PODSTAWOWE ZAŁOŻENIA SOCJOLOGII WG. EMILA DURKHEIMA I MAXA WEBERA

Posted by nauka on śr., 02/06/2008 - 15:52

Emil Durkheim jest uważany za
najwybitniejszego socjologa francuskiego. Jego koncepcje miały głęboki wpływ na
nauki humanistyczne i kulturę Francji. Jego koncepcja socjologii opierała się na
pozytywistycznej teorii nauki, która wzorowała się na naukach indukcyjnych
(określanie faktów socjologicznych i jej elementów składowych , które były
podstawą do stawiania hipotez w oparciu o opracowane metody badawcze).

Emil Durkheim sformułował nową definicję socjologii
- jako nauki o faktach społecznych. A więc nie tyle nauki o społeczeństwie,
jego strukturze, rozwoju, ile nauki o faktach społecznych, zespole różnych
teorii wyjaśniających poszczególne dziedziny faktów.

Durkheim poświęcił wiele miejsca w swoich pracach definicji
„faktu społecznego”, ale najczęściej wymienianą jest ta sformułowana w
pierwszym rozdziale „Les Regles”[1] : „Faktem
społecznym
jest wszelki sposób działania , ustalony lub nie, zdolny do
wywierania na jednostkę przymusu zewnętrznego; lub inaczej - który jest
powszechny w danym społeczeństwie, zachowując własną egzystencję niezależną od
przejawów indywidualnych”. Takimi faktami są np.: prawo, religia, język, moda,
itp. Język istnieje niezależnie od jednostki, jest czymś zewnętrznym, narzuca
jej sposób posługiwania się słowami. Rzeczywistość społeczna jest zawsze
rzeczywistością zastaną - człowiek nie tworzy języka, ale się go uczy od swojej
grupy, nie wymyśla stosowanych przez siebie metod pracy, ale przejmuje je od
otoczenia, nie wynajduje własnej religii, ale wyznaje którąś z istniejących.
Swoje sposoby myślenia i działania musi dostosować do sposobów uznanych w
społeczeństwie. Inaczej spotka się z reakcją społeczną : sankcje prawne,
przygana opinii publicznej. Dlatego E.Durkheim zwraca uwagę na „zewnętrzny” i
„przymusowy” charakter faktów społecznych. Fakty społeczne są przejawem
świadomości zbiorowej. Socjologia opiera się na obserwacji przejawów
świadomości społecznej a nie stanów psychicznych jednostki. Ma to zapewnić
empiryczność tej nauki. Dlatego E. Durkheim do swoich badań nie używał listów
,życiorysów, pamiętników dotyczące osobistych przeżyć jednostki, ale preferował
: kodeksy prawne, dogmaty religijne, normy etyczne, które wyrażały świadomość
zbiorową.

Do
badania stanów świadomości zbiorowej wprowadza pojęcie „rzeczy”, czyli
koncepcji opierającej się na obserwacji zewnętrznej danego stanu. Wykorzystuje
do tego :

· postrzeganie - czyli
obserwację wyglądu zewnętrznego rzeczy, tak jak fizyk badając ciepło lub
elektryczność nie dowierza swoim wrażeniom ciepła, ale wykorzystuje do tego
termometr, elektrometr, itd.;

· rozumowanie -
wyciąganie odpowiednich wniosków przez analogię, wynikających z obserwacji z
wykorzystaniem przyrządów pomiarowych.

Świadomość
zbiorowa jest najwyższą formą życia społecznego , ponieważ jest świadomością
świadomości. „Społeczeństwo widzi dalej i lepiej niż jednostki”[2]. „Łącząc
się w społeczeństwo psychiki
jednostkowe stapiają się w psychikę zbiorową, która wytwarza wyobrażenia
zbiorowe tworzące istotę faktów społecznych : religii, prawa, języka, sztuki,
obyczajów itp. Stąd fakty te posiadają charakter zewnętrzny, są obiektywne i
narzucają się jednostce „jako rzeczy” wyposażone siłą wywierania nacisku i
przemocy.”[3]

Społeczeństwo
wpływając z zewnątrz na jednostkę czyni
z niej istotę rozumną i moralną. W grupie człowiek zachowuje się inaczej niż
wtedy kiedy jest sam. Jednostka jest zdolna do czynów, myśli, odczuć, do jakich
nie byłaby zdolna w odosobnieniu.

