Rola i znaczenie struktur poznawczych.

I. OSOBOWOŚĆ

Psychologia poznawcza to jeden z
głównych nurtów teoretycznej psychologii współczesnej, kładący przede wszystkim
nacisk na rolę procesów poznawczych (spostrzegania, myślenia, pamięci) i
wytworzonych na ich podstawie wewnętrznych struktur (poznawczej reprezentacji
świata) w regulacji zachowania się człowieka. Struktury poznawcze jest to więc
istniejący w psychice człowieka zestaw kategorii i wymiarów, za pomocą których
postrzega on i charakteryzuje otaczającą go rzeczywistość. Struktury te stały
się w psychologii poznawczej głównym przedmiotem badań i to niezależnie od
dziedziny tych badań.

Poruszając kwestię struktur
poznawczych nie możemy pominąć zagadnienia osobowości, obydwa te terminy wiążą
się bowiem ściśle ze sobą. Cechy osobowościowe nie są już dzisiaj rozumiane
jako potrzeby, ale częściej jako struktura poznawcza, różnego rodzaju wiedza.
Analizując je wraz z sytuacją można dokładniej zrozumieć relacje pomiędzy ludźmi
i ich otoczeniem.

Osobowość rozwija się w trakcie
życia jednostki. Nie jest więc ukształtowana z chwilą narodzin dziecka.
Istnieją jedynie wrodzone zadatki anatomiczno–fizjologiczne, wpływające na
dalszy rozwój, ale nie określające go ściśle.

Człowiek od urodzenia nawiązuje
kontakty ze środowiskiem społecznym, co wpływa w decydujący sposób na
kształtowanie się osobowości. Poznaje świat, rozwija swoje zdolności i
zainteresowania, kształtuje potrzeby i postawy wchodząc ze środowiskiem w
aktywny kontakt. Aktywność ta ma istotny i ukierunkowany wpływ na rozwój
osobowości. Ściśle związana jest z tym procesem także aktywność struktur
poznawczych człowieka.

Na
zagadnienie osobowości człowieka są różne teorie. Jednoznaczne zdefiniowanie
pojęcia osobowości jest więc bardzo trudne, żeby nie powiedzieć niemożliwe.

Właściwie każdy psycholog
przedstawia swoją własną teorię osobowości. Nie inaczej sprawa ma się w
polskiej psychologii.

Według Łukaszewskiego osobowość
jest organizacją informacji, powstałą w wyniku uczenia się. Można wyodrębnić
cztery główne rodzaje informacji, których wzajemne relacje współtworzą
osobowość: opisujące relacje podmiot-otoczenie; dotyczące własnej osoby;
opisujące otoczenie; opisujące własne czynności podmiotu.

Z kolei Szewczuk mówi iż osobowość
jest społecznie ukształtowanym sposobem świadomego istnienia jednostki, na
które składają się oparte na poznaniu rzeczywistości cele, działalność
realizacyjna, ustosunkowania do innych ludzi i mechanizmy samoregulacyjne,
zabarwione w swej dynamice temperamentalnymi właściwościami organizmu.

Według Janusza Reykowskiego,
wybitnego psychologa, profesora Uniwersytetu Warszawskiego, osobowość jest
organizacją nadrzędnych schematów dynamicznych. Posiadają one wymiar
neurofizjologiczny (czasowo-przestrzenny) i psychologiczny (funkcjonalny).
Cechują się trwałością, ogólnością i zdolnością do integrowania schematów o
niższym poziomie ogólności. Osobowość tworzy wizje przyszłych możliwych stanów
rzeczywistości i stanów podmiotu, organizuje czynności dla realizacji wizji
pożądanych. Jest więc przesłanką podmiotowości człowieka, tj. jego roli jako
„autora” podejmowanych przez siebie czynności i aktywnego twórcy zdarzeń.
Osobowość nie jest organizacją raz na zawsze ustabilizowaną. W toku życia
jednostki następują w niej zmiany.

Właśnie ta teoria posłuży nam w
tej pracy do rozwikłania problemu osobowości i struktur poznawczych człowieka.

