PSYCHOLOGIA nauka o procesach, o
równoważeniu stosunków organizmów żywych z otoczeniem na podstawie doświadczeń
indywidualnych oraz społecznych co przejawia się w czynnościach poznawczych,
wykonawczych

PSYCHOLOGIA
ROZWOJOWA będzie zajmowała się tym wszystkim co odnosi się do równowagi w
aspekcie rozwojowym

Dotyczy pewnego fragmentu
rzeczywistości, stanowiąc go przedmiotem badań (poznania) oraz opisu tzw. deskrypcji

PSYCHOLOGIA
ROZWOJOWA należy do bloku gałęzi teoretycznych. Składa się z dwóch
zasadniczych działów:

Psychologii
filogenetycznej zajmuje się pochodzeniem rozwojem procesów
psychicznych w obrębie całego świata organicznego,
a więc na drodze ewolucji

Psychologii
ontogenetycznej zajmuje się rozwojem osobniczym czyli rozwojem (przemianami)
psychicznym jednostkowego organizmu od urodzenia (czasem prenatalny) przez całe
życie.

Odrębny dział tanowi antropogeneza bada rozwój świadomości
człowieka od zamierzchłych przodków do człowieka myślącego – homo sapiens

BLOKI
PSYCHOLOGII

1. P. teoretyczna

- p. ogólna (tu
poznawcza)

- p. zwierząt
(zoopsychologia)

- p. rozwoju
człowieka

2. P. stosowana

- p. wychowawcza

- p. kliniczna

- p. pracy

½. na pograniczu tych bloków jest p. społeczna

Przedmiot p.r.

Szeroko: w ujęciu
postaciowców przedmiot p.r. ujmowany
jest bardzo szeroko, bo tylko szeroka wiedza porównawcza może dać całościowy
obraz zjawisk p.r. zarówno zwierząt jak i ludzi

Wąsko: przedmiot p.r.
ograniczony tylko do człowieka a nawet do pewnego okresu, gdzie zmiany
rozwojowe mają charakter progresywny.

Wg M. Puszkowa
przedmiotem p.r człowieka jest wyjaśnienie i modyfikacja w kierunku
optymalizacji procesów rozwojowych w ciągu całego życia ludzkiego

Rozwój obejmuje pełen cykl życiowy jednostki, nie kończy się wraz
z osiągnięciem dojrzałości.

Przedmiot p.r.
cały cykl życia ludzkiego z odnoszeniem się do filo i ontogenezy

Zadania p.r.

wykrywanie
prawidłowości powstawania i rozwoju procesów psychicznych oraz czynności
regulacyjnych istot żywych. Inaczej mówiąc p.r. bada genezę wszelkich form
życia psychicznego oraz analizuje prawa rządzące rozwojem psychicznym. Zadaniem
p.r. wg. Żebrowskiej jest udzielenie odpowiedzi na pytania: 1. w jaki sposób
przebiega i czym charakteryzuje się rozwój psychiczny a zatem czy jest ciągły
czy dokonuje się skokami, czy są przyspieszenia lub zwolnienia czy jest dla
wszystkich taki sam. 2. Jakie są
właściwości psychiczne człowieka w różnych okresach rozwojowych. 3. Jakie są
prawidłowości powstawania i rozwoju procesów
psychicznych, kiedy zaczynają się wrażenia jak rozwijają się trwałe cechy
osobowości. 4. W jakich warunkach i pod wpływem jakich czynników czynności
kształtują się w coraz to bardziej sensowną działalność i jakie prawa rządzą
rozwojem psychiki.

Rozwój psychiczny – stanowi przejaw ogólnego rozwoju
osobniczego cechy gatunku przekazywane są z pokolenia na pokolenia i
reprodukowane przez jednostkę jest to tzw. ciągłość rozwoju filogenicznego.

