PEDAGOGIKA JAKO NAUKA I WYCHOWANIE

Pedagogika jest nauką o wychowaniu, która formuje teoretyczne i
metodyczne podstawy planowej działalności wychowawczej. Początkowo zakres
pedagogiki ograniczał się do problemów
związanych przygotowaniem młodej generacji do dojrzałego życia. Była ona
pojmowana jako proces planowego oddziaływania dorosłego pokolenia na dzieci i
młodzież. Głównymi instytucjami które oddziaływały na młode pokolenie były :
rodzina i szkoła, a za podstawowy tren uważano wychowanie w szkole. Obecnie
pedagogika obejmuje swym zakresem wszystkie fazy życia człowieka. Przede
wszystkim tworzy podstawy działalności wychowawczej mającej na celu wyposażenie
społeczeństwa w wiedzę ogólną, a także w system wartości i przekonań
niezbędnych do jego funkcjonowania.

Pedagogika
formułuje teorię celów wychowania, uwarunkowanych politycznie i klasowo.

Dobrym przykładem jest pedagogika socjalistyczna, która oparta na
przesłankach materializmu dialektycznego formułuje podstawy działalności
wychowawczej mające na celu przygotować jednostkę do życia w społeczeństwie socjalistycznym.
Przyspieszony rozwój społ. – kult. i ekonomiczny wpłynął na rozszerzenie zakresu praktycznych zastosowań
pedagogiki. Jej osiągnięcia stwarzają podstawę funkcjonowania różnorodnych
instytucji rozwijających działalność wychowawczą poza szkołą np.: ( organizacje
młodzieżowe ).

Oprócz
tradycyjnych zadań pedagogika współczesna formułuje zasady rozwoju i aktywności
człowieka w całym procesie ontogenezy. Zasady te mają szczególne znaczenie dla
praktyki wychowawczej w związku z przyspieszonym rozwojem nauki, techniki i
kultury. To rodzi konieczność ustawicznego poszerzania oraz modernizacji wiedzy
i kwalifikacji w ciągu całego życia ( kształcenie ustawiczne ). W związku z tym
wysuwają się nowe problemy badawcze, jak : rozwijanie trwałych zainteresowań,
motywacji do ciągłego kształcenia się, samokształcenia, samowychowania. To
przyczyniło się do znacznego wzrostu rozwoju społecznego i zapotrzebowania
społeczeństwa na różnorodność zdobywanej wiedzy.

Można zauważyć to po roku 1994 , gdzie zaczęły powstawać na
polskich uczelniach nowe kierunki i profile.

Termin nauka jest
pojęciem wieloznacznym, mieszczą się w nim różne treści i desygnaty. Jest
dziedziną społecznej aktywności człowieka, która zmierza do obiektywnego
poznania otaczającej nas rzeczywistości przyrodniczej i społecznej. W takim
ujęciu nauka jest procesem społecznym, w wyniku, którego powstają naukowe
konstrukcje, czyli twierdzenia, hipotezy, teorie.

Według
J. Bocheńskiego pojęcie nauki ma dwa ściśle ze sobą związane lecz różne
znaczenia. Termin ten posiada znaczenie subiektywne i obiektywne. Nauka
rozumiana subiektywnie jest wiedzą usystematyzowaną, czyli, pewną własnością
ludzkiego indywidualnego podmiotu. Nauka rozumiana obiektywnie, jest tworem
społecznym, który istnieje w myśleniu ludzi tak, że żaden z nich nie zna
wszystkich należących do niej twierdzeń, przyjmując przy tym, iż nauka ta jest
także układem zdań obiektywnych.
Pojęcie nauki rozważa także T.
Kotarbiński. Według niego nauka, w znaczeniu funkcjonalnym, jest traktowana
jako pewien kompleks czynności badawczych i pomocniczych, natomiast w znaczeniu
statycznym rozumiana jest jako pewien kompleks prawd poznawczych. S. Nowak
twierdzi, iż na poszczególne nauki można patrzeć jako na pewne systemy ludzkiej
działalności, które zmierzają do realizacji i pewnych celów lub jako wytwory
tej działalności. Celem czynności składających się na jakąś naukę jest :
rozwijanie, rozszerzanie, pogłębianie wiedzy o tej dziedzinie, zjawisk czy
procesów jakie znajdują się w polu zainteresowania danej nauki. Według autora,
wiedza jest pewnym zespołem przeświadczeń i sądów o tym, jak jest, jak się
rzeczy mają i dlaczego właśnie tak się mają. Zdaniem J. Bocheńskiego wiedza jest
rezultatem pewnego procesu psychicznego, jest tym czymś, co można odnaleźć w
duszy. Proces ten nazywamy poznawaniem. Celem poznawania jest właśnie wiedza.
Według K. Poppera kryterium falsyfikalności jest tym kryterium, które oddziela
wiedzę naukową od nienaukowej.