.Jednostka
zawdzięcza więc społeczeństwu wszystko, co nadaje jej fizjonomię i zapewnia
osobne miejsce wśród innych istot. Gdyby człowiek został pozbawiony języka,
nauk, sztuk, wierzeń, spadłby do poziomu zwierzęcia.

Inaczej na tę sprawę patrzył Max Weber, który zakładał, że
zasadniczym elementem społeczeństwa są działania jednostek. Tylko jednostka
jest wykonawcą sensownych działań .
Każda zbiorowość społeczna i każdy historyczny wytwór pozwala się zrozumieć
jako szeregi i kompleksy prawidłowych i powiązanych ze sobą działań jednostek. Sens działania może być nadawany
subiektywnie przez konkretnego osobnika, może to być jakiś przeciętny lub
przybliżony sens, może być w pewnym pojęciowo skonstruowanym czystym typie.
Ogólnie możemy powiedzieć, że sens
działania
jest subiektywną intencją towarzyszącą działaniu. Stanowi on
podstawę tworzenia się motywu, czyli związku sensownego działania z
rzeczywistością , który samemu działającemu lub obserwatorowi przedstawia się
jako sensowny powód danego zachowania.

Max Weber w odróżnieniu do Emila Durkheima, (który był
praktykiem i wykorzystywał metody indukcyjne, doświadczalne, praktyczne) był
teoretykiem. Stworzył bogaty teoretycznie i wpływowy system socjologii
humanistycznej. Określał siebie jako wychowanka szkoły historycznej i
podkreślał, że zależy mu na poznaniu zjawisk społecznych w ich historycznej
specyfice. Przeciwstawiał się jednak
niektórym założeniom historyzmu absolutnego, szczególnie dążeniom do
intuicyjnego ogarnięcia historycznej całości, rezygnacji z precyzji stosowanych
narzędzi, przekonaniu o bezzałożeniowym poznawaniu rzeczywistości. W tej
kwestii zgadzał się z neokantystami, aby dokonywać selekcji danych
historycznych , ich organizowania w sensowną całość w sposób kreatywny, a nie
tylko odzwierciedlający rzeczywistość.

W
swoich pracach Weber wykorzystywał hipotezy Marksa, choć w pewnych
zagadnieniach miał inne wyobrażenie ( np. własność, klasy, strategia badawcza).
Niektóre jego koncepcje odrzucił, np. koncepcję przyczynowości i praw
historycznych.

Według
Maxa Webera przedmiotem badania socjologii są działania społeczne ludzi,
działania sensowne, które wyjaśnić możemy wtedy, gdy uchwycimy subiektywny
sens, jaki ludzie działający nadają swoim działaniom. Aby to dokładniej
wyjaśnić, zostaje skonstruowany typ idealny przebiegu działań. Poprzez
porównanie działań rzeczywistych z typem idealnym, odkrywa się motywy i warunki
powodujące odchylenia. Metoda typów idealnych pozwala wyjaśnić działania
społeczne poprzez zrozumienie ich sensu.

Max
Weber kładzie silny nacisk na przyczynowe wyjaśnienie problemu badawczego.

Przyjmuje
on następującą definicję socjologii : „ Socjologią w przyjętym tu znaczeniu
tego bardzo wieloznacznie używanego słowa będziemy nazywali naukę która stara
się interpretować i rozumieć działania
społeczne
, a przez to wyjaśnić przyczynowo ich przebieg i skutki.”[4]

Działania
społeczne
interpretuje jako zachowanie,
które : zgodnie ze swoim sensem nadanym mu przez działającego odnosi się do
zachowania innych, przez to sensowne odniesienie jest w swoim przebiegu
współwyznaczone, przez ten subiektywny sens pozwala się zrozumieć i wyjaśnić.[5]
Przykładowo : nie każdy rodzaj zetknięcia z ludźmi nosi charakter społeczny,
lecz tylko zachowanie sensownie zorientowane według zachowania się innych
ludzi. Weber definiuje również pojęcie stosunków społecznych, które że są to
zachowania się większej ilości ludzi, które według swojej treści znaczeniowej
są wzajemnie na siebie nastawione i przez to kierowane.

Socjologia
jest nauką tworzącą prawa i szukającą ogólnych związków między działaniami.