Człowiek
pierwotnie podlega głównie ewolucji biologicznej a z czasem ewolucji społecznej
przez pracę, narzędzia pracy i środki komunikacji. Praca społeczna doprowadziła
do powstania homo sapiens. Pojęcie ma charakter interdyscyplinarny, wywodzi się
z filozofii, a po raz pierwszy zastosował je Arystoteles

Rozwój – wszelki długotrwały proces kierunkowych zmian w toku
którego można wyodrębnić następujące po sobie prawidłowo etapy przemian obiektu
powodujące jego różnicowanie.

Rozwój – proces kierunkowych zmian w toku którego obiekty
przechodzą od form niższych do wyższych i bardziej złożonych, doskonalszych.

Pojęcie to nie
implikuje wartości co dobre z co złe zakłada tylko że jest ciągły, dokonuje się
wg pewnej prawidłowości oraz że daje możliwości porównywania.

Rozwój psychiki – która jest odzwierciedleniem
obiektywnie istniejącej rzeczywistości, następuje okresów występuje w
rezultacie zmian ilościowych i jakościowych. W wyniku tego dochodzi do
przebudowy działalności człowieka jej
doskonalenie się i komplikowanie.

Istota rozwoju powstawanie nowych form
odzwierciedlania rzeczywistości co prowadzi do przebudowy osobowości człowieka.

Uwarunkowane
jest to zdolnością człowieka do aktywnego gromadzenia doświadczeń, wiedzy,
umiejętności, sprawności oraz zdolności przezwyciężania sprzeczności i
trudności.

Cech i właściwości rozwoju

1. długotrwałość
procesu – wszelkie zmiany rozwojowe dokonują się w biegu życia ludzkiego.
Punktem odniesienia może być bieg chronologiczny mierzony od momentu poczęcia
lub od momentu narodzin. Wskaźnikiem rozwoju mogą być zmiany fizjologiczne np.
wiek zębny, kostny. Dwojaki aspekt tego zjawiska:

bezwzględny – przyjmuje że rozwój trwa przez całe
życie, obejmuje zmiany zarówno progresywne i regresywne. ( zmiany progresywne –
plateau – okres inwolucji, zmiany regresywne)

względny – o zmianach rozwojowych można
wnioskować porównując dwa odległe od siebie momenty czasowe ponieważ tempo rozwoju maleje wraz z wiekiem.

2. Kierunkowy
progresywny charakter zmian rozwojowych – zmiany rozwojowe są progresywne,
bo prowadzą do doskonalenia się form regulacji, doskonalenia życia społecznego,
przechodzenia od form podstawowych do form wyższych. Ten progres widoczny jest
szczególnie u dzieci i młodzieży. Hurlock: „rozwój
to seria progresywnych zmian, które w sposób uporządkowany i zgodny prowadzą do
celu tj. osiągnięcia dojrzałości”

3. następstwo
etapów zmian rozwojowych w
psychologii rozwojowej istnieją 2 stanowiska: 1. Akceptuje stadialność rozwoju
psychicznego – przedstawiciele tego stanowiska sądzą że wyodrębnienie procesów
rozwojowych pozwala uporządkować zjawiska rozwojowe w czasie, usystematyzować
wiedzę o rozwoju umysłowym społeczeństwa, co ważne jest w pedagogice, która
musi adresować wiedzę do indywidualnych jednostek. 2. Neguje wartość
teoretyczną modeli stadialnych rozwoju - – przedstawiciele tego stanowiska zwracają uwagę na regres rozwojowy w
okresie starości oraz na zastój w okresie dorosłości.

4. zróżnicowanie
etapów - czyli różnicowanie funkcji,
czynności procesów rozwojowych jednocześnie ich integrowanie w coraz to
bardziej złożone struktury. Hurlock wyróżnia 4 rodzaje zmian powodujących różnicowanie.

– zmiany
wielkości – zmiany ilościowe zachodzące zarówno w wymiarze fizycznym jaki i
psychicznym.