Psychologowie
podkreślają znaczenie osobowości jako centralnego systemu regulacji czynności
ludzkich. Tak rozumiana struktura osobowości obejmuje według Reykowskiego trzy
elementy: motywację, obejmującą podstawowe potrzeby, wartości i cele życiowe
wyznaczające kierunek działania człowieka; schematy czynnościowe, stanowiące
system ustosunkowań czy sposobów zachowania wobec przedmiotów, sytuacji, osób
lub samego siebie. i w końcu – schematy poznawcze, stanowiące system oczekiwań
związanych ze sposobem spostrzegania świata i samego siebie. Osobowość nie
stanowi sumy tych elementów. Jest to zintegrowany, dynamiczny i niezwykle złożony
system, którego główna funkcja polega na regulacji czynności ludzkich.

Motywacja

Mechanizmem odpowiadającym za
wybór działań jest motywacja, tj. system podstawowych potrzeb i wartości, które
determinują kierunek dążeń człowieka. Człowiek posiada potrzeby, które
charakteryzują się dużą trwałością i dużym zasięgiem oddziaływań (np. potrzeba
osiągnięć). Potrzeby tego typu nazywamy potrzebami podstawowymi. Kształtują się
one na podstawie popędów i stanowią pierwotne biologiczne mechanizmy regulacji.
Stają się tymi wyznacznikami zachowań, które determinują kierunek i trwałość
dążeń człowieka oraz organizują jego czynności wokół realizacji określonych
celów.

Schematy czynnościowe

Tworzą one to, co określamy jako
charakter człowieka.

Schematy czynnościowe przejawiają
się poprzez charakter czyli ogólny system ustosunkowań czy ogólne zasady
postępowania. Kiedy mamy do czynienia z trwałym ustosunkowaniem podmiotu wobec
wszystkich zjawisk, występującym poza własnym „Ja” i które określamy ogólnie
jako przedmiot, wtedy mówimy o postawie. Postawą są więc zasady kierujące
postępowaniem jednostki wobec różnych przedmiotów. Postawa stanowi pewnego
rodzaju warunek wewnętrzny (dyspozycję) aktów ustosunkowania dzięki czemu
charakteryzuje się ono względną stałością. Te ustosunkowania to system
standardów, którymi jednostka kieruje się w działaniu. Przybierają one postać
norm i reguł postępowania, a głównym źródłem ich powstawania są wymagania
społeczne. Wymagania te sprawiają, że jednostka uczy się określonych ról
społecznych.

Niekiedy może wystąpić niezgodność
między postawami wyrażanymi słownie, a postawami wyrażanymi w działaniu.
Przyczyny tego mogą być różne. Szerzej opiszę je w rozdziale dot. roli
struktury „Ja”.

Schematy poznawcze

Człowiek przyswajając sobie
wiadomości organizuje je w sensowną całość. W wyniku następującej stopniowo
organizacji i integracji doświadczenia wytwarza się system ogólnych oczekiwań,
czyli tzw. obraz świata. Obraz ten to swoista mapa umysłowa, dzięki której
człowiek tworzy podstawowe oczekiwania dotyczące własnych działań, stosunków do
przyrody itp.

Do najbardziej zaawansowanych
oczekiwań należą poglądy i przekonania, a ich trwały system tworzy
światopogląd. Obraz świata określający sposób spostrzegania i rozumienia
zdarzeń wpływa na zachowanie człowieka, gdyż w zależności od sposobu
spostrzegania (jego interpretacji) rzeczywistości jednostka podejmuje
odpowiednie działania. Zdarzenia, z którymi człowiek styka się w różnych
sytuacjach życiowych, zostają włączone w już istniejący system poglądów i
przekonań, który wpływa na regulację zachowania się w określonej sytuacji. Duże
znaczenie ma tu także obraz samego siebie, będący systemem przekonań i ocen
dotyczących „własnego ja”. Ten system wiedzy dotyczącej własnej osoby nazywamy
strukturą „Ja”.

II. Rola struktury „Ja”

Już w końcu trzeciego roku życia
można u dziecka dostrzec pierwsze objawy jego zdolności do poznawczego
wyodrębniania siebie z otoczenia. Można dostrzec wyłanianie się pojęcia „Ja”.
Pojęcie to tworzy się jako rezultat gromadzenia informacji dotyczących samego
siebie. Są to informacje o przebiegu i wynikach własnej aktywności, o stanach
własnego organizmu, o procesach psychicznych zachodzących w jednostce (jej
myśli, fantazje, uczucia, a także odnoszące się do niej opinie innych ludzi). Informacje
tego typu, ulegając przekształceniu i uogólnieniu tworzą system, który
wyodrębnia się od innych systemów poznawczych funkcjonujących w umyśle.

