PRZESTĘPCZOŚĆ NIELETNICH

Posted by nauka on nie., 03/16/2008 - 10:07


W życiu codziennym
spotykamy się z takimi czynami, które zakłócają ład społeczny i z takimi
zachowaniami, które są szczególnie użyteczne i pożądane. Czynom takim
towarzyszy zazwyczaj rzecz ważna – reakcja otoczenia: pochwalenie albo
potępianie określonego postępowania, czasami obojętność.

Przestępczość nieletnich
jest obecnie poważnym problemem na całym świecie. Stanowi ona przedmiot wielu
badań naukowych prowadzonych również w Polsce. Walka z niekorzystnymi
zjawiskami społecznymi, do których zaliczamy przestępczość i demoralizację
nieletnich, wymaga określenia i poznania czynników je rodzących. Jeśli przyczyn
nieprzystosowania poszukuje się w sferze funkcjonowania osobowości, wówczas
kładzie się nacisk na składniki psychologiczne i biologiczne. W rozwoju
psychicznym dziecka , o jego przystosowaniu, względnie nieprzystosowaniu
decyduje wiele czynników wzajemnie ze sobą powiązanych. Ich siła oddziaływania
zależy od indywidualnych układów i od całokształtu sytuacji, w której dziecko
się znajduje, a także od jego właściwości psychicznych, jego otoczenia, sposobu
realizowania własnych zadań życiowych. Przyczyny wykolejenia społecznego
nieletnich są różne i złożone, tak jak objawy, postawy formy zachowania oraz
motywacja postępowania niezgodnego z zasadami moralnymi czy obyczajami.

Działalność człowieka w
dużej mierze związana jest z pełnieniem przez niego wielu ról społecznych.
Pełnienie tych ról polega na wykonywaniu przypisanych im czynności, zgodnych z
oczekiwaniami społecznymi. Z kolei proces nabywania umiejętności pełnienia
roli, określa się mianem socjalizacji. Socjalizacja przebiega w kontekście
społecznym oraz w warunkach kontroli społecznej. Każdy człowiek jest tym
bardziej przystosowany społecznie, im bardziej jest zdolny i skłonny postępować
z oczekiwaniami społecznymi.

Niedostosowanymi
społecznie są zatem jednostki, które nie są zdolne pełnić ról społecznych
zgodnie z oczekiwaniami, jak również te, które nie są skłonne ich pełnić
wskutek negatywnego ustosunkowania się wobec oczekiwań społecznych. W drugim
przypadku mamy do czynienia z wykolejeniem społecznym.

Formułując pojęcie
wykolejenia społecznego można zauważyć, że jest to niewątpliwie zachowanie
naruszające normy prawne, moralne i obyczajowe obowiązujące w społeczeństwie,
jak również negatywny stosunek do tych norm, które kształtują się u jednostki
wskutek negatywnego środowiska oraz zaburzeń osobowościowych uwarunkowanych
czynnikami biopsychologicznymi.

Przyczyny
przestępczości nieletnich

Przestępczość nieletnich
jest wypadkową wielu czynników, takich jak:

· kryzysu
w rodzinie (rozluźnienie więzi rodzinnych, niewydolność wychowawcza, niekorzystne
wzorce osobowe – alkoholizm, narkomania)

· niepowodzeń
szkolnych (brak zainteresowań i miejsc do ich rozwijania, zagospodarowania
wolnego czasu)

· zagrożeń
wynikających z alkoholizmu, narkomanii, przynależności do nieformalnych grup
młodzieżowych

Od wielu lat
odnotowuje się stały wzrost przestępczości wśród nieletnich. Zwiększa się zarówno
ilość sprawców, jak i liczba popełnionych przez nich czynów karalnych. Niepokojącym
zjawiskiem jest tendencja wzrostowa nieletnich sprawców, popełniających czyny o
największym ciężarze gatunkowym, niebezpieczne dla życia lub zdrowia ludzkiego,
a mianowicie:

Ø uszkodzenie ciała

Ø bójki i pobicia

Ø zgwałcenia

Ø kradzieże i wymuszenia rozbójnicze.

Wśród wielu
elementów determinujących przestępczość nieletnich wymienić należy takie jak:

q chęć
zdobycia pieniędzy lub innych korzyści materialnych

q zaimponowanie
innym

q namowa
kolegów lub dorosłych osób

q chęć
przebywania i realizowania się w grupach nieformalnych

q powielanie
wzorców i zachowań, mających swoje źródło w domu rodzinnym, bądź lansowanych w
środkach masowego przekazu, scen przemocy, okrucieństwa, agresji, gwałtu

q poczucie
bezkarności za wcześniejsze czyny oraz poszukiwanie akceptacji, nie mogących
znaleźć oparcia i poczucia bezpieczeństwa wśród rodziców lub opiekunów.

