki i ojca. W szkole dzieci
nadpobudliwe spotykają się często z krytyką nauczycieli, to powoduje silne
reakcje emocjonalne dziecka – złości się, przerywa wykonywaną czynność, niszczy
wytwory swojej pracy. Nauczyciele skarżą się, że są to dzieci bardzo uciążliwe,
męczące, trudne do opanowania. Kontakty nauczycieli czy rodziców z dziećmi
nadpobudliwymi nacechowane są często niecierpliwością, co wywołuje to z kolei
gwałtowne reakcje dziecka. W konsekwencji kontakty tych dzieci z dorosłymi są
nieprawidłowe, podobnie nieprawidłowo układają się stosunki z rówieśnikami.
Częste są kłótnie, obrażanie się, a nawet bójki. Podstawową sprawą w tym
miejscu jest zrozumienie, iż gwałtowne reakcje dziecka nadpobudliwego nie
wynikają z jego złej woli czy złośliwości, ale są efektem określonych właściwości
jego układu nerwowego. Dlatego reakcje dorosłych powinny cechować się spokojem
i cierpliwością, jest to warunek konieczny umożliwiający wpływanie na
zachowanie dziecka. Schemat dnia powinien być zaplanowany tak, aby nie
dostarczał dziecku zbyt dużo bodźców. Zabawy wymagające skupienia powinny
przeplatać zabawy ruchowe. Dorośli powinni udzielać dziecku pomocy w razie
trudności, wpierać by kończyło ono rozpoczęte zadania. Potrzeba także stałej
kontroli działalności dziecka oraz przypominania o zobowiązaniach. Problemy
należy załatwiać bez stosowania agresji i kar fizycznych.

Dzieci
zahamowane psychoruchowo

Dzieci zahamowane podobnie jak
nadpobudliwe cechuje silne pobudzenie emocjonalne. Jednak w przeciwieństwie do
nadpobudliwych dzieci zahamowane tłumią to pobudzenie w sobie. Istnieją więc
uwarunkowania biologiczne tego zaburzenia ale wydaje się, że szczególnie silne
są tutaj determinanty środowiskowe. W
literaturze zahamowaniu poświęca się znacznie mniej miejsca niż
nadpobudliwości, może dlatego, że dzieci zahamowane sprawiają znacznie mniej
kłopotu. Określa się je mianem dzieci lękowych, obserwuje się u nich trudności w kontaktach społecznych i
obniżoną aktywność. Cechuje je zwolniony
przebieg procesów poznawczych, ich reakcje uczuciowe są osłabione, reagują
jedynie na bardzo silne bodźce. Zahamowanie odbija się ujemnie na postępach w
nauce, i ogólnym przystosowaniu społecznym. M. Chłopkiewicz badając dzieci
zahamowane psychoruchowo wyodrębniła cztery ich grupy:

q pierwsza tkz. „zmotywowane-napięte” ( 32% badanych ) ta
grupa dzieci charakteryzuje się ogromną skrupulatnością i przesadną
starannością w wykonywaniu zadań. Są one niepewne swoich umiejętności,
sprawiają wrażenie nieustannie napiętych i niespokojnych. Na ogół są mocno
związane z matką i lek przed rozstaniem z nią jest powodem niechęci
uczęszczania do szkoły. Mają słabe kontakty z rówieśnikami, stronią od nowych
osób i sytuacji. Ciche lękliwe i wycofujące się w szkole, w domu potrafią
jednak być ożywione i swobodne.

q Druga - „ podporządkowane–uległe” ( 16% ) te są małomówne,
grzeczne; oceniane jako koleżeńskie i uczynne. Mają słabą więź emocjonalną z
matką, która jest zazwyczaj wymagająca i represyjna. Powoduje to nieśmiałości
i lękliwość tych dzieci oraz postawę
nieufności szczególnie w stosunku do dorosłych, co ujawnia się szczególnie w
kontaktach z nauczycielami.