Dzięki temu wyodrębnieniu człowiek
ma zdolność rozdzielania doświadczeń takich, które odnoszą się do niego i
takich, które odnoszą się do obiektów świata zewnętrznego (rozróżnianie snów,
fantazji, myśli, marzeń od tego co rzeczywiste). Ale struktura „Ja” to nie
tylko narzędzie orientacji. To zarazem podmiot działań, który porządkuje
doświadczenia i inicjuje czynności. Innymi słowy powstająca struktura „Ja” jest
nie tylko uporządkowanym magazynem informacji o samym sobie (tzw. samowiedzą),
ale także źródłem kryteriów ocen oraz dążeń podmiotowych (dążeń do realizacji
stworzonych przez siebie wizji stanów pożądanych – własnej osoby i świata).
Porządkowanie doświadczeń i inicjowanie czynności przez strukturę „Ja” dokonuje
się dzięki temu, że zawiera ona ukształtowane w trakcie rozwoju pewne trwałe
przekonania dotyczące siebie – przekonania o tym kim jestem, stanowiące
podstawę poczucia tożsamości. Przekonania te tworzą się jako wynik
spostrzegania, że jest się tą samą osobą w różnych sytuacjach i zdawania sobie
sprawy z tego, że inni rozpoznają w nas tę samą osobę.

Ustabilizowanie
poczucia tożsamości jest przesłanką do wytworzenia ważnych mechanizmów
regulacyjnych u człowieka. Powstaje dążenie do zgodności tego, co człowiek
czuje, myśli i robi z tym, co odpowiada jego wyobrażeniom o sobie samym. To, co
niezgodne z tymi przekonaniami człowiek stara się wyeliminować ze świadomości i
pola działania. Nie zawsze niestety się to udaje. Nieraz mogą pojawiać się
treści niespójne z wyobrażeniem o sobie samym. Może to być na przykład uczucie
lęku u osoby, która uważa się za odważną, bądź pojawiająca się pokusa dokonania
czynu nieuczciwego u człowieka, który przypisuje sobie wysokie walory moralne.
Ale i w samych wyobrażeniach o sobie mogą istnieć niezgodności. Niespójność w
sferze tożsamości może być źródłem poważnych zakłóceń w zachowaniu. Powodem
takiej niespójności może być fakt, że człowiek dąży do uzgodnienia obrazu
swojego „Ja” z opiniami otoczenia zewnętrznego. W związku z tym można śmiało
mówić o istnieniu tzw. zewnętrznego i wewnętrznego „Ja”.

W naszym postępowaniu kierujemy
się tylko wewnętrznymi wyobrażeniami o nas samych, bądź mamy na uwadze również
opinie innych ludzi i postępujemy zgodnie z ich oczekiwaniami.

Ta druga tendencja nazywana jest
samonadzorowaniem lub obserwacyjną samokontrolą.

Ustalanie własnej tożsamości to
aktywny proces, który dokonuje się pod wpływem czynników sytuacyjnych –
społecznych oddziaływań uprzednio utrwalonych przekonań. Tak więc określenie
samego siebie nie jest odczytywaniem jakiegoś raz na zawsze ustalonego zapisu,
lecz jest konstruowaniem samego siebie w danej sytuacji według wewnętrznych lub
zewnętrznych kryteriów. Człowiek dąży też do tego, by przypisywać sobie cechy
pozytywnie oceniane, bo jest to przesłanką pozytywnej samooceny, a więc i
poczucia własnej wartości.

Oba wymienione aspekty struktury
„Ja” poczucie własnej wartości i poczucie własnej tożsamości odgrywają istotną
rolę jako czynniki nadające stabilność osobowości człowieka. Innymi słowy są
one przesłankami samokontroli.

Istota samokontroli polega na
uporządkowaniu różnych sprzecznych dążeń i impulsów. Brak samokontroli to
niemożność zapanowania nad impulsami i emocjami. Ludzie różnią się pod względem
stopnia samokontroli. Osoby o wysokim stopniu samokotroli są zazwyczaj surowi,
chłodni, zachowujący dystans, narzucający sobie ograniczenia i wyrzeczenia. Z
kolei osoby o niskim stopniu samokontroli charakteryzują się zmiennością
poglądów i postaw, podporządkowują się chwilowym zachciankom, wykazują brak
tolerancji na zwłokę w zaspokajaniu potrzeb, niestabilność, brak spójności w
zachowaniu.

Oczywiście istnieją również osoby
o średnim stopniu samokontroli.