Autor twierdzi, iż teoria sformułowana ta, że nie można podać
żadnych faktów obalających, jest nienaukową. Ostatecznym celem naukowego
poznania, zdaniem Bocheńskiego, jest osiągnięcie przez naukę prawdziwych
wypowiedzi.

Jan Such uważa, iż formułowanie i
sprawdzanie twierdzeń o maksymalnej zawartości informacji, jest takim
poznaniem, które prowadzi do wyższych form funkcjonowania wiedzy, jakimi są
prawa i prawidłowości nauki. Autor opisując wiedzę naukową, charakteryzuje ją
poprzez cele, jakie realizuje nauka, i do których zmierza uczony. Jan Such
dzieli owe cele naukowe na zewnętrzne i wewnętrzne. Cele wewnętrzne nauki, to
te cele, jakie stawia sobie uczony bezpośrednio w swej pracy badawczej. Istotą
tych celów jest : ścisłość, ogólność, wysoka informatywna zawartość, pewność, a
także prostota.
Cele
wewnętrzne nauki są celami ostatecznymi, są one funkcjonalnie związane z jej
celami zewnętrznymi, a więc z celami obiektywnymi, jakie realizuje nauka w swym
rozwoju. Cele zewnętrzne nauki wynikają z funkcji jakie pełni nauka w
społeczeństwie, gdy jest stosowana do realizacji pewnych zadań teoretycznych
lub praktycznych. Jednym z celów zewnętrznych jest cel praktyczny umożliwiający
człowiekowi skuteczne działanie. Za pierwszy cel nauki, za jej bezpośrednią
funkcję praktyczną, możemy uznać przewidywanie, które umożliwia człowiekowi
skuteczne działanie, a także służy zaspokajaniu potrzeb praktycznych jednostki.
Człowiek pragnie nie tylko działać, ale także rozumieć świat. W rozumieniu
świata pomocne jest wyjaśnianie, jako drugi zewnętrzny cel nauki. Badacz
pragnie rozumieć świat i
skutecznie w nim działać. Dlatego opisując go, wyjaśnia i przewiduje. Im wiedza
jest użyteczna, interesująca oraz dokładnie i głęboko opisująca świat, tym
lepiej pełni swoje funkcje : deskryptywną, czyli opisującą, eksploatacyjną,
czyli wyjaśniającą, prognostyczną, czyli przewidującą.
Pojęcie
nauki występuje także w znaczeniu teoretycznym (treściowym), wówczas przez naukę rozumiemy kompletny system uzasadnionych
twierdzeń i hipotez oddających wiernie obraz danego obszaru rzeczywistości
przyrodniczej, społecznej, technicznej, o sposobach jej poznawania i
użytecznego przekształcania. Niewątpliwie wszystkie definicje terminu
„nauka" zawierają w sobie dwa podstawowe elementy : procesy i rezultaty
poznania naukowego. W procesie poznania naukowego wyodrębniamy, miedzy innymi,
zabiegi instrumentalne oraz dyspozycje psychiczne (postawę intelektualną).
Do
pełniejszego zrozumienia natury nauki przyczyniają się wszelkie próby klasyfikacji.
Klasyfikacja rozumiana jest najczęściej jako podział wielostopniowy. Bardzo
trudno jest zbudować jedną przejrzystą klasyfikację. Dlatego nauki dzieli się
najczęściej według : przedmiotu badań, metod badań, rodzajów stawianych
problemów, zadań i celów stawianych przez naukę, stopnia ogólności i prostoty.
Kazimierz Sośnicki dzieli nauki na : matematyczno - przyrodnicze,
humanistyczne, techniczne. Natomiast J. Such wyodrębnił : nauki formalne w tym
logikę, matematykę, oraz nauki empiryczne, do których zaliczył nauki
przyrodnicze, fizyczne, biologiczne, społeczne (humanistyczne). Na podstawie
tych klasyfikacji możemy wyróżnić cztery główne działy nauk : nauki formalne,
nauki fizyczne, nauki biologiczne, nauki humanistyczne. Do nauk humanistycznych
należą : psychologia, pedagogika, socjologia, historia, nauki polityczne,
prawo, językoznawstwo, filozofia.