Analizując
problemy związane z przestępczością nieletnich, należy zwrócić uwagę na działania
przestępcze w zorganizowanych grupach, często z udziałem dorosłych. Jest to
zjawisko bardzo niepokojące, bowiem działalność przestępcza w grupach powoduje
szybkie pogłębianie się procesu demoralizacji, a w związku z tym zmniejszanie
szans na resocjalizację. Z tym też bardzo często wiąże się powrót do
przestępstwa (recydywa).

Odrębnego zaakcentowania
wymaga działalność przestępcza, której dopuszczają się coraz częściej dzieci
przed ukończeniem 13 roku życia.

Obniżanie się granicy wieku nieletnich sprawców jest szczególnie
niebezpiecznym zjawiskiem społecznym. Wymaga podjęcia natychmiastowych
przedsięwzięć w zakresie prawa, wychowania i resocjalizacji w celu ograniczenia
bądź zahamowania negatywnych zachowań dzieci. Należy podkreślić, że zjawisko to
świadczy o braku odpowiedzialnej opieki w stosunku do małoletnich, o
zaniedbaniach wychowawczych w rodzinie i w szkole, a także o nie podejmowaniu
we właściwym czasie odpowiednich środków zaradczych wobec małoletnich,
przejawiających symptomy zdemoralizowania, bądź narażonych na demoralizację ze strony osób dorosłych.

Coraz większy niepokój budzi występowanie wśród dzieci i młodzieży
zjawisk patologicznych takich jak:

§ alkoholizm

§ narkomania

§ prostytucja

§ ucieczka
z domów rodzicielskich oraz placówek wychowawczo – opiekuńczych podległych
resortowi edukacji

§ zakładów
resocjalizacyjnych podległych resortowi sprawiedliwości

Do najczęściej
spotykanych przejawów nieprzystosowania społecznego, mających bezpośredni wpływ
na przestępczość nieletnich, zalicza się ucieczki z domów rodzicielskich oraz
placówek opiekuńczo – wychowawczych MEN i zakładów resocjalizacyjnych MS.
Ucieczki wyjątkowo sprzyjają dewiacyjnym zachowaniom dzieci i młodzieży. Wielu
uciekinierów nawiązało kontakt ze światem przestępczym rówieśników, a także
zdeprawowanych osób dorosłych. Często pijąc alkohol uzależniało się od niego i
innych środków chemicznych.

Zagrożeniem dla zdrowia
oraz życia dzieci i młodzieży, a także przyczyną wielu negatywnych zachowań
jest zjawisko narkomanii i alkoholizmu, które w większości przypadków mają
swoją genezę w patologii rodziny. Nie można tutaj pominąć znaczenia takich
czynników jak: ciekawość, naśladowanie dorosłych, zaburzenia natury
osobowościowo – emocjonalnej itp.

Z uwagi na kryminogenny
charakter, w zainteresowaniu policji pozostaje zjawisko prostytucji, także
wśród nieletnich. Większość dziewcząt, podejrzewanych o uprawianie nierządu,
stanowią uciekinierki z domów rodzicielskich, ośrodków szkolno – wychowawczych.
Głównym motywem uprawiania nierządu przez nieletnie dziewczęta jest chęć zdobycia
środków materialnych. Zatrudniane są one w różnego rodzaju agencjach
towarzyskich i salonach masażu erotycznego. Zjawiskiem, wymagającym
szczególnego zainteresowania jest trudnienie się dzieci prostytucją i
sutenerstwem. Obserwuje się przypadki seksualnego wykorzystywania dzieci przez
przyjezdnych cudzoziemców, zwłaszcza pochodzenia niemieckiego.

Wieloletnie krzywdzenie
dzieci, niepowodzenia szkolne i wejście w konflikt z otoczeniem bardzo często
kończy się samobójstwem nieletnich.

Popełnianie czynów
karalnych przez nieletniego, mimo stosunkowo dużych rozmiarów, znacznego
stopnia dynamiki i wysokiego współczynnika, stanowi margines tego społecznego
zjawiska jakim jest przestępczość w ogóle. Jest to margines, którego istnienie
nie powinno być lekceważone ani też wyolbrzymiane. Obie tendencje występują w
różnej postaci, np. okresowego nasilenia publikacji prasowych, domagających się
wobec nieletnich nadzwyczajnych środków represyjnych lub przeciwnie,
wypowiadających się za zupełną liberalizacją. Jeżeli tendencje te są
niewłaściwe, to może to stworzyć postawę do wysuwania błędnego wniosku, że w
Polsce główne niebezpieczeństwo dla porządku prawnego stanowi młodzież
przestępcza, a nie przestępczość ludzi dorosłych.