- zmiany proporcji – czyli wzajemnych relacji pomiędzy elementami
rozwoju fizycznego i psychicznego

- zanikanie starych wartości - najpierw zabawa potem nauka, wypada uzębienie
mleczne, raczkowanie chodzenie

- pojawienie się nowych wartości – zęby
stałe, cechy płciowe, potrzeba seksualna

Zasady
rozwoju :

1. rozwój pociąga zmiany których celem jest samorealizacja
przez rozwijanie odziedziczonych predyspozycji.

2. zmiany rozwojowe w pierwszym okresie rozwojowym są znaczące
bo intensywny rozwój okładu nerwowego przypada właśnie na okres do 5-go roku
życia.

3. rozwój to wynik integracji między dojrzewaniem a uczeniem
się

4. przebieg rozwoju jest przewidywalny bo podlega pewnym
prawom i prawidłowościom rozwojowym np.
przechodzenie od reakcji ogólnych do bardziej specyficznych (od krzyku
noworodka do grymasów przedszkolaka),
oraz w zakresie prawidłowych następstw w rozwoju fizycznym i motoryczny tj.

cefalokaldalności rozwoju dokonuje się wzdłuż osi pionowej ciała od głowy do głowy do nóg.

proksymodystalności rozwój przebiega wzdłuż osi pionowej ciała od
kręgosłupa w boki. Co widoczne jest w twórczości malowniczej dziecka od bazgrot
linearnych – spiral – figur - rysunek precyzyjny.

w obrębie dłoni rozwój dokonuje się od małego palca do
kciuka co ujawnia się w rozwoju chwytania od chwytu prostego nadgarstkowego, do
chwytu pensetkowego

5. przebieg rozwoju wszystkich dzieci jest podobny ale tempo
rozwoju poszczególnych sfer jest różne np. zmiany pokwitaniowe u dziewczynek
występują 2 lata wcześnie jak u chłopców jednak tempo jest inne np. jedna 9 lat
inne 16 lat. Rozwój w poszczególnych
sferach jest różny:

- dojrzałość
płciowa najszybciej;

- fizyczna 25 lat

- poznawcza 16-17
lat

- społeczna 25 lat

6. różnice indywidualne w rozwoju fizycznym i psychicznym
spowodowane są czynnikiem odmienności rozwoju: - genetycznym, - środowiskowym,
stąd wynika potrzeba wychowania dziecka zgodnie z jego indywidualnymi predyspozycjami
i potrzebami.

7. w rozwoju można wyodrębnić okresy:

- prenatalny – 9 m-cy płodu

- niemowlęcy – 1 rok

- poniemowlęcy – 2-3 lata

- przedszkolny - 4-7 lat

- wczesnoszkolny - 7/8- 10/11 lat

- dorastania – 12-19/21 lat

- wczesnodorosły – 22-30/35 lat

- średniodorosły – 36-60/65 lat

- późnodorosły – 65 –

8. każdy okres rozwojowy zawiera w sobie społeczne
oczekiwania, wiąże się z zadaniami które każda jednostka winna opanować, są one
warunkiem jej dobrego przystosowania (okres przedszkolny – osiągnięcie
dojrzałości szkolnej; wiek szkolny przegotowanie do pracy)

9. w każdej dziedzinie rozwoju fizycznego i psychicznego
występują potencjalne niebezpieczeństwa które mogą zmienić lub zaburzyć
prawidłowy bieg rozwoju

10. okresy rozwoju
są niejednakowo szczęśliwe

- niemowlęcy najbardziej szczęśliwy

- dorastania mniej szczęśliwy

Prawa
rozwoju

1. Zachodzi ścisły związek pomiędzy rozwojem psych. i fizycz.
Stwierdzenie to opiera się na prawie jedności struktury i funkcji sformułowanym przez Pawłowa, bo
wszystkie czynności psychiczne są wytworem działalności układy nerwowego. Im
bardziej dojrzały strukturalnie układ nerwowy a zatem większa sprawność
psychiczna. Rozwój układu nerwowego polega na strukturalizacji i dojrzewaniu
jego poszczególnych części oraz na wytworzeniu połączeń nerwowych oraz na
wzrastającym procesie myelinizacji. Procesy te rozwijają się do 21 roku życie.