q Trzecia - „ z
obniżoną samooceną–zrezygnowane” ( 34% ) są to dzieci bierne zarówno w domu
jaki i szkole. Mają zaniżone poczucie wartości, dlatego rezygnują z prób
podejmowania jakichkolwiek działań. Są apatyczne powolne, przygnębione. Bardzo
wrażliwe na dezaprobatę czy odrzucenie uczuciowe ze strony innych. W przypadku
trudności szybko rezygnują, często płaczą; nie podejmują samodzielnych działa,
wolą prosić o pomoc innych. Rodzice tych dzieci są zazwyczaj nadmiernie
krytyczni w stosunku do nich, odrzucający, prezentujący jawną postawę
dezaprobaty oraz deprecjonowania wartości dziecka.

q Czwarta - „nadwrażliwe-asteniczne” (18%). Są to dzieci
bardzo skryte i powściągliwe, nie ujawniające swoich przeżyć. Unikają
towarzystwa, czyją się inne, męczy je hałas i ruchliwość rówieśników. Pochodzą
na ogół z rodzin rozbitych, nieszczęśliwych, od wczesnego dzieciństwa
wprowadzane w trudny świat dorosłych .Matki tych dzieci często są neurotyczne,
lękowe, obarczające dzieci swoimi własnymi trudnymi przeżyciami. Cechą wspólną
dzieci zahamowanych są trudne doświadczenia z wczesnego dzieciństwa, kiedy
spotykały się one często z krytyką i ośmieszeniem, często także z karami
fizycznymi .Rodzice ich byli rygorystyczni, surowo je oceniali jako mało
ambitne i niezdolne. W domu panowała atmosfera ukrytych lub jawnych konfliktów.
Niektóre przeżywały groźbę zerwania więzi emocjonalnej z rodzicami lub
odrzucenie uczuciowe. Na te sytuacje reagowały one lękiem, który potem
generalizował się na inne osoby, stąd wycofywanie się z kontaktów, izolacja, trudności w wyrażaniu
uczuć. Widoczne są też niesatysfakcjonujące kontakty z matką, poczucie
odrzucenia. Wycofane i spokojne dzieci zahamowane nie sprawiają trudności
wychowawczych dlatego często ich cierpienie pozostaje niezauważone. Jest to
duży błąd wychowawców, gdyż to właśnie te dzieci najbardziej potrzebują
zachęty, życzliwości i uwagi. Zadania
dla nich powinny być tak dobierane, by zapewniały powodzenie i wzmacniały
poczucie własnej wartości. Należy zapewnić dziecku poczucie bezpieczeństwa,
akceptując go takim jakim jest, bez ocen, porównywania z innymi, czy
zawstydzania w przypadku wycofywania się z aktywności.5

Dzieci
nerwicowe

Najczęściej nerwice definiuje się jako schorzenie polegające na
chorobliwie lękowej reakcji na stres. Ten stały niepokój i lęk są przyczyną
zaburzeń i uniemożliwiają dziecku prawidłowe przystosowanie się do warunków i
wymagań otoczenia. Przyjęło się określać nerwice jako zaburzenie czynnościowe,
którego główną przyczyną są urazy psychiczne, różnego typu traumatyzujące
przeżycia wypływające z niekorzystnych sytuacji środowiska zewnętrznego,
wywołujące zaburzenia normalnego funkcjonowania. Ta koncepcja zostaje jednak
stopniowo wypierana przez koncepcje wieloczynnikową. Czynnikami dochodzącymi są
m.in. uszkodzenia układu nerwowego, będące skutkiem urazów lub chorób w okresie
życia płodowego, okołoporodowego lub wczesnego dzieciństwa. Podkreślana jest
również negatywna rola zaburzeń w przebiegu ciąży czy porodu, związanych z
urazami jak i zaburzeniami emocjonalnymi matek. Dzieci po takich porodach mogą
przejawiać m.in. zaburzenia reakcji emocjonalnych, które utrudniając im
przystosowanie się społeczne, przyczyniają się do powstawania nerwic. Istnieje
więc pewna wrodzona podatność na nerwice, dzieci z niepełnowartościowym układem
nerwowym łatwiej podlegają niekorzystnym wpływom otoczenia i wcześnie ujawniają
tego typu zaburzenia. Wśród niekorzystnych wpływów otoczenia powodujących
nerwice można wymienić:

-nieprawidłowe interakcje między rodzicami a dziećmi wynikające z
niekorzystnych właściwości rodziców, głównie ich niezrównoważenia i
patologicznych cech osobowości

-nieprawidłowy system wychowawczy i postawa rodziców (zarówno
nadmierny dystans, jak i nadmierna koncentracja uczuciowa może mieć wpływ na
powstawanie zaburzeń nerwicowych)

-atmosfera stałego niepokoju i napięcia w domu wynikająca z
niewłaściwych oddziaływań rodziców (gniewliwość, surowość, unikanie rozmów,
wścibstwo, tłumienie zainteresowań seksualnych dziecka, nadmierna obawa o
uszkodzenia jego ciała)

-zbyt wysoki poziom aspiracji rodziców i ich wysokie wymagania w
stosunku do dziecka, co może powodować tzw. nerwicę szkolną

To wszystko rzutuje niekorzystnie na zachowanie dzieci zarówno w
domu jak i w szkole.

Nerwica objawia się we wszystkich sferach życia dziecka, głównie jako: lęk, mimowolne moczenie, zaburzenia
łaknienia, jąkanie, tiki.

Lęk – jest podstawowym objawem nerwicy, a zarazem jej
źródłem. Jest to silny stan napięcia charakteryzujący się poczuciem
zagrożenia, a jednocześnie bezradności,
niepokoju i bezsilności. Jest emocją bezprzedmiotową. Najczęściej jest
nieuświadomiony przeżywany pod postacią innych objawów nerwicowych. W celu
uniknięcia przeżywania lęku jednostka uruchamia mechanizmy obronne. I tak u dziecka drogą do uniknięcia lęku np.
przed pójściem do przedszkola mogą być bóle brzucha, wymioty itp. U dzieci w
wieku przedszkolnym najczęściej występują lęki przed ciemnością, pozostaniem
samotnie w domu, zwierzętami czy zjawiskami przyrody. Dzieci często miewają
także tzw. lęki nocne, pojawiają się one często w okresach trudnych przeżyć
wywołanych sytuacją rodzinną, konfliktami, obiecaną czy wymierzoną dziecku
karą, a także na skutek silnych wzruszeń doznanych poza domem. W związku z
rodziną ważnym i często pojawiającym się zaburzeniem jest poczucie osamotnienia
, które może przybrać formę lęku separacyjnego (Rosenhan i Seligman, 1994).
Lęki, które są efektem stałego napięcia emocjonalnego trwają długo i są trudne do usunięcia.