Niewątpliwie do nauk humanistycznych i
społecznych zaliczana jest pedagogika. Swoistością pedagogiki jako nauki jest
ścisły związek pomiędzy teorią a praktyką. Teoria bowiem pozwala rozwiązywać
problemy dostarczane przez praktykę, ale skuteczność rozwiązań teoretycznych
wykazuje ostatecznie praktyka. Pedagogika jest nauką o wychowaniu, nauką
wszechstronną, jak pisze S. Kunowski, o całej rzeczywistości wychowawczej, w
której istotę stanowi całożyciowy rozwój człowieka oraz wszelkie pozytywne i
negatywne wpływy jednych ludzi na drugich, a także wpływy środowiska. Oderwał
ją od filozofii, usystematyzował i oparł na dwóch naukach : etyce filozoficznej
oraz psychologii.
Pedagogika
współczesna dzieli się na cztery zasadnicze działy : pedagogikę praktyczną lub
empiryczną, zajmującą się obserwacją, badaniem całości doświadczeniowych,
pedagogikę opisową lub eksperymentalną, jako dział uogólniający doświadczenie
oraz badający eksperymentalne prawa rządzące przebiegiem zjawisk biologicznych,
psychologicznych, socjologicznych czy kulturowych, pedagogikę normatywną, która
na podstawie filozofii człowieka, bada naturę człowieka, oraz wytwory jego
kultury, pedagogikę teoretyczną, czyli ogólną, obejmującą całość badanego
przedmiotu.

Miejsce pedagogiki jest wśród nauk
przyrodniczych i humanistycznych, wypada

w środku pomiędzy nimi. Możemy powiedzieć, że pedagogika należy
częściowo do jednych

i drugich, ponieważ co do swego charakteru jest nauką
humanistyczną z podbudową przyrodniczą. Jest ona nauką przyrodniczą, przede
wszystkim dlatego, że wychowanie nie jest dziełem samej natury, lecz kultury
społeczeństwa, a także zagadnienie celu i wartości jest decydujące w wychowaniu,
a nie jak pisze S. Kunowski, strona przyrodnicza. Nauki pedagogiczne można
podzielić ze względu na : nauki badające fragmenty rzeczywistości wychowawczej
: dydaktykę, pedagogikę społeczną, pedagogikę specjalną, nauki badające
podmioty wychowania : pedeutologię, pedologię, juwentologię, andragogikę,
gereontologię, nauki badające instytucje : pedagogikę przedszkolną, domy
dziecka, pogotowia opiekuńcze, pedagogikę wojska, pedagogikę sportu, nauki
badające pewne zjawiska wychowawcze, nauki badające całość wychowania, teorię
pedagogiczną, historię wychowania, pedagogikę porównawczą. Nauki, które badają
pedagogikę jako naukę: historia pedagogiki (jako wiedza

o wychowaniu), pedagogika ogólna (pojęcia), metodologia
pedagogiki.

Wśród nauk niepedagogicznych badających również wychowanie możemy
wyróżnić : nauki filozoficzne o wychowaniu : antropologia wychowania,
aksjologia, etyka wychowania, nauki psychologiczne o wychowaniu : psychologia
rozwojowa, psychologia wychowawcza, psychologia indywidualności, psychoanaliza,
nauki socjologiczne : socjologia wychowania, socjologia społeczna, nauki
techniczne o wychowaniu, technologia kształcenia, ergometria wychowania, nauki
biologiczno-medyczne : genetyka pedagogiczna, higiena szkolna, neurofizjologia,
psychiatria, Rozwój pedagogiki jako dyscypliny naukowej jest zależny od rozwoju
nauk współdziałających z pedagogiką. Pedagogika nie tylko korzysta z usług
innych nauk ale również służy im wiedzą o człowieku.