2. Rozwój polega na różnicowaniu i integracji.

- różnicowanie – dyferencji- polega na przechodzeniu od
aktywności wysoce uogólnionej do bardziej specyficznej np. aktywność noworodka
jest uogólniona

- integracja – scalanie np. dziecka najpierw rysuje oooo potem
llllll potem lllll następnie lala w ten sposób automatycznie kształtuje się
pisanie.

3. Rozwój polega na :

- interioryzacji –
uwewnętrznieniu – polega na przechodzeniu od czynności na przedmiotach do
uwewnętrznionych (poznawczych, umysłowych np. małe dziecko bawi się przedmiotami
nie nazywając ich jego myślenie ma charakter intersensoryczny, schowanie
przedmiotu powoduje zaprzestanie myślenia o nim, potem dziecko mówi (nazywa
swoje czynności pojawia się mowa sytuacyjna, myślenie (3/4 rok życia dziecko
przestaje nazywać swoje czynności i następuje uwewnętrznienie)

- eksterioryzacja –
uzewnętrznienie- polega na przechodzeniu od wew. do zew. (np. zbuduje domek z
piasku a potem działa) najpierw pojawia się zamysł a potem realizacja tego
projektu

4. Dojrzewanie i uczenie się współwystępują ze sobą.

- Dojrzewanie osiągnięcie
dojrzałości, wewnątrz pochodny proces biologiczny warunkujący rozwój. Wg
Ausubel – przejaw rozwoju przy braku specyficznych doświadczeń. Wg Munn – wpływ
interakcji genów z zewnętrznymi uwarunkowywaniami.

- Uczenie proces
przetwarzania i utrwalania czynności na podłożu indywidualnych doświadczeń
kształtuje się w wyniku doświadczenia, działania, ćwiczenia aktywności. Wg.
Włodarskiego proces modyfikacji
zachowania pod wpływem doświadczenia. Uczenie zachodzi wtedy gdy podmiot A po
zetknięciu się z sytuacją S zachowuje się w sposób nowy, zmodyfikowany, dostosowany
do S.

Uczenie ma charakter zewnątrzpochodny, jest
warunkiem jego dostosowania dzięki układowi nerwowemu.

Dojrzewanie
a uczenie się między nimi zachodzi współzależność, stanowią one bowiem dwa
niezbędne splecione i wzajemnie się warunkujące składniki rozwoju. Co oznacza,
że dojrzewanie jest konieczne dla uczenia się, bez uczenia się nie byłby
możliwy rozwój.

Poszczególne funkcje i czynności
rozwijają się w miarę uczenia, ale wyzwalaczem jest dojrzewanie. Skuteczność
uczenia wzrasta w miarę dojrzewania. Proste funkcje filogenetyczne tj.
siadanie, stanie, chodzenie, wspinanie się wymagają dojrzewania a ćwiczone
przedwcześnie przed dojrzewaniem nie ulegają przyspieszeniu. Funkcje
ontogenetyczne – jednostkowe tj. jazda na rowerze, gra na instrumentach
wymagające ćwiczenia.

Dojrzewaniu
i uczeniu się poświęcono wiele badań:

- badania na zwierzętach (Ausubel – szympansy w ciemnych
pomieszczeniach, wnioski: przekroczenie krytycznej gotowości aby nauczyć się
pewnej czynność powoduje zahamowanie lub uszkodzenie.