Moczenie mimowolne – to najczęstszy rodzaj zaburzeń
dziecięcych, występuje częściej u chłopców. Jest to raczej jeden z wielu objawów zaburzeń
zachowania niż pojedynczy symptom (towarzyszy nadpobudliwości emocjonalnej,
zahamowaniu, apatii, nieśmiałości, zaburzeniom snu, agresji). Przyczyn tego
zaburzenia może być kilka. Pierwszy to niewykształcenie umiejętności kontroli
wydzielania moczu w wyniku nieprawidłowego treningu czystości (rozpoczętego
zbyt wcześnie lub zbyt późno). Trudności w tym zakresie mogą mieć też dzieci
chorowite, często pozostające w łóżku, z opóźnieniem w sprawności motorycznej i
opóźnieniem rozwoju mowy. Druga przyczyna tkwi w środowisku rodzinnym. Dziecko
zaczyna się moczyć gdy w najbliższym otoczeniu pojawiają się sytuacje zbyt
trudne dla niego. W grupie dzieci moczących się częste są przypadki
niewłaściwych postaw wychowawczych ich rodziców (postawy odrzucające, lękowe,
obojętne, nadopiekuńcze).W większości pochodzą one z tkw „trudnych rodzin”,
rozbitych, niepełnych czy z problemem alkoholowym. Czasem zaburzenie to związane jest ze zmianami w dotychczasowym trybie
życia, nowymi wymaganiami stawianymi przed dzieckiem. Podstawowy błąd
popełniany w stosunku do tych dzieci to karanie ich za moczenie się. Takie
postępowanie wzbudza w dziecku silne poczucie winy i wpływa na obniżenie ich
samooceny. Czasem dochodzi do tego jeszcze rodzeństwo czy rówieśnicy, którzy
wyśmiewają się z moczącego, dokuczają mu. Te sytuacje powodują, że dziecko żyje
w stanie permanentnego napięcia emocjonalnego, staję się bezradne, bierne,
wycofuje się z sytuacji wymagających aktywności społecznej. Moczenie jest tylko
symptomem istniejącego zaburzenia i należy to uwzględniać w leczeniu, skupiając
się na zaburzeniu a nie na samym jego przejawie. Warunkiem koniecznym leczenia
jest zmiana stosunku do dziecka u rodziców i nauczycieli. Powinni oni wiedzieć,
że moczenie jest mimowolne, nie wynika z jego złej woli, przekory czy
złośliwości. Rodzice powinni poświęcać takiemu dziecku dużo czasu, okazywać że
jest kochane, zadbać o to, by nie czuło się winne a nabrało pewności i
zaufania. Autorzy piszący na ten temat przedstawiają sposoby postępowania z
dziećmi moczącymi np. metoda H. Chapmana, którą nazwał on „metodą mięśnia ptysiowego”. Całą winę
„zwala” się no ów słaby u dziecka mięsień, następnie ćwiczy się z dzieckiem
zatrzymywanie moczu (ćwiczy mięsień). Dziecko musi wyrazić zgodę na stosowanie
konkretnej metody. Nie można zapomnieć też o współpracy z rodzicami, muszą oni
być w pełni uświadomieni na temat psychologicznych mechanizmów mimowolnego
moczenia, by nie popełniali błędów wychowawczych, które bardzo utrudniają
proces leczenia.

Zaburzenia łaknienia - Nerwicowy brak apetytu jest
zjawiskiem znanym od dawna i często występującym u dzieci. Zaburzenia łaknienia
powodują sytuacje konfliktową w domu, wywołują silny niepokój rodziców o
zdrowie dziecka, jednocześnie są skutkiem błędów wychowawczych popełnianych
przez matkę lub ojca. Polegają m.in. na nadmiernym zwracaniu uwagi na proces
jedzenia, namawianiu dziecka do spożycia przygotowanej porcji czy przymuszaniu
go pod groźbą kary. Nie uwzględnianiu sygnałów dziecka o poczuciu głodu lub
sytości, nadmiernym przestrzeganiu
określonych godzin posiłków, ignorowaniu niechęci dziecka do określonych pokarmów. Przełamywanie tej niechęci
może prowadzić do reakcji obronnych i odmowy jedzenia przez dziecko. Tutaj
podłożem zaburzeń łaknienia są więc błędy wychowawcze. Inną przyczyną może być
reakcja na trudną sytuacje domową dziecka, szczególnie na sytuacje zagrażające
jego poczuciu bezpieczeństwa np. narodziny rodzeństwa, pójście do przedszkola.
Anoreksja jest także jednym z objawów ogólnego negatywizmu dzieci, sposobem
wyrażania niechęci, wrogości do rodziców, jak również sposobem zwrócenia na
siebie uwagi i zapewnienia opieki. Metody leczenia powinny opierać się na pracy
zarówno z dziećmi jak i rodzicami, ze względu na psychogenne podłoże zaburzeń
łaknienia.