Bardzo
ważną rolę w wychowaniu a także nauce odgrywa środowisko wychowawcze tj.
rodzina. Rodzina jest jednym z najważniejszych i najbliższych kręgów
środowiskowych każdej jednostki. Środowisko rodzinne jest przede wszystkim
złożoną całością, stanowiącą układ różnorodnych osobiście dostępnych jednostce
warunków środowiska domowego dzieci, rodziców i ewentualnie pozostałych
członków rodziny, które wynikają bezpośrednio lub pośrednio ze struktury
rodziny, a zwłaszcza z jej funkcjonowania.
Specyficzną
cechą środowiska rodzinnego jest to, że jego funkcje stanowią ograniczoną
całość, złożoną i jednolitą, których nie można w życiu codziennym spełniać
oddzielnie. Dlatego też jakiekolwiek zaburzenie utrudniające realizację którejś
z podstawowych funkcji powoduje krótszą lub dłuższą niezdolność. Należy jednak
rozróżnić pojęcie funkcji i zadań. Funkcje rodziny są to skutki wywoływane
przez działanie i zachowanie się członków rodziny, zawierające się w samej
rodzinie lub po za nią, bez względu na to czy były one zamierzone lub pożądane.
Przez zadania rozumie się natomiast ogólne czynności, które mają wywołać
pożądane skutki, zalecane przez zbiorowości szersze czy też podjęte świadomie
przez samą grupę. Rodzinie jako grupie społecznej, przypisuje się spełnianie
różnorodnych funkcji. Najpełniejszy ich wykaz podaje M. Ziemska, kiedy mówi, iż
są to funkcje : prokreatywne, usługowo-opieuńcze, socjologiczne i
psychologiczne. Zaś według S. Kawuli funkcja prokreatywna, ekonomiczna,
kulturalna, emocjonalna i socjalizacyjno-wychowawcza, to zasadniczy wskaźnik
jakości życia naszego społeczeństwa jako całości stylu życia.
Podobnie
o funkcjach rodziny pisze R. Woźniak. Autor uważa, że funkcje rodziny decydują
o jej społecznym znaczeniu i obejmują podstawowe dziedziny życia, mówi między
innymi o funkcji prokreacyjnej połączonej z przekazywaniem nowym członkom
rodziny cech biologicznych, przygotowaniem dzieci do wejścia w życie społeczne,
prowadzenie gospodarstwa domowego, sprawowanie pieczy nad życiem członka
rodziny. Według Woźniaka rodzina spełnia dwa doniosłe zadania : prokreacji
(rozrodczości) i socjalizacji.
Wyczerpującą
klasyfikację funkcji rodziny przedstawił Zbigniew Tyszka. Wymienia on miedzy
innymi : materialno-ekonomiczną funkcję przejawiającą się w zaspokajaniu
materialnych potrzeb rodziny, opiekuńczo-zabezpieczającą funkcję rodziny,
polegającą na materialnym i fizycznym zapewnieniu członkom rodziny niezbędnych
do życia środków.

Zaspokojeniem emocjonalno-rodzicielskich potrzeb współmałżonków,
według Tyszki, zajmuje się funkcja prokreacyjna. Socjalizacja nazywa się
wychowaniem wewnątrz rodzinnym, które rodzina realizuje jako grupa. Natomiast
seksualna funkcja rodziny jest społecznie powszechnie akceptowaną formą
współżycia płciowego. Jak podkreśla Z. Tyszka, dom rodzinny jest między innymi
miejscem wypoczynku i nawiązania niezbędnych dla człowieka kontaktów
towarzyskich dlatego bardzo ważna jest kulturalna funkcja rodziny, polegająca
na zapoznaniu młodego pokolenia z kulturą danego społeczeństwa. Ponadto, autor
wyodrębnia emocjonalno-ekspresyjną funkcję rodziny, która realizowana jest
wśród małżonków i par zakochanych będących