Nie każdego człowieka da się
jednak umieścić w danej grupie. Można bowiem spotkać osoby o zmiennym stopniu
samokontroli. U osób charakteryzujących się tzw. sztywną formą samokontroli
spotyka się różnorodne przejawy napięcia – złe samopoczucie, wewnętrzny
niepokój, skłonność do zapadania na choroby psychosomatyczne. U takich osób
dochodzi czasem do nagłej utraty samokontroli. Wyraża się to w formie
gwałtownych wybuchów emocjonalnych, załamania, dezorganizacji czynności.

III. Rola mechanizmów poznawczych

Realizacja jakiejkolwiek
działalności uzależniona jest od warunków zewnętrznych i wewnętrznych –
warunków w stosunku do działającej osoby. Uzależnienie to ma swoją stronę
subiektywną; człowiek dokonuje oceny warunków i od rezultatów tej oceny zależy
jaką podejmie aktywność i jak ją będzie realizował. Ocena występuje w formie
przekonań dotyczących wielu różnych aspektów, ale za najważniejsze uznać można:

Przekonanie o umiejscowieniu
kontroli

Ludzie mają pewne uogólnione przekonania
dotyczące kontroli nad „wzmocnieniami”. Są tacy, którzy przypisują główną rolę
czynnikom zewnętrznym – przykładem może być wiara w zabobony, fatalizm,
niezachwiana wiara w potężne siły kierujące światem. Mówi się, że takich ludzi
cechuje zewnętrzne umiejscowienie kontroli (ZUK).

Z kolei inni wierzą w to, że
wszystko, co się dzieje, zależy w głównej mierze od nich samych. Takich ludzi
cechuje wewnętrzne umiejscowienie kontroli (WUK).

Między umiejscowieniem kontroli a
zachowaniem istnieje związek. Np. udowodniono, że chorzy o WUK są bardziej
nastawieni na poznanie swojej choroby, aniżeli osoby o ZUK. Jest to przykład
pewnego ogólniejszego zjawiska, a mianowicie silniejszych dążeń do zdobywania
poznawczej kontroli nad sytuacją u osób należących do kategorii
WUK.Umiejscowienie kontroli może zależeć od sytuacji społecznej człowieka. W
grupach społecznie upośledzonych, niższych warstwach ekonomicznych istnieje
przewaga osób należących do kategorii ZUK.

Samoocena

We wszystkich sytuacjach, co do
których człowiek ma przekonanie, że zależą od niego samego, na jego zachowanie
zaczyna wywierać wpływ ocena własnych możliwości. Na ogół opinie na temat
własnych możliwości zależą od ustabilizowanego systemu przekonań o samym sobie.
Jest to tzw. samoocena.

Ocena samego siebie odbiega często
od realnych możliwości jednostki. Zdarza się to szczególnie wtedy, kiedy
jednostka znajduje się w nowej sytuacji i nie potrafi ocenić siebie prawidłowo.

Cechą charakterystyczną samooceny może być
skłonność do przeceniania, bądź niedoceniania własnych możliwości. Zaniżona
ocena samego siebie to stan, w którym człowiek przypisuje sobie niższe
możliwości, nie docenia swoich zdolności. Główną konsekwencją takiej zaniżonej
samooceny bywa ograniczenie aktywności, w rezultacie czego jednostka faktycznie
osiąga mniej, niżby mogła.

Zawyżona samoocena polega na
przypisywaniu sobie możliwości wyższych od rzeczywistych. Wskutek tego człowiek
bezkrytycznie podejmuje się trudnych zadań. Nie zawsze ma to skutek negatywny.
Jeżeli błąd nie był zbyt duży, napotkane trudności mogą wpłynąć na człowieka
mobilizująco i w rezultacie osiąga on więcej, niż gdyby kierował się chłodną
oceną swoich możliwości. Jeżeli błąd był zbyt duży, człowiek naraża się na
zawód i frustrację. Chcąc się przed nimi bronić, próbuje za wszelką cenę
pomniejszyć własną winę, zrzucając odpowiedzialność na innych. Ludzie mający
zawyżoną samoocenę nie są popularni w otoczeniu, uchodzą za ludzi
zarozumiałych. Z kolei osoby o zaniżonej samoocenie przejawiają niską odporność
na stres.