Jąkanie - jest to częsty
objaw zaburzeń mowy wieku dziecięcego, pojawia się w wieku przedszkolnym. Na
obraz jąkania składają się: objawy kloniczne ( wielokrotne powtarzanie tej
samej głoski lub sylaby ) oraz objawy toniczne ( zacinanie się ). Towarzyszy
temu silne emocjonalne i mięśniowe napięcie. Najczęstszą postacią jest jąkanie
mieszane – kloniczno toniczne. Wzmożone napięcie emocjonalne i mięśniowe może
powodować pojawianie się współruchów, czyli ruchów niecelowych w obrębie mięśni
twarzy, szyi i kończyn dolnych. Przyczynami jąkania mogą być rozbieżność między
poziomem myślenia dziecka a stosunkowo małą sprawnością aparatu mowy ( tzw.
jąkanie rozwojowe, ok. 3 r.). Jąkanie może pojawić się także w sposób nagły pod
wpływem urazu psychicznego, bądź w efekcie długa trwających sytuacji trudnych.
Podkreśla się także fakt podatności organizmu na działanie bodźców emocjonalnych
wynikających z osłabienia sił układu nerwowego i zachwiania procesów nerwowych.
Przyczyną jąkania są więc także czynniki konstytucjonalne.

Tiki - są to nagłe mimowolne wyładowania ruchowe
różnych grup mięśniowych nie podlegające świadomej kontroli. Najczęściej
spotykane to: mruganie oczami, grymasy twarzy, podrzucanie lub wyciąganie
ramion. Podłożem tików są silne przeżycia urazowe wywołane sytuacjami
konfliktowymi. W etiologii tików podkreśla się także istnienia podłoża
organicznego - uszkodzenia OUN. Często u dzieci z tikami stwierdza się
niesprzyjającą atmosferę domową i wadliwe metody wychowawcze. Utrzymywanie się
niecelowych ruchów świadczy o utrzymującym się napięciu emocjonalnym. Leczenie
ich napotyka duże trudności, wymaga indywidualnego podejścia i usunięcia
wszelkich sytuacji stresowych. W stosunku do dzieci wskazana jest terapia
zajęciowa.

Trzeba zaznaczyć jeszcze fakt, iż nie leczone zaburzenia nerwicowe
u dzieci i młodzieży utrwalają się. Nieprawidłowe sposoby reagowania stają się
trwałymi nawykami wraz z wiekiem. Zespół nawyków powstałych w ten sposób
nazywany jest osobowością nerwicową. Korzeni tego specyficznego, aczkolwiek
wcale nierzadkiego, rodzaju osobowości trzeba szukać właśnie w wieku
rozwojowym.

Literatura na temat
zaburzeń emocjonalnych jest bardzo obszerna, powyższa praca jest tylko bardzo
skrótowym opisem najpowszechniejszych z nich. Emocje nie łatwo poddają się
badaniom naukowców, nie da się ich zmierzyć ani policzyć. Są wyrazem bardzo
indywidualnego i subtelnego wewnętrznego świata jaki posiada każdy człowiek. Od dawna wiadomo jak istotną rolę w
prawidłowym jego kształtowaniu ma nasze środowisko życia, szczególnie rodzina.
Natomiast badania ostatnich lat dowodzą, że istnieją również, pewne
uwarunkowani tkwiące wewnątrz organizmu człowieka, które w pewnym stopniu
przesądzają o wystąpieniu określonych zaburzeń. Nie wolno więc pomijać tego
faktu przy pracy z dziećmi, traktując je z należytą cierpliwością i
wyrozumiałością.

Bibliografia:

1. Kozłowska A. (1984), Zaburzenia emocjonalne u dzieci w wieku
przedszkolnym. WSiP, Warszawa

2. Opolska T., Potempska E. (1998), Dziecko nadpobudliwe. Program
korekcji zachowań. Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej MEN,
Warszawa

3. Spionek H. (1965), Zaburzenie psychoruchowego rozwoju dziecka.
PWN, Warszawa

4. Spionek H. (1985), Zaburzenia rozwoju uczniów a niepowodzenia
szkolne. PWN, W-wa

5. Seligman M., Rosenhan D. (1994), Psychopatologia. t. 2, PTP, Warszawa

6. Klimasiński K. (2000), Elementy psychopatologii i psychologii klinicznej.
Wydawnictwo UJ, Kraków

7. Obuchowska I.(1981), Dynamika nerwic. PWN, Warszawa

8. Fonberg E. ( 1971), Nerwice. Przesądy a nauka.. Wiedza
powszechna, Warszawa