w pierwszym stadium życia małżeńsko-rodzinnego. Dzięki pełnieniu
tych funkcji rodzina wprowadza dziecko w życie społeczne i świat kultury,
zaspokaja potrzeby emocjonalne, przygotowuje do pełnienia rozmaitych ról
społecznych, kształtuje wewnętrzną osobowość. Natomiast z punktu widzenia
polityki społecznej i socjalnej akcentuje się zwłaszcza funkcje przystosowawcze
i ochronne rodziny.
Na
ogół przyjmuje się, że rodzina pełni cztery podstawowe funkcje, tj. funkcję
biologiczno-opiekuńczą, kulturalno-towarzyską, ekonomiczną i wychowawczą.
Należy jednak zaznaczyć, że każda rodzina pełni te funkcje na różnym poziomie i
w różnym zakresie.
Rola
małżonków nie kończy się z chwilą narodzenia dziecka. Opiekowanie się
dzieckiem, tj. zapewnienie mu właściwych warunków rozwoju fizycznego, między
innymi dostarczenie należytego pożywienia, odpowiedniego ubrania, zapewnienie
warunków snu i odpoczynku, należy do głównych obowiązków obojga rodziców. Jak
dotąd inne formy życia społecznego nie przejmują powszechnie od rodziny funkcji
biologiczno-opiekuńczej. Rodzina jest również miejscem życia kulturalnego i
towarzyskiego. Organizacja wypoczynku, zabawy, rozrywki, należy do zasadniczych
treści życia rodzinnego.
Rodzina
jest również instytucją, która wychowuje dzieci, i w której wychowują się także
wzajemnie pozostali członkowie rodziny. Wychowanie w najszerszym rozumieniu
tego słowa jest procesem wdrażania młodych pokoleń do życia w społeczeństwie.
Działalność wychowawcza rodziny zapoczątkowuje ten proces, który w dalszym
ciągu jest przejmowany przez szkołę i inne instytucje wychowawcze, wzmacniany
przez wpływy środowiska (dalszego i bliższego), oraz przez aktywność własną
jednostki. Wychowanie w rodzinie jak podkreśla S. Kawula może mieć charakter
celowy, planowy i świadomy ze strony rodziców (refleksyjny), podobnie jak

w instytucjach wychowania bezpośredniego (np. w szkole) oraz może
odbywać się w sposób przygodny i samorzutny czyli bezrefleksyjny.
Dla
ogólnego funkcjonowania rodziny, a zwłaszcza dla jej działalności wychowawczej,
zasadniczą podstawę stanowi życie emocjonalne. Funkcja emocjonalna rodziny,
przenika całokształt sytuacji i stosunków zachodzących w rodzinie i przez to
nadaje swoistej dynamiki wszystkim funkcjom spełniającym przez rodzinę, w tym
również funkcjom wychowawczym. Jak podkreśla S. Kawula, więzi uczuciowe w
rodzinie mają bardzo duże znaczenie dla prawidłowego rozwoju i wychowania
dzieci. Więzi tej nie można niczym zastąpić, co można zaobserwować szczególnie
u dzieci pozbawionych opieki rodzicielskiej.
Bez
wątpienia ze spełnieniem wszystkich funkcji rodziny wiążą się zazwyczaj pewne
skutki wychowawcze, a czasem nawet jedna z nich może zdeterminować całość
wpływów wychowawczych rodziny, np. funkcja ekonomiczna w rodzinie chłopskiej.
Zatem jakość

i poziom wypełniających przez rodzinę wszystkich funkcji decyduje
o efektach wychowania

w rodzinie. Zakłócenie choćby jednej z wymienionych funkcji (np.
opiekuńczej) może spowodować słabszą wydolność wychowawczą rodziny.