- Badania na dzieciach (Denis i Thomson zauważyli że uśmiech
i strach jest też u dzieci ślepych) wnioski: ćwiczenie staje się skuteczne w
miarę upływu czasu, i wtedy gdy pojawi się dojrzewanie

- Badania porównawcze (min nad bliźniakami jednojajowymi)

Munn: - dojrzewanie jest ważnym procesem
rozwoju, - wiele reakcji pojawia się bez ćwiczenia, spontanicznie(pierwsze
kroki), ale bez ćwiczenia rozwój nie byłby możliwy, - uczenie w niewielkim
stopniu wpływa na reakcje genetyczne ale brak ćwiczenia nie przeszkadza rozwojowi,
- ćwiczenie w znaczący sposób wpływa na reakcje ontogenetyczne.

Praktycznym zadaniem dla psychologii
rozwojowej staje się ustalenie optymalnego czasu na ćwiczenia poszczególnych
funkcji i czynności. Te optymalne procesy określa się mianem okresu gotowości ,
okresu sensowności, uwrażliwienia, Wygotski nazywa to „sferą najbliższego
rozwoju pewnego czasookresu, w którym jednostka przejawia podatność na podjęcie
ćwiczenia. Przyjmuje się że w Polsce dzieci osiągają dojrzałość szkolną w wieku
7 lat

Przejawy tego, że dziecko jest dojrzałe:
- zainteresowanie daną czynnością, - osiągnięcie małego progresu danej
czynności

Czynniki
rozwoju

XIX/XX w. pojawiły się 2 koncepcie
czynników rozwoju

1. Jedynym czynnikiem rozwoju jest dziedziczność

2. Jedynym czynnikiem rozwoju jest środowisko

Współcześnie istnieją teorie
wieloczynnikowe. Wolański określa 2 grupy czynników:

1. Czynniki endogenne – wewnętrzne

- genetyczne – determinanty, genotyp

- paragenetyczne – symulatory, warunki życia płodowego

2. Czynniki enzogenne – zewnętrzne

- modyfikatory ekologiczne (biologiczne) czynniki
biogeograficzne: fauna, flora, ciśnienie, radiacja, pole magnetyczne,
grawitacja

- modyfikatory społeczno-ekonomiczne (kultura) rodzina jej
struktura, status ekonomiczny, pozycje zawodowe rodziców, atmosfera wychowawcza
w rodzinie, tryb życia, organizacja życia, nauki, wypoczynku, wielkość i
charakter środowiska pozarodzinnego, grupy społeczne, rówieśnicy, a także
tradycje, obyczaje, zwyczaje przekazywane wewnątrz pokoleniowo.

M. ŻEBROWSKA wyróżnia następujące
czynniki i próbuje pokazać wzajemne interakcje po między nimi:

Zadatki
organiczne do których zaliczamy:

Strukturę
i niektóre właściwości funkcjonalne układu nerwowego zwłaszcza mózgu
substratu psychiki. Dla rozwoju dziecka ważna jest budowa i funkcjonowanie
analizatorów a także typ układu nerwowego tj siła, równowaga i ruchliwość
podstawowych procesów myślowych: pobudzenia i hamowania.

Układ
hormonalny powiązany z układem nerwowym i umożliwiającym jego prawidłowe
funkcjonowanie. Skoordynowanie działanie obu układów pozwala rosnącemu
organizmowi przystosować się d zmieniających się ustawicznie właściwości
środowiska.

Zadatki organiczne: wrodzone i
odziedziczone są zmienne i nie wyznaczają w sposób fatalistyczny przebiegu i
granic rozwoju. Układ nerwowy jest w
dużym stopniu plastyczny i podatny na działanie otoczenia a jego funkcjonowanie
kształtuje się w toku życia osobnika. Pawłow twierdzi „jedność struktury i
funkcje mózgu” ponieważ funkcje układu nerwowego rozwijają się w wyniku
komplikowania się jego struktury (min zwiększa się liczba połączeń między
komórkami) struktura zaś komplikuje się dzięki funkcjonowaniu organizmu (reagowanie
na bodźca i własną aktywność dziecka)

Zadatki organiczne to nie to samo co
wrodzone dyspozycje czy zdolności psychiczne, stanowią one jedynie podłoże
uzdolnień, które ani nie są wrodzone ani niezmienne. Taka sama zdolność może
rozwinąć się na podłożu różnych zadatków i odwrotnie.