Najbardziej demobilizująco na
działania jednostki wpływa samoocena wtedy, kiedy uwzględnimy górne granice
swoich możliwości (poziom aspiracji koresponduje z poziomem osiągnięć). Inną
cechą samooceny jest jej stałość. Możemy więc mówić o jednostkach o większej
lub mniejszej chwiejności aspiracji. Źródłem chwiejności samooceny mogą być
opinie innych ludzi. W zależności od tego do jakiego stopnia nasze zachowanie
jest zgodne z „ja” idealnym (tj. idealnym obrazem samego siebie) oraz
przyjętymi wzorami zachowania, samoocena kształtuje się różnie. Kiedy „ja”
idealne jest wygórowane wtedy nie jesteśmy w stanie zbliżyć się do niego, co
staje się źródłem oceny negatywnej. Z kolei zbyt zaniżone „ja” powoduje, że
jednostka pozbawiona jest ambicji i nie dąży do zmiany oraz doskonalenia się
samej siebie, gdyż jest z siebie zadowolona. Stopień zgodności między „ja”
idealnym, a „ja” realnym jest wskaźnikiem tzw. samoakceptacji. Wskaźnik ten
jest tym wyższy, im większa istnieje zbieżność między „ja” realnym, a „ja” idealnym.
Stwierdzono, że osoby charakteryzujące się zbyt niskim lub zbyt wysokim
poziomem samoakceptacji wykazują zaburzenia w zachowaniu.

Ocena rzeczywistości

Sytuacje w których człowiek żyje,
oceniane są przez niego jako przychylne lub nieprzychylne. Ta ocena zależy w
dużej mierze od informacji pochodzących od człowieka, lecz na proces odbierania
i interpretowania informacji znaczny wpływ wywierają również pewne właściwości
umysłu.

Optymizm i pesymizm

Ludzie mogą wykazywać
optymistyczne lub pesymistyczne nastawienie wobec świata, tworząc pewne ogólne
wyobrażenia o rzeczywistości jako im sprzyjającej lub niesprzyjającej. Takie
nastawienie ulega rozmaitym wahaniom pod wpływem okoliczności życiowych, a
nawet stanu fizycznego jednostki.Zmęczenie, czy choroba powodują nastawienie
pesymistyczne. Optymizm słabnie też z wiekiem, by na starość często przerodzić
się w pesymizm.

Kontakt z rzeczywistością

Podstawą przekonań o możliwościach
człowieka są dochodzące do niego informacje o rzeczywistości. Te informacje mogą
być odczytane w różny sposób, w zależności od umiejscowienia kontroli lub
optymistycznej czy pesymistycznej oceny rzeczywistości. Nastawienia te mają
wpływ na odbiór nadchodzących informacji ułatwiając dopływ jednym z nich, a
utrudniając innym ale przede wszystkim od nich zależy uzupełnianie luk
informacyjnych. Ten proces faworyzowania i uzupełniania informacji może
doprowadzić do większych lub mniejszych zniekształceń obrazu rzeczywistości.
Innymi słowy człowiek może mieć lepszy lub gorszy kontakt z rzeczywistością.
Jest to zjawisko, które zmnienia się w trakcie rozwoju, waha się w zależności
od sytuacji, może być mniej lub bardziej stałą cechą człowieka. U małego
dziecka kontakt z rzeczywistością jest ograniczony. Ma ono wiele
nierealistycznych i nietrafnych wyobrażeń o świecie, nie potrafi trafnie
przewidywać wydarzeń, wykraczających poza jego najbliższe, konkretne
doświadczenie.

IV. Rola i znaczenie struktur
poznawczych na przykładzie osobowości twórcy

Badania Kalifornijskiego Instytutu
Badań i Pomiaru Osobowości wykazały, że osoby twórcze charakteryzują się tzw.
silnym ego. W toku rozwoju jednostki ważną rolę regulatora zachowań zaczynają
odgrywać względnie stałe struktury poznawcze, dotyczące własnej osoby
(struktura „Ja”) oraz innych obiektów, idei, osób. Struktury te odpowiadają za
integrację różnych motywów i emocji jednostki oraz za adaptację zachowań
jednostki do wymogów świata zewnętrznego.

Poziom funkcjonowania struktur
„Ja” i „Nie–Ja” objawia się w efektywności i skuteczności poczynań jednostki,
to znaczy umiejętności pokonywania przeszkód, zgodności wyników z zamierzeniami
jednostki, skuteczności rozwiązywania konfliktów wewnętrznych, umiejętności
gratyfikacji motywów przy zachowaniu integralności osobowości.

Obie struktury poznawcze bywają
nazywane przez psychologów „ego”.