Współcześnie
rodzina występuje w zróżnicowanych formach w zależności od swej struktury.
Strukturę rodziny, zdaniem Z. Błażejewskiego, określa skład osobowy członków
rodziny, choć jest szersze ujęcie tego terminu. Zbigniew Tyszka mówiąc o strukturze,
poza liczbą i jakością członków rodziny, uwzględnia takie elementy jak układ
ich pozycji i ról społecznych, siłę więzi łączących członków rodziny, podział
czynności, oraz strukturę wewnątrz rodzinną, władzy i autorytet, a także
rozkład miłości i względów w rodzinie. Dla F. Adamskiego struktura rodziny to
stałe ramy, nie zawsze sformalizowane, wewnątrz których przebiega życie

i zachowanie małżeńsko-rodzinne. Ze względu na kompletność i
niekompletność struktury Kawula wyróżnia strukturę pełną, czyli rodzinę
dwupokoleniową i trójpokoleniową, do których zalicza : rodzinę naturalną, w
której dzieci mają swoich naturalnych rodziców, rodzinę zrekonstruowaną, czyli
utworzoną z powtórnego związku małżeńskiego, rodzinę przysposobioną -
małżeństwo adoptuje na stałe dziecko, oraz rodzinę kontraktową, podejmującą
czasowo pieczę nad dzieckiem. Natomiast przez pojęcie rodziny niepełnej, autor
rozumie taką rodzinę, w której rodzic opiekuje się dziećmi swoimi lub
współmałżonka, zamieszkującymi wspólnie z nimi. Rodzina może stać się niepełna
z powodu śmierci współmałżonka, rozwodu, urodzenia dziecka pozamałżeńskiego,
nieformalnego rozejścia się małżonków. W ramach rodziny niepełnej Kawula
wyróżnia : rodzinę sierocą (brak rodziców na skutek ich śmierci), rodzinę
rozbitą, która charakteryzuje się brakiem jednego z małżonków na skutek
rozwodu, rodzinę półsierocą - brak jednego z małżonków na skutek śmierci, oraz
rodzinę samotnych osób. Z kolei typowa rodzina niepełna, w ujęciu
Błażejewskiego, to taka w której opiekę wychowawczą nad dzieckiem pełni tylko
matka. W przypadku braku jednego z rodziców harmonijny rozwój osobowości
dziecka może zostać zahamowany, a sytuacja taka jest szczególnie szkodliwa w
procesie wychowania chłopców.
Na
układ stosunków międzyosobowych, więź emocjonalną w rodzinie proces
socjalizacji dziecka, wpływa w pewnej mierze wielkość rodziny. Zgodnie z opinią
większości autorów, rodzina wielodzietna jest niekorzystnym środowiskiem
wychowawczym. D.M. Stott stwierdził, że rodziny takie stwarzają gorsze warunki
pełnego rozwoju dziecka. Wynika to zdaniem autora z faktu, że wychowanie dużej
liczby dzieci nadmiernie eksploatuje fizycznie i psychicznie matkę. Troska o
pełne zaspokojenie dużej liczby dzieci, powoduje szybkie wyczerpanie sił
witalnych kobiety, skutkiem czego w rodzinach wielodzietnych, dzieci są
wychowawczo zaniedbane.
Innego
zdania jest M. Przetacznikowa. Podkreśla ona, iż dzieci z dużych rodzin
szybciej przystosowują się do zmiennych warunków życia i do sytuacji trudnych.
Ponadto posiadają lepsze warunki dla rozwoju samodzielności oraz umiejętności
współdziałania i współpracy, ponieważ występuje wyraźny podział funkcji i
obowiązków. Jednak z drugiej strony, według autorki, jeśli warunki materialne
rodziny posiadającej liczne potomstwo są niekorzystne,

a rodzice przeciążeni obowiązkami i pracą, wówczas sytuacja taka
może stać się podłożem zaniedbywania dzieci, oraz niezaspokajania wszystkich
ich potrzeb. Nie ulega wątpliwości, że

na harmonijny rozwój dziecka, jego pozycję, wpływa typ rodziny. F.
Adamski, ze względu na źródło utrzymania, charakter środowiska zamieszkania i
dominujący styl życia rodzinnego, wyróżnił między innymi : rodzinę małżeńską -
inaczej nazywaną nuklearną, składającą się

z męża, żony oraz ich dzieci; rodzinę poligamiczną, składającą się
z kilku związków małżeńskich. Ponadto rozróżnia rodzinę poszerzoną -
wielopokoleniową, nazywaną dużą zmodyfikowaną rodzinę poszerzoną, stanowiącą
jakby związek wielu rodzin nuklearnych.