Na podstawie analizy
okoliczności popełniania czynów karalnych przez nieletniego, zauważyć można, że
stopień ich społecznego niebezpieczeństwa jest dużo mniejszy w porównaniu z
przestępstwami popełnianymi przez dorosłych. Reasumując powyższe, stwierdzić
należy, że przyczyną popełniania przez nieletnich czynów karalnych są cztery
wyodrębnione zespoły takie jak:

· zespoły
czynników dziedzicznych i wrodzonych

· zespół
wpływów zewnętrznych i środowiskowych

· zmiany
charakterologiczne spowodowane chorobami układu nerwowego

· wpływ
działania jednostki w kształtowaniu postawy społeczno – moralnej.

Regulacje
prawne wobec nieletnich

Ustawa o
postępowaniu w sprawach nieletnich przewiduje pięć grup wiekowych nieletnich
sprawców czynów karalnych:

1. Dzieci
do lat 13 –
w stosunku do
tej grupy odpowiedzialność karna jest wyłączona całkowicie. Rozumie się przez
to że jeżeli dziecko, które nie ukończyło lat 13, dopuści się czynu
zabronionego zagrożonego karą to i tak w efekcie nie ma przestępstwa. Jest to
sytuacja, w której jedynie częściowo zostały wyczerpane znamiona przestępstwa
takie jak:

· społeczne
niebezpieczeństwo

· bezprawność

Brak winy w takim przypadku oznacza, że nie ma przestępstwa. Sąd
może jedynie zastosować wobec tych osób środki wychowawcze.

2. Nieletni
w wieku 13 – 17 lat
– w
tym przedziale wiekowym sprawcy podlegają odpowiedzialności warunkowej, a
warunkiem takim jest świadomość. Należy przez to rozumieć, że jeżeli nieletni
sprawca, znajdujący się w tej grupie wiekowej, popełni czyn zabroniony w sposób
nieświadomy, to działanie sądu w stosunku do niego może być takie same jak w
przypadku I grupy.

3. Nieletni
którzy ukończyli lat 15

treść art. 10 § 2 KK dokładnie precyzuje okoliczności i warunki jakie muszą być
spełnione, aby 15-letniego sprawcę postawić w stan oskarżenia

4. Nieletni,
którzy ukończyli lat 17, a nie ukończyli lat 18
– z treści art. 10 § 4 KK wynika kolejny
przypadek odpowiedzialności warunkowej, z tym, że w tej sytuacji podmiotem
zainteresowania jest sprawca młodociany, który w momencie popełnienia czynu
miał już ukończone 17 lat, a nie osiągnął jeszcze 18 lat

5. Nieletni,
którzy ukończyli lat 17, a nie osiągnęli lat 21
– z treści art. 115 § 10 KK wynika, iż
młodocianym sprawcą jest osoba, która w chwili popełnienia czynu zabronionego
nie ukończyła lat 21 i w czasie orzekania w pierwszej instancji 24 lat. Tę grupę
nieletnich wyszczególnia art. 1 § 1 pkt 3 Ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich,
zezwalający na wykonywanie środków wychowawczych, leczniczych lub poprawczych w
stosunku do osób, względem których te środki zostały orzeczone, nie dłużej
jednak niż do ukończenia przez te osoby lat 24.

Kodeks karny,
który wszedł w życie 1 września 1998 roku również wprowadza pewne nowe przepisy
regulujące odpowiedzialność karną nieletnich sprawców przestępstw. W art. 10 §
2 przewidziana została wyjątkowa możliwość obniżenia wieku odpowiedzialności
karnej sprawcy do lat 15.Chodzi tutaj przede wszystkim o takie przestępstwa
jak:

· Zamach
na życie Prezydenta RP art. 134 KK

· Zabójstwo
i morderstwo art. 148 § 1, 2 lub 3 KK

· Umyślne
ciężkie uszkodzenie ciała art. 156 § 1 lub 3 KK

· Umyślne
sprowadzenie katastrofy godzącej w bezpieczeństwo powszechne art. 163 § 1 lub 3
KK

· Przejęcie
kontroli nad statkiem wodnym lub powietrznym przez sprawcę stosującego podstęp,
gwałt na osobie lub groźbę bezpośredniego użycia takiego gwałtu art. 166 KK