Podmiotem
czynności społecznej może być tylko jednostka ludzka. „Gdy mówi się w
socjologii o państwie, narodzie, względnie towarzystwie akcyjnym, rodzinie czy
armii, albo podobnych tworach, to ma się na myśli [...] wyłącznie przebieg
pewnego rzeczywistego, lub możliwego, działania społecznego jednostek [...],
ponieważ one jedynie są zrozumiałymi podmiotami sensownie zorientowanego
działania.”[6]
Najważniejszą procedurą socjologii jest rozumienie. Wyróżnia rozumienie
aktualne (aktuelles Verstehen) i wyjaśniające (erklarendes Verstehen). Aktualne
rozumienie - obejmuje te wszystkie sytuacje, w których znaczenie czynności
ludzkich daje się uchwycić podczas obserwacji danych czynności, które
obserwatorowi wydają się oczywistością logiczną, psychologiczną. Rozumienie
wyjaśniające, zwane też motywacyjnym - jest nastawione na nie ujawnieniu
znaczenia samego aktu, lecz na poznanie motywów jakimi kierowała się dana osoba
, nie to co robi dana osoba , ale dlaczego to robi (np. widzimy kupca
dodającego liczby - rozumiemy że jest on zajęty kalkulacjami).

Dwaj wybitni socjologowie zajmowali
się również badaniami nad religią. Według teorii E.Durkheima religia stanowi
podstawowy składnik życia społecznego. Twierdził on że religia jest „jednolitym
systemem wierzeń i praktyk odnoszących się do rzeczy świętych, tzn. wierzeń i
praktyk łączących w jedną wspólnotę moralną zwaną kościołem wszystkich, którzy
je wyznają”. Religia pełni istotną funkcję społeczną , a mianowicie tworzy,
utrzymuje i wzmacnia solidarność społeczną. Uroczystości religijne skupiają ludzi
wywołując w nich jedność doznań i przeżyć społecznych, wzmacniają łączące ich
więzi. Przez religię człowiek dochodzi do społeczeństwa. Ona je tworzy i
utrzymuje jego byt.

Człowiek
jest istotą rozdartą pomiędzy duszę i ciało, zmysły i rozum, instynkt i
świadomość (homo duplex). Istnieje pomiędzy nimi antagonizm. Człowiek chcąc
postępować moralni musi zadawać gwałt swojej zwierzęcej naturze. Wchodząc w
życie religijne bierze na siebie inną naturę , staje się innym człowiekiem.
Jest coś świętego (sacrum), co powoduje w jednostce uczucia szacunku i lęku,
które to skutkują w powściąganiu naturalnych odruchów i rezygnacją w
zaspokajaniu przemożnych kiedy indziej potrzeb organizmu.

Emil
Durkheim swoje obserwacje religii wykorzystywał m.in. w badaniach samobójstwa
jako zjawiska społecznego. W oparciu o statystyki wykazał że najwięcej
samobójstw występuje wśród wolnomyślicieli, następnie wśród grup religijnych
protestanckich, mniej wśród katolików, a jeszcze mniej wśród Żydów. Nie
wynikają one bynajmniej z dogmatów wiary, ile z wewnętrznej integracji tych
grup. Protestanci są bardziej indywidualistyczni i są bardziej odizolowani od
innych jednostek. Inne grupy religijne trzymają swoich członków w bardziej
zwartej grupie , co daje im oparcie i poczucie większej mocy poprzez bycie z
innymi. Na następnych miejscach w klasyfikacji samobójstw znajdują się :
samobójstwa egoistyczne (wywołane odosobnieniem od grupy : ludzie marginesowi,
bez rodzin, nie należący do żadnych grup religijnych), samobójstwa anomiczne
(wywołane rozkładem grup : kryzys ekon., przewroty polit.), samobójstwa
altruistyczne (wchłonięcie jednostki przez grupę do zatracenia poczucia
indywidualności i poświęcenie dla grupy staje się oczywiste).

Do
całkiem innych badań wykorzystywał obserwację grup religijnych Max Weber.
Próbuje on wykazać uwarunkowania powstania pewnego nastawienia gospodarczego
przez określone treści wierzeń. Badał czy religijne wpływy reformacji miały
wpływ na kształtowanie się kapitalizmu w świecie. Aby to sprawdzić, musiał
zbadać, czy i w jakim punkcie pozwalają się odkryć określone pokrewieństwa
między pewnymi formami wiedzy religijnej a etyką zawodową. W ten sposób
wydobyty zostawał rodzaj i kierunek w którym świadomość religijna oddziaływała
na rozwój kultury materialnej. Następnie można już było oszacować w jakiej
mierze nowoczesne treści kulturowe w
swoim powstaniu przyporządkowuje się motywom religijnym a w jakiej innym.