Z kolei, ze względu na charakter źródła utrzymania i środowisko
zamieszkania, autor wyodrębnił typ rodziny chłopskiej, dla której gospodarstwo
wiejskie stanowi wyłączne źródło utrzymania; rodzinę robotniczą, dla której
źródło utrzymania stanowi dochód z fizycznej pracy członków rodziny; a także
rodzinę inteligencką, którą zdaniem Adamskiego, od rodziny robotniczej różni
charakter pracy zawodowej (praca umysłowa).
O
typach rodzin pisze także S. Kawula. Wyodrębnia on między innymi rodzinę małą
(nuklearną), za podstawę której przyjmuje instytucję małżeństwa i wynikający z
niego stosunek najbliższego pokrewieństwa lub adopcji. W odróżnieniu od kręgu
rodzinnego (rodziny dużej), rodzina mała obejmuje tylko osoby powiązane
najbliższym pokrewieństwem (dzieci, rodzice, dziadkowie), zamieszkujące razem i
prowadzące z reguły wspólne gospodarstwo domowe. Rodzina odgrywa więc niezwykle
istotną rolę, w rozwoju społeczno-emocjonalnym dziecka, który z kolei jest
zasadniczym czynnikiem warunkującym przystosowanie lub nieprzystosowanie się
dziecka.
Każda
rodzina boryka się z problemami dnia codziennego, gdyż życie jest takie, że
dzień w dzień pojawiają się trudności, które trzeba pokonywać. Są rodziny,
które potrafią sprostać tym obowiązkom. Takie rodziny, które pomyślnie
rozwiązują własne problemy, możemy nazwać rodzinami funkcjonalnymi. Są jednak
takie, które nie potrafią pomyślnie rozwiązywać swoich sytuacji kryzysowych i
realizować swych funkcji. Rodziny, które nie potrafią wypełniać swych funkcji
wystarczająco dobrze, nazywamy rodzinami dysfunkcjonalnymi.

Zdaniem J. Raczkowskiej, rodziny dysfunkcjonalne to takie,
które nie zaspokajają niezbędnych psychicznych i społecznych potrzeb swoich
członków rodziny. Cechą charakterystyczną tych rodzin, jak podkreśla autorka,
jest występowanie niekorzystnych czynników, takich jak faktyczne rozbicie
rodziny, poważne konflikty między jej członkami, nadużywanie alkoholu,
popełnianie przestępstw, uprawianie prostytucji, poważne choroby

i zaburzenia psychiczne, złe warunki materialno-bytowe. Ponadto
niski poziom wykształcenia

i kultury rodziców łączy się z
reguły z niskim statusem społeczno-zawodowym, ekonomicznym. Często w takich
rodzinach występują zaburzenia kontaktów emocjonalnych, więzi między rodzicami
i dziećmi są zazwyczaj poważnie osłabione, dzieci boleśnie odczuwają wyobcowanie

i odrzucenie uczuciowe. Rodziny takie stwarzają ogromne zagrożenie
dobra dziecka. Z nich najczęściej wywodzą się nieletni i młodociani przestępcy,
dzieci alkoholizujące się, wykazujące przejawy agresji i przemocy. Szczególnie
degradujący wpływ na funkcjonowanie rodziny

i kształtowanie osobowości dziecka ma alkohol. Nadmiernie pijący
rodzice dezorganizują życie rodzinne, ponadto wprowadzają atmosferę niepokoju.
Należy podkreślić, iż alkoholizm bardzo często idzie w parze z takimi
zjawiskami jak wielodzietność, przemoc, wykorzystywanie seksualne czy
konkubinat.
Zbliżone
stanowisko zajmują M. Banach i J. Matejek. Według nich pojawienie się różnego
rodzaju zaburzeń w zachowaniu i funkcjonowaniu społecznym i rodzinnym dzieci