· Umyślne
sprowadzenie katastrofy w komunikacji art. 173 § 1 lub 3 KK

· Zgwałcenie
ze szczególnym okrucieństwem lub wspólnie z inną osobą art. 197 § 3 KK

· Wzięcie
lub przetrzymywanie zakładnika art. 252 § 1 lub 2 KK

· Rozbój
art. 280 KK

Warunkiem
pociągnięcia nieletniego sprawcy do odpowiedzialności karnej jest stwierdzenie
faktu, że okoliczności sprawy, stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i
warunki osobiste przemawiają za tym, a poprzednio zastosowane środki
wychowawcze lub poprawcze okazały się bezskuteczne.

Należy dodać, że art. 54
§ 1 wskazuje na fakt, iż sąd wymierzając karę nieletniemu kieruje się tym, aby
miała ona charakter wychowawczy. Natomiast § 2 tego artykułu określa, iż kary
dożywotniego pozbawienia wolności nie orzeka się w stosunku do sprawcy, który w
czasie popełnienia przestępstwa nie ukończył 18 lat.

Środki
wychowawcze

Środki te można
podzielić na trzy grupy.

Pierwsza to środki odpowiadające dodatkowym warunkom nakładanym na
skazanego w wypadku zawieszenia kary w kodeksie karnym. Można do niej zaliczyć
zobowiązanie do określonego zachowania oraz nadzór osoby lub organizacji
poręczającej. Na szczególną uwagę zasługuje zobowiązanie nieletniego lub jego
rodziców do naprawienia szkody wyrządzonej przez nieletniego.

Druga grupa środków wychowawczych odpowiada niektórym karom dodatkowym
przewidzianym w kodeksie karnym, takim jak:

· Przepadek
rzeczy uzyskanej w związku z popełnieniem czynu karalnego

· Zakaz
prowadzenia pojazdów mechanicznych

Trzecią grupę stanowią środki o charakterze wychowawczo – resocjalizacyjnym,
a mianowicie:

· Skierowanie
do kuratorskiego ośrodka pracy z młodzieżą

· Umieszczenie
w instytucji lub organizacji powołanej do przygotowania zawodowego lub rodzinie
zastępczej

Środek
poprawczy

W ustawie o postępowaniu
w sprawach nieletnich wobec nieletniego, który dopuścił się czynu karalnego
zamieszczono przepis o tym, że sąd rodzinny może orzec o umieszczeniu go w
zakładzie poprawczym, jeśli przemawiają za tym taki okoliczności jak:

· charakter
czynu

· gdy
inne środki wychowawcze nie rokują resocjalizacji nieletniego

· gdy
inne środki wychowawcze okazały się nieskuteczne

Biorąc pod
uwagę środki łagodzące orzeczenie o umieszczeniu nieletniego w zakładzie poprawczym
sąd może:

q warunkowo
zawiesić pobyt nieletniego w zakładzie poprawczym. Dotyczy to nieletnich,
których właściwości osobiste i warunki środowiskowe, a także okoliczności i
charakter czynu, uzasadniają przypuszczenie, że pomimo nie wykonania środka
poprawczego, cele wychowawcze zostaną osiągnięte

q po
upływie 6 miesięcy od umieszczenia w zakładzie warunkowo zwolnić nieletniego z
zakładu, jeżeli postępy w jego wychowaniu pozwalają przypuszczać, że po
zwolnieniu będzie przestrzegał porządku prawnego i zasad współżycia społecznego

q warunkowo
odstąpić od wykonania orzeczenia, jeżeli po wydaniu orzeczenia, a przed
umieszczeniem nieletniego w zakładzie albo po upływie okresu odroczenia lub
przerwy wykonania umieszczenia w zakładzie poprawczym, w zachowaniu nieletniego
nastąpiła istotna poprawa

q dyrektor
zakładu poprawczego może umieścić nieletniego poza zakładem, jeżeli wymagają
tego względy szkoleniowe, lecznicze lub względy wychowawcze. Wychowanek może
być umieszczony w instytucji państwowej lub u osób, które gwarantują właściwe
oddziaływanie wychowawcze albo skierowany do uspołecznionego zakładu pracy w celu
wykonywania pracy

Środki lecznicze

Sąd Rodzinny może
zastosować środki lecznicze wobec nieletniego, który dopuścił się czynu
karalnego, w razie stwierdzenia u niego:

· choroby
psychicznej

· niedorozwoju
umysłowego

· innego
zakłócenia czynności psychicznych

· nałogowego
spożywania alkoholu lub innych środków w celu wprowadzenia się w stan odurzenia