Innym
problemem, którym zajmowali się obaj naukowcy było zachowanie się jednostki w
zależności od określonych czynników. Emil Durkheim wyróżnił m.in.
społeczeństwo, którego zachowanie jest uzależnione od nakazów tradycji i opinii
publicznej, charakteryzujące się ślepym podporządkowaniem woli zbiorowej - tzw.
solidarność mechaniczna, występująca w społeczeństwach pierwotnych. Jednostkom
ludzkim brak jest indywidualności i zróżnicowania.

Wyróżnia
również inny typ zachowania - wysoce zindywidualizowane, rodzące się z
osobistych zdolności i osiągnięć. Występuje tu podział pracy i daleko idąca
specjalizacja zawodowa. Jest to tzw. solidarność organiczna, występująca w
społeczeństwach nowoczesnych. Do swych obserwacji E.Durkheim stosował
statystyczną metodę badań faktów społecznych.

Trochę
zbliżoną do Durkheimowskiego zachowania uzależnionego od tradycji jest
Weberowska tradycjonalna czynność społeczna, gdzie jednostka zachowuje się
zgodnie z utrwalonymi nawykami, jednakże z zalążkową przynajmniej świadomością
czyniącą ową zgodność czymś zamierzonym i pożądanym. Weber wyróżnia jeszcze
inne rodzaje czynności społecznych : czynność emocjonalna - której podstawą
jest uczucie nakazujące zachować się w określony sposób, czynność
celoworacjonalna - w której zostaje zachowane maksimum świadomości celów i
środków, oraz czynność zasadniczoracjonalna - odznaczająca się świadomym doborem
najskuteczniejszych środków przy pozostawieniu poza sferą namysłu samego celu.
Czynności społeczne są jednokierunkowe, jednakże zawsze zorientowane na ludzi.
Nie zawierają żadnej konieczności, lecz tylko prawdopodobieństwo wywołania
odpowiedzi z ich strony. Gdy taka odpowiedź następuje, powstaje stosunek
społeczny. Patrząc z punktu widzenia podziału społeczeństwa Weber , w
odróżnieniu od Durkheima u którego można stwierdzić podziały na społeczeństwo
pierwotne i nowoczesne, dzieli społeczeństwo na klasy (posiadania, zysków,
dochodów), stany (położenie stanowe określa jako wszelkie typowe składniki
losów ludzkich uwarunkowane przez określoną pozytywną lub negatywną ocenę
godności społecznej), partie (zrzeszenia o charakterze celowym nastawionym na
zapewnienie swym członkom wpływów na istniejący aparat władzy).

Podejście socjologiczne Durkheima i
Webera bardzo się od siebie różnią. Durkheim był praktykiem , wykorzystywał
metody empiryczne, oparte na faktach społecznych i dobrze zdefiniowanym
przedmiocie badań. Swoje obserwacje kierował na „przejawy świadomości społecznej”, a nie na stany psychiczne
jednostki. Inaczej jest z Maxem Weberem . On był bardziej teoretykiem,
historykiem. Stworzył typ idealny, do którego porównywał rzeczywistość.
Bardziej kierował swoje obserwacje na jednostki, jedynie które „mogły być wykonawcą sensownych działań”.
Łączyło ich jedno - zajmowali się badaniem społeczeństwa, które się zachowuje w
określony sposób i na jego postać ma wpływ wiele czynników np. religia,
otoczenie, tradycja. Obydwaj panowie zostali uznani za wybitnych socjologów i
zapisali się na kartach nauki.



[1]
E.Durkheim „Les Regles de la methode sociologiqe” 1895r.

[2]
E.Durkheim „Les Formes elementaires de la vie religieuse”, Paryż 1925

[3]
J.Szczepański „Socjologia. Rozwój problematyki i metod” Warszawa PWN 1967

[4] M.Weber „Wirtschaft und Gesellschaft”

[5] M.Weber „Ges. Aufs. zur
Wissenschaftslehre”

[6]
M.Weber „Wirtschaft und Gesellschaft”