i młodzieży, świadczy o zakłóceniach w realizacji przez rodzinę
jej podstawowych funkcji. Dysfunkcjonalność, według autorów, można rozpatrywać
w dwóch aspektach : rodzina - społeczeństwo oraz rodzina - członkowie i wiąże
się ona z niewypełnianiem przez rodzinę zadań na rzecz społeczeństwa i na rzecz
członków rodziny. Przyczyną dysfunkcjonalności może być patologia społeczna lub
biologiczna obciążająca jej członków, najczęściej rodziców. Przejawy patologii
najczęściej powodujące dysfunkcję rodziny to w mniemaniu autorów przestępczość,
alkoholizm, narkomania, zachowania autodestrukcyjne, dewiacyjne zachowania
seksualne, zaburzenia psychiczne, obłożna choroba fizyczna lub kalectwo. Inne
czynniki powodujące dysfunkcjonalność rodziny, według Banacha i Matejka, to
dezorganizacja rodziny, przejawiająca się w znamionach struktury rodziny
(poprzez rozbicie rodziny, konflikty), ponadto złe pożycie rodziców, zakłócone
stosunki uczuciowe, patologiczne zachowania rodziców. Z kolei S. Kawula sądzi,
iż dysfunkcjonalny dom rodzinny staje się źródłem przykrości, podłożem napięć i
frustracji zarówno dla jej dorosłych członków jak i dzieci. Jego zdaniem,
dysfunkcjonalność rodziny może dotyczyć różnego zakresu realizowanych zadań,
może to być dysfunkcja całkowita, oznaczająca, że w rodzinie występuje kompletne
niepowodzenie

w realizacji zadań rodziny i muszą ją w tym zastąpić
wyspecjalizowane rodziny, dysfunkcja częściowa przejawiająca się
nieumiejętnością realizacji podstawowych funkcji i zadań. Dysfunkcjonalność ta
może obejmować między innymi niepowodzenia w realizacji zadań wychowawczych,
niepowodzenia w walce z kryzysem małżeńskim, niepowodzenia

w zaspakajaniu potrzeb dziecka.
Życie
dziecka w dysfunkcjonalnej rodzinie, jak podkreśla J. Brągiel, jest dla niego
wielką krzywdą, gdyż rodzice na ogół nie dbają o zaspokojenie jego potrzeb, a
sposób jego traktowania przez rodziców często może prowadzić do deformacji jego
rozwoju, negatywnych skutków emocjonalnych, zaniżonych osiągnięć edukacyjnych,
aspiracji, kariery zawodowej

i osobistej. Nie ulega wątpliwości, że dzieci z rodzin
dysfunkcjonalnych, zdezorganizowanych, patologicznych, wykazują szereg
trudności wychowawczych i edukacyjnych, z którymi spotykają się w swojej pracy
wychowawcy, nauczyciele, sami rodzice. W świetle literatury trudności
wychowawcze to wyraz braku przystosowania się do środowiska, negatywne formy

i sposoby zachowań dzieci, np. agresja, przestępczość, czyli
zachowania niezgodne z ideałem wychowawczym, celem i kierunkiem wychowania.
Za
trudności wychowawcze H. Nartowska uważa wyraz braku przystosowania się dziecka
do wymagań otoczenia i do reguł obowiązujących w środowisku, w którym żyje.
Trudności wychowawcze, według H. Izdebskiej to problemy jakie dziecko (małe,
dorastające) stwarza rodzicom, nauczycielom w procesie swojego psychofizycznego
rozwoju. Zdaniem autorki, owe trudności wynikają z zaniedbań wychowawczych,
negatywnych oddziaływań środowiska rodzinnego.

Ponadto związane są z błędami wychowawczymi rodziców, trudności
wynikające

z nieprawidłowego funkcjonowania rodziny, oraz trudności związane

z psychofizycznym rozwojem dziecka. Na skutek niespełnienia przez
rodziny warunków zapewniających prawidłowy rozwój biosocjokulturalny mogą
wystąpić, zdaniem

E. Marynowicz-Hetki, zaburzenia w zachowaniu się dzieci, do
których to zaburzeń autorka zalicza : lekceważący stosunek do szkoły, nauki,
rodziny, wagary, spożywanie alkoholu, przejawy zachowań agresywnych, ponadto
nieprzystosowanie społeczne przejawiające się zarówno z braku dojrzałości
emocjonalnej rodziców jak i też w alkoholizmie, przestępczości, prostytucji.