Ustawa przewiduje w tych przypadkach umieszczenie nieletniego:

§ w
szpitalu psychiatrycznym

§ w
innym odpowiednim zakładzie leczniczym

§ w
zakładzie pomocy społecznej

§ w
innej odpowiedniej placówce opiekuńczo – wychowawczej

Dwa pierwsze środki mają charakter ściśle leczniczy. Celem
pozostałych jest nie tylko doprowadzenie do poprawy stanu zdrowia nieletniego,
lecz przede wszystkim przystosowanie go do w miarę samodzielnego życia w
społeczeństwie

Zapobieganie
przestępczości nieletnich

Przestępstwo jest
zjawiskiem społecznym, wkraczającym masowo do współczesnego życia. Narusza ono
wiele sfer i interesów społecznych ale i indywidualnych. Dlatego
przeciwdziałanie temu zjawisku nie może stanowić domeny wyłącznie organów
ścigania. Brunon Hołyst uważa, że zapobieganie przestępczości jest sprawą
całego społeczeństwa, wszystkich instytucji państwowych i wszystkich obywateli,
chociaż zasadnicze czynności muszą spoczywać w rękach organów ścigania i
wymiaru sprawiedliwości.

Popełnianie czynów
karalnych przez nieletnich stanowi wielki problem społeczny i zajmuje ważne
miejsce we współczesnej kryminologii. Bezspornym jest twierdzenie, że
przeciwdziałanie przestępczości nieletnich należy do istotnych zadań polityki
społecznej państwa, systemu oświaty i wychowania, instytucji i organizacji
społecznych, wymiaru sprawiedliwości oraz samych rodzin, częstokroć bezradnych
wobec problemów, jakie stwarza im wychowanie dzieci. Powszechnie też uważa się,
że profilaktyka jest znacznie skuteczniejszym środkiem eliminowania tych
zjawisk niż działalność resocjalizacyjna, kiedy nieprzystosowanie społeczne
jest już bardzo zaawansowane. Związek pomiędzy profilaktyką a resocjalizacją
jest podobny do związku pomiędzy zapobieganiu chorobom, a uczeniem medycyny.

Przesunięcia akcentu działań resocjalizacyjnych na profilaktyczne
następuje poprzez wzmożenie działalności opiekuńczo – wychowawczej, niesienie
pomocy socjalnej i zdrowotnej dzieciom i ich rodzicom oraz odchodzenie w
postępowaniu z młodzieżą wykolejoną od działań represyjnych na rzecz oddziaływań
wychowawczych i terapeutycznych.

Zapobieganie nieprzystosowaniu społecznemu przez organy ścigania
realizuje się przez trzy podstawowe funkcje:

- rozpoznanie

- zapobieganie

- ściganie
przestępczości

Funkcjonariusze policji, którzy zajmują się problematyką
nieletnich, preferują rozpoznanie moralnego zagrożenia młodzieży i zapobiegania
jego skutkom. Policja podejmuje różnego typu działania wychowawcze, a także czynności
polegające na aktywnym współdziałaniu z Sądami Rodzinnymi.

Zapobieganie w popełnianiu czynów karalnych przez nieletnich
przejawia się bezpośrednio w interwencji policjanta lub na podejmowaniu
czynności przez specjalistę do spraw nieletnich. Dotyczy to sytuacji gdy,
nieletni zachowuje się w sposób antyspołeczny lub zagrożony jest wykolejeniem.

W bezpośrednich oddziaływaniach policji najważniejszą rolę
odgrywają odpowiednio ukierunkowane przedsięwzięcia pionu prewencji. To oni
powinni mieć dobre rozpoznanie w rejonie swojego działania o miejscach
gromadzenia się młodzieży zagrożonej. Policjanci niejednokrotnie jako pierwsi
docierają do źródeł społecznego wykolejenia dzieci i młodzieży, stąd też mają
duże możliwości zapobiegania temu zjawisku. Wykonanie działań profilaktycznych
przez policjantów powinno następować we współdziałaniu z różnymi instytucjami
państwowymi i organizacjami społecznymi. Należy zwrócić tutaj uwagę na potrzebę
organizowania okresowych spotkań policjantów z gronem pedagogicznym szkół.
Celem tych spotkań powinna być wymiana informacji na temat stanu bezpieczeństwa
w rejonie szkoły i ustalenie przyczyn nagannego zachowania się uczniów.