Aktywność
własna dziecka to ważny czynnik rozwoju. Powoduje ona pod wpływem upływu
czasu interioryzację czyli
uwewnętrznienie procesów zewnętrznych czyli czynności fizycznych na
przedmiotach wtedy stają się one wewnętrzne umysłowe, poznawcze, przez co działalność
dziecka staje się bardziej świadoma. Im dziecko więcej się porusza, dotyka,
rozgląda, mówi ty więcej powstaje połączeń nerwowych czyli rozwija się
struktura a w związku z tym i funkcje układu nerwowego. Wraz z rozwojem i
komplikowaniem się działalności rozwija się i kształtuje nieodzowna w działaniu
świadomość działania oraz sposobów i środków osiągania tychże celów. Związek
działalności fizycznej z psychiczną jest zw. treściowym, początkowo jest bardzo
ścisły. Myślenie w pierwszych latach dziecka jest konkretne obrazowo – ruchowe,
potem myślenie jest słowne, jego związek z działaniem jest bardziej pośredni
jednak nie miej ważny i istotny. Niezależnie od tych przemian zrozumienie i
poznanie zawsze kształtuje się w trakcie działania materialnego i w związku z
nim, a rozwój świadomości czyni wszelką działalność człowieka bardziej sensowną
i rozumną.

Środowisko szczególnie
środowisko społ., gr. społ. do której on należy i która na niego oddziaływuje przez świat przedmiotów
jak i przez obcowanie społ. z innymi ludźmi. Rozwój człowieka dokonuje się
głównie w procesie przyswajania sobie i opanowywania społ. środków działania,
nabywania umiejętności, kształtowania zdolności. Bez udziału środowiska społ. w
rozwoju dziecka powoduje nie rozwinięcie się u dzieci typowo ludzkich
właściwości jak: mowa, uśmiech, manipulowanie przedmiotami oraz inteligencja,
myślenie oraz inne zdolności jak chodzenie, ubieranie się posługiwanie się
przedmiotami. Wpływ środowiska nie jest
czymś stały i niezmiennym co by w sposób
fatalistyczny przesądzało o kierunku i granicach rozwoju. Ludzie podlegają
wpływom środowiska ale i sami na nie wpływają kształtując je.

Wychowanie
spośród innych czynników odgrywa przodującą rolę. Przez wychowanie
czyli organizowanie w odpowiedni sposób działalność dziecka i stwarzając
odpowiednie warunki dla jego kontaktów z rzeczywistością, można decydować o
jakości zmian rozwojowych, powstających w układzie nerwowym dziecka (zabawa
nauka) by kształtować jego wiedzę o świecie, myślenie a jednocześnie wyrobić
odpowiednie nawyki, sprawności i umiejętności, kształtować postawy,
zainteresowania więc prowadzić do wychowania jak najwszechstronniej rozumianej
osobowości. Rozwojem psychicznym dziecka można najlepiej pokierować dostarczając
mu odpowiednich treści, poprzez które kształtują się dopiero formy
odzwierciedlenia świata i formuj działanie. Nie ma wychowania bez uczenia, bo
dla wychowania nie są obojętne treści, tego czego się człowiek uczy. Nie można
wychować osobowości formalnie zharmonizowanej a pustej ideologicznie i umysłowo
– Tomaszewski. Proces wychowania jest
procesem społecznie i historycznie uwarunkowanym, zmieniającym swe oblicze
ideologiczne i polityczne w zależności od ustroju społecznego.