Fakty świadczące o wysokim ego u
twórczych osobowości to: elastyczność intelektualna, trzeźwość umysłu, zdolność
do samodzielnej realizacji celów, samoakceptacja, umiejętność współżycia
społecznego, zdolność do osiągania wysokich pozycji w społeczeństwie, dążenie
do dominacji. Twórcy odznaczają się także wyższą niż normalnie inteligencją.

Model osobowościowego mechanizmu
twórczości

1. Struktury poznawcze cechujące
osobowość twórcy są maksymalnie otwarte na bodźce zewnętrzne i wewnętrzne, to
znaczy na sygnały dochodzące ze świata zewnętrznego oraz sygnały własnych
stanów i procesów psychicznych. Otwartość na bodźce oznacza, że istnieje duża
na nie wrażliwość i że są one postrzegane bez zniekształceń.

2. Wielka różnorodność
docierających bodźców, niekiedy sprzecznych i wielość uświadamianych konfliktów
wymagają takiej organizacji struktur poznawczych, która nie narusza integracji
osobowości oraz umożliwia adaptację jednostki do środowiska. Dlatego
szczególnie ważną rolę w funkcjonowaniu osobowości twórcy odgrywa silne ego.

Tak więc u osób twórczych
struktury poznawcze, w tym bardzo ważna struktura „Ja” warunkują otwartość na
bodźce oraz ciągłą efektywność reorganizacji osobowości.

U osób tzw. efektywnych życiowo
integracja osobowości i dobrze zorganizowane stosunki ze światem osiągane są
dzięki względnie trwałym strukturom poznawczym. Represjonują one pewną klasę
niezgodnych doświadczeń lub gromadzą je w mniej czy bardziej zniekształconej
formie. Używając pojęć Piageta powiedzieć można, że u ludzi efektywnych
szczególnie dobrze rozwinięte są mechanizmy asymilacji a u ludzi twórczych –
zarazem asymilacji i akomodacji. Ci pierwsi rzadko mają momenty zwątpień i
rzadko przeżywają silne wzruszenia. Mają dobrze wyuczone schematy postępowania,
ale przez to nie osiągają takiego bogactwa myśli, emocji, pragnień jak twórcy.

3. Duża otwartość na bodźce
powodować może czasową lub częściową dezorganizację. Jej objawem jest wyższy
niż w normalnej populacji poziom zaburzeń psychicznych. Nie wiążą się one
jednak z patologiczną strukturą osobowości i nie są tak silne jak u chorych
psychicznie. Stąd tak często spotykane u twórców objawy przygnębienia bądź
dużej wrażliwości emocjonalnej.

4. Charakteryzowane struktury
poznawcze cechują się względną niestabilnością i dużą złożonością. Jednocześnie
przy napotykaniu nowych doświadczeń, umożliwiają ich asymilację i same
reorganizują się. Zapewniają w ten sposób dużą skuteczność i efektywność
działań.

5. Badania dowodzą, że ludzie mają
tendencję do unikania doświadczeń nieznanych i do preferowania doświadczeń
raczej znanych i odpowiadających ich oczekiwaniom. Jednak im bardziej złożone i
elastyczne są struktury poznawcze, tym większa istnieje tolerancja na to co
nowe i nieznane.

6. W procesie twórczym ważną rolę
odgrywa wysoka samoocena. Szereg danych świadczy o tym, że twórców cechuje
wysoki, ale jednocześnie realistyczny poziom samooceny i samoakceptacji. Twórcy
są więc ufni w siebie i w ostateczny rezultat swoich przedsięwzięć. Jednostka –
jak mówi metaforycznie Barron – odważa sią opuścić stare i tworzyć nowe: nową
rzeczywistoś- bądź nowy jej obraz, nowe „ja”. Bogaty i różnorodny zasób
doświadczeń i specyficzny sposób ich utrwalania w strukturach poznawczych,
różnorodność i zmienność zachowań, a także szybka ich reorganizacja w nowych
sytuacjach, wysoka samoocena i preferowanie nowych rozwiązań to podstawowe
cechy osobowości twórczej i jej funkcjonowania.

Literatura:

1. J. Reykowski „Osobowość a
społeczne zachowanie się ludzi” KiW, Warszawa 1980

2. T. Tomaszewski „Psychologia
ogólna” t. II PWN, Warszawa 1992

3. W. Szewczuk „Psychologia”;
Warszawa 1966

4. Internet