Dość liczną grupą pozostającą w zainteresowaniu policji w ramach
tzw. Rozpoznania terenowo – osobowego, jest ta młodzież, która nie uczy się i
nie pracuje, a ze względu na dotychczasowy tryb życia, warunki rodzinne i
utrzymywane kontakty jest moralnie zagrożona. Wypada tutaj stwierdzić, że ta
kategoria nieletnich jest bardzo mało podatna na środki oddziaływania
społecznego i w przypadku dewiacji, trudna do resocjalizacji.

Instytucje
profilaktyczno – resocjalizacyjne

Wiodącą rolę wśród
instytucji spełnia szkoła i odpowiednie terenowe organy oświaty oraz organy
wymiaru sprawiedliwości – Sąd Rodzinny i Nieletnich.

W systemie
resocjalizacyjno – profilaktycznym poszczególne instytucje pełnią następujące
zadania, które stanowią jednocześnie kolejne etapy postępowania z nieletnimi,
społecznie nieprzystosowanymi, a mianowicie:

· wykrywanie
zagrożeń i objawów nieprzystosowania społecznego (policja, szkoły)

· diagnozowanie
i poradnictwo (szkoły, pogotowia opiekuńcze, schroniska dla nieletnich)

· orzekanie
o charakterze stosowanych norm i środków oddziaływań (Sądy rodzinne)

· oddziaływanie
opiekuńczo – wychowawcze, psychoterapeutyczne, resocjalizacyjne (organizacje
młodzieżowe, kuratorzy, psychiatrzy, psycholodzy)

Obok instytucji państwowych w resocjalizacji biorą udział także
organizacje społeczne, młodzieżowe i zawodowe. Jest to działalność
systematyczna lub doraźna, realizowana w ramach profilaktyki ogólnej i
szczegółowej.

Profilaktyka ogólna polega na stworzeniu warunków zmniejszających
rozmiary niedostosowania społecznego i demoralizacji nieletnich. Przygotowuje
się tu nieletniego do właściwego wypełniania obowiązków wobec rodziny i
społeczeństwa. Wskazuje się nieletnim wzory godne naśladowania, potępiając
jednocześnie czyny szkodliwe społecznie.

W skład profilaktyki szczegółowej wchodzi najwcześniejsze
wykrywanie młodzieży niedostosowanej społecznie i zagrożonej demoralizacją.

Organizacje społeczne zobowiązane są do udzielania pomocy rodzinie
w wychowaniu nieletniego, a także do ograniczenia negatywnego wpływu rodziny na
dziecko poprzez skrócenie do minimum czasu ich pobytu w domu, aż do całkowitego
odizolowania nieletniego od zdemoralizowanych rodziców.

Organizacji i instytucji społecznych jest wiele. Prezentują one
specjalności wynikające z ich zawodowych lub środowiskowych zainteresowań,
prowadzą działalność, która w sposób bezpośredni lub pośredni zapobiega demoralizacji
i niedostosowaniu nieletnich.

Należałoby tu wymienić w pierwszej kolejności Związek Harcerstwa
Polskiego, Towarzystwo Przyjaciół Dzieci, Polski Komitet Pomocy Społecznej.
Placówki te udzielają wszechstronnej pomocy dzieciom zagrożonym, bądź wykolejonym
społecznie. Pomoc ta przybierać może formy organizowania obozów i kolonii,
pomocy materialnej, patronatu nad zakładami opiekuńczo – wychowawczymi lub
poradnictwa wychowawczego.

Zaznaczyć należy, że jednym z istotnych wyznaczników
funkcjonalności całego systemu profilaktyczno – resocjalizacyjnego jest
współdziałanie wszystkich instytucji do tego powołanych. Stanowi to wtedy
integralną całość systemu oświaty i wychowania, co zakłada stosowanie wobec
podopiecznych oddziaływania opiekuńczo – wychowawczego, a nie represyjnego.

Jednakże efektywność zapobiegania niedostosowaniu społecznemu oraz
przestępczości dzieci i młodzieży osłabia fakt, że kompetencje w tej dziedzinie
pozostają w gestii różnych resortów, instytucji i organizacji społecznych.
Prowadzi to do znacznej różnorodności instytucji uczestniczących w zapobieganiu
niedostosowaniu dzieci i młodzieży. Poza tym należy zauważyć brak jakiegokolwiek
ogniwa, które koordynowałoby tą działalnością.

W systemie zapobiegania występuje również niedostatek placówek
profilaktycznych, mieszczących się w systemie oświaty i wychowania oraz poza
tym systemem, jak np. pedagogów szkolnych, poradni rodzinnych, rodzinnych domów
dziecka, rodzin zastępczych itp.

Przestępczość
nieletnich w latach dziewięćdziesiątych w świetle analiz i statystyk
policyjnych

Jak już
wspomniałem w latach dziewięćdziesiątych odnotowuje się stały wzrost liczby
sprawców i liczby dokonywanych przestępstw. Od 1990 roku wzrasta również
przestępczość nieletnich, aczkolwiek wskaźniki dynamiki przestępczości dzieci i
młodzieży są znacznie niższe, niż wskaźniki dynamiki przestępczości dorosłych.
Szczególnie niepokojące są dwie tendencje występujące w przestępczości
nieletnich - brutalizacja działań sprawców oraz rosnąca liczba dzieci w wieku
do lat 13 popełniających czyny karalne.

Poniżej
prezentowane informacje i dane liczbowe charakteryzujące zjawisko
przestępczości nieletnich pochodzą tylko z jednego źródła - danych i analiz
publikowanych przez Komendę Główną Policji - i jako takie nie mogą być uznane
za wystarczające. Niemniej posiadają ten walor, iż gromadzone są
systematycznie, według określonych i nie zmienianych kryteriów, co pozwala na
oszacowanie skali, opisanie ogólnych tendencji i dynamiki obserwowanego
zjawiska. W statystykach prowadzonych przez policję rejestruje się m.in. liczbę
zgłoszonych przestępstw wg kwalifikacji zawartej w Kodeksie karnym i liczbę
sprawców dokonanych przestępstw. Od 1995 r. policja rejestruje również liczbę
nieletnich ofiar przestępstw wg wybranych kwalifikacji prawnych. Statystyki
policyjne odnośnie do lat dziewięćdziesiątych wskazują na stały wzrost liczby
rejestrowanych przestępstw i liczby sprawców tych przestępstw oraz nasilenie
niekorzystnych zjawisk w strukturze przestępczości. Za jedno z tych
niekorzystnych zjawisk uważa się przestępczość nieletnich.

W ogólnej
prognozie przestępczości na najbliższe lata dokonanej przez Komendę Główną
Policji przewiduje się, że drastycznie rozwijać się będzie przestępczość nieletnich;
zwiększy się udział nieletnich sprawców w przestępczości rozbójniczej, narkotykowej,
związanej z kradzieżami mienia i uszkodzeniami ciała. Tymczasem analiza danych
odnośnie do liczby zarejestrowanych przestępstw dokonanych przez nieletnich i
liczby zarejestrowanych nieletnich sprawców oraz porównanie tych liczb w latach
osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych wskazują raczej na umiarkowany wzrost
przestępczości nieletnich, aczkolwiek nie można wykluczyć, iż w najbliższych
latach nastąpi zmiana obserwowanej tendencji. Warto przy tym zauważyć, iż
zjawisko przestępczości nie dotyczy młodzieży w stopniu tak znacznym jak można
by to przypuszczać na podstawie informacji przekazywanych przez media. Dzieci i
młodzież w wieku 13 - 17 lat popadające w konflikt z prawem stanowią niewielki
procent ogółu populacji osób w tym wieku; na przykład w 1997 r. - nieletni,
którzy popadli w konflikt z prawem stanowili 1,7% ogółu populacji osób w tym
wieku, odpowiednio dzieci w wieku 13 lat - 0,8% ogółu populacji dzieci w tym
wieku.

Poniżej
chciałbym przedstawić krótką charakterystykę i skalę przestępczości nieletnich
w świetle analiz i danych statystycznych Komendy Głównej Policji

  • Nieletni sprawcy czynów karalnych to najczęściej
    uczniowie starszych klas szkół podstawowych oraz uczniowie szkół
    zawodowych. Dominującą grupę stanowią chłopcy w wieku 13 - 16 lat
    (powtarzający klasy, wagarowicze, uciekinierzy z domów rodzinnych i
    placówek opiekuńczo-wychowawczych i resocjalizacyjnych).
  • Przestępczość i demoralizacja nieletnich
    uwarunkowana jest głównie sytuacją rodzinną, na którą nakładają się
    niepowodzenia szkolne i wpływ rówieśników. Nieletni, którzy wchodzą w
    konflikt z prawem w większości pochodzą z rodzin rozbitych, niewydolnych
    wychowawczo, z rodzin patologicznych (rodzice lub jedno z nich są przestępcami,
    narkomanami, alkoholikami), a także rodzin ubogich, dotkniętych bezrobociem.
    Psychologowie upatrują źródeł zachowań agresywnych i destrukcyjnych młodych
    ludzi, głównie w kondycji rodziny, a zwłaszcza w braku ojca. Ten brak ojca
    polega nie tylko na fizycznej nieobecności ojca, ale na tym, iż coraz
    częściej ojciec w rodzinie jest nieobecny emocjonalnie; wychowaniem dzieci
    zajmuje się głównie matka. Chłopcy nie mają zatem pozytywnych, męskich
    wzorów socjalizacyjnych. Uczestnictwo w grupie, często w grupie
    przestępczej to jeden ze sposobów poszukiwania wzorów męskości, które
    mogliby naśladować, jeden ze sposobów kompensacji braku ojca.
  • Przestępczość nieletnich, podobnie jak i dorosłych
    koncentruje się na terenach miejskich, szczególnie w dużych aglomeracjach.
    Miejsca dokonywanych przestępstw to: ulice, rejony budynków mieszkalnych,
    obiektów handlowych, salonów gier, szkół oraz okolice dworców, przystanków
    komunikacji miejskiej.
  • Według opinii Biura Prewencji Komendy Głównej
    Policji nieletni najczęściej popełniają przestępstwa z następujących
    powodów:

Ø Chęci zdobycia
pieniędzy,

Ø Zaimponowania innym,

Ø chęci przebywania i
realizowania się w grupach nieformalnych,

Ø powielania wzorów i
zachowań mających swoje źródło w domu rodzinnym, bądź upowszechnianych w
środkach masowego przekazu (sceny przemocy, okrucieństwa, agresji, gwałtu),

Ø poczucia bezkarności
za wcześniej popełnione przestępstwa,

Ø poszukiwania
akceptacji i poczucia bezpieczeństwa, których nie znajdują ze strony rodziców i
opiekunów.

  • Cechą charakterystyczną przestępczości nieletnich
    jest częstsze niż w przypadku dorosłych współuczestnictwo w popełnianiu
    czynów kryminalnych z jedną lub z kilkoma osobami, głównie dotyczy to
    kradzieży i rozboju. Nieletni coraz częściej działają w zorganizowanych
    grupach z osobami dorosłymi. Liczba przestępstw nieletnich, których
    dokonali w grupie w 1997 r. przedstawia się następująco:
  • W grupie 2
    osobowej:

8921 – przestępstw z dorosłym

18 056 - przestępstw z rówieśnikiem

  • w grupie trzech lub więcej osób:

10 520 - przestępstw w grupie z dorosłymi, 11 552 - przestępstw
w grupie rówieśników.

Działalność
przestępcza w grupach często wiąże się z tzw. powrotnością do przestępstwa. Na
przykład w 1994 r. powtórnie popełniło przestępstwo 7 086 sprawców, w 1995 r. -
6 589 sprawców, w 1996 r. - 5 387 sprawców, w 1997 r. - 4 961 sprawców.

Najbardziej
niepokojącym zjawiskiem jest obserwowana tendencja wzrostowa przestępstw
uznanych jako szczególnie niebezpieczne dla życia i zdrowia (zabójstw,
uszkodzeń ciała, bójek, pobić, zgwałceń, rozbojów i wymuszeń rozbójniczych).
Według ustaleń policji nieletni sprawcy, którzy dokonali przestępstw przeciwko
zdrowiu i życiu charakteryzowali się bezwzględnym, bardzo agresywnym i okrutnym
sposobem działania. Wynika on zdaniem policji z dwóch zasadniczych czynników
sytuacyjnych: z faktu, iż najczęściej działali w grupie oraz w stanie
nietrzeźwości.

· Równie niepokojące
jest, że wzrasta liczba sprawców czynów karalnych, którzy nie ukończyli 13 lat
życia. Świadczy to przede wszystkim o zaniedbaniach i braku właściwej opieki
nad dziećmi. W 1997 roku 5 453 dzieci popełniło 3 981 czynów karalnych, w tym:
4 zabójstw, 192 uszkodzeń ciała, 11 zgwałceń, 362 kradzieży rozbójniczych,
rozbojów i wymuszeń, 2 043 kradzieży z włamaniem i 1160 kradzieży mienia
prywatnego.

W
publikowanych analizach dotyczących przestępczości i demoralizacji nieletnich
Komenda Główna Policji informuje o nieletnich, którzy zostali zatrzymani z
powodu ucieczki i upojenia alkoholowego. Według oceny policji ucieczki dzieci i
młodzieży z domów rodzicielskich, z placówek opiekuńczych i resocjalizacyjnych
wyjątkowo sprzyjają zachowaniom dewiacyjnym nieletnich (wielu nieletnich
podczas ucieczki nawiązuje kontakty ze światem przestępczym rówieśników i
dorosłych lub staje się ofiarami przestępców).