OBSERWACJA

Jedna z głównych ( obok eksperymentu ) metod badawczych nauki ;
systematyczne i planowe , kierowane celem badania selektywne , spostrzeganie
przedmiotów i zjawisk , którego
zadaniem jest dostarczanie materiału dla nauk , badań .

Obserwacja jest najbardziej
wszechstronną techniką gromadzenia materiałów . Z uwagi na jej złożoność i
wszechstronność istnieją niekiedy tendencje do nazywania jej metodą badawczą .
Nie jest to tendencja słuszna , zważywszy , że obserwacja swe naczelne miejsce wśród
sposobów poznania zawdzięcza konieczności łączenia w niej wielu technik
pomocniczych . Jest jak najbardziej uniwersalnym sposobem badań ale
równocześnie i najbardziej pierwotnym ze względu na swą historie jak i istotę w
przypadku indywidualnego jej traktowania . Obserwacja
jest czynnością badawczą polegającą na gromadzeniu danych drogą spostrzeżeń . Lapidarność (
oznacza że coś jest zwięzłe , treściwe , wyraziste ) tego sformułowania bierze
się stąd , że objęcie definicją
wszelkich postaci i aspektów obserwacji
jest niemożliwe . Tak szeroka definicja pozwala natomiast zastosować jej do
każdego typu obserwacji .

Obserwacją można bowiem nazwać
prostą , nieplanową rejestrację zdarzeń i faktów ale także złożony proces
kontrolowanej obserwacji systematycznej z użyciem skomplikowanych technik
pomocniczych z użyciem filmu , magnetofonu i kwestionariuszy włącznie .

Obserwacja dostarcza badaczowi
najbardziej „ naturalnej ” wiedzy o obserwowanej grupie a więc i najbardziej
prawdziwej . Przy zastosowaniu odpowiednich narzędzi kontrolnych uzyskujemy
najbardziej obiektywny obraz przedmiotu badań , bo na drodze źródła danych do
badacza stoi najmniej czynników mogących zdeformować ten obraz .

Najpopularniejszą postacią
obserwacji jest tzw. obserwacja otwarta
albo swobodna . Stosować ją można i najczęściej stosować w praktyce każdy wychowawca , każdy
nauczyciel oraz organizator . Daje ona sumę wiedzy o przedmiocie zainteresowań
lub pracy pozwalając na sprawniejsze działanie w określonej dziedzinie .
Obserwacja otwarta poza popularnym zastosowaniem spełnia ważną rolę w
początkowym etapie każdej planowanej działalności badawczej.

1.

Dzięki
jej zastosowaniu można uzyskać wiedzę ogólną o obiekcie badań , która daje
podstawę do szczegółowego planowania dalszego toku badań a głównie do
sformułowania zagadnień wstępnych i hipotez roboczych . Przy prowadzeniu badań terenowych metodą sondażu
diagnostycznego jest ona nieodzownym etapem przygotowawczym .

Wyżej zorganizowaną formą obserwacji
prowadzonej już w randze
naukowej jest systematyczna obserwacja
bezpośrednia lub pośrednia . Polega ona na planowym gromadzeniu spostrzeżeń
przez określony czas w celu poznania lub wykrycia istniejących zależności
między zjawiskami rodzaju i kierunków procesów zachodzących w zbiorowościach
społecznych lub instytucjach .

Obserwacja systematyczna wymaga
zastosowania technik pomocniczych . Z definicji wynika konieczność zaplanowania
następujących elementów : problematyki ,
czasu oraz sposobu gromadzenia materiału . W pojęciu pierwszym ustalamy
ilość i jakość zagadnień ,
które pragniemy zaobserwować na wybranej populacji . Mogą to być bądź cechy
bądź procesy bądź wreszcie reakcje i postawy . W przypadku procesów lub
przemian baczną uwagę zwrócić musimy na uwarunkowania , jakim podlegają , na
zmiany natężenia i szybkość ich przebiegu w zależności od określonych warunków
. Jeśli przedmiotem obserwacji są reakcje lub postawy , to uwagę skupić trzeba
na roli motywacji i zmiennych wywołujących określone reakcje . Dla poznania
postaw określić musimy wskaźniki ich występowania i oceny . Określając czas
prowadzenia obserwacji musimy uwzględnić rozmiar zagadnienia , które chcemy
poznać , następnie wielkość obiektu obserwowanego ( zbiorowości lub instytucji ) oraz
zwrócić uwagę na to aby okres prowadzonej obserwacji przypadł na okres typowy .
Znaczy to , że pragnąc obserwować kształtowanie się postaw społecznych
wychowanków domu dziecka nie powinniśmy planować prowadzenia badań np. na
koloniach w czasie świąt zimowych , gdy część dzieci idzie w gościnę do domów
prywatnych . Chyba , że założenia badawcze takie właśnie stawiają wymagania . W
każdej sytuacji należy ściśle rejestrować pojawianie się w czasie – nowych
zmiennych wpływających na zmiany zachowania i reakcji .

2.

Szczególnym przypadkiem obserwacji
systematycznej jest obserwacja
uczestnicząca . Ten typ obserwacji występuje wówczas jeśli badający stanie
się uczestnikiem badanej zbiorowości i jest przez nią akceptowany . Może mieć
dwie postacie : być jawną lub ukrytą . Obserwacja uczestnicząca jawna
polega na poinformowaniu grupy o
roli badającego . Obserwacja ukryta występuje wówczas gdy badana grupa nie jest
świadoma roli , jaką spełnia nowy jej członek . W badaniach socjologicznych i
pedagogicznych mamy wiele przykładów stosowania obu postaci obserwacji
uczestniczącej .

Jak
powiedzieliśmy wyżej obserwacja uczestnicząca wymaga akceptacji w roli badacza
w przypadku obserwacji jawnej jako obserwatora , w przypadku obserwacji ukrytej jako nowego
członka grupy spełniającego określoną rolę . Uczestnictwo w badanej zbiorowości
daje możliwość zebrania szerszego i bogatszego materiału niż w przypadku
stosowania innego typu obserwacji . Niesie ze sobą jednak swoiste
niebezpieczeństwo . Otóż obserwator mimowolnie przyjmuje sposób zachowania ,
opinie i reakcje grupy , której jest członkiem tracąc w ten sposób konieczny
obiektywizm ocen . Taka sytuacja zachodzi szczególnie często przy obserwacji
jawnej gdyż badana grupa mając świadomość roli nowego członka nie jest w pełni
naturalna w swoich zachowaniach , a przez to obserwacja nie daje prawdy
obiektywnej . Z tych powodów uczestnictwo w grupie z punktu widzenia
skuteczności badań nie może być pełne . Jest to poznawczo zawsze uczestnictwo
częściowe .

Szczególnym
typem uczestnictwa częściowego jest uczestnictwo nauczyciela lub wychowawcy w
grupie rówieśniczej młodzieżowej . Nie ma bowiem w grupie młodzieżowej roli dla
badacza dorosłego , którą mógłby zająć uzyskując wszelkie prawa członka grupy .
Pewna sfera spraw grupy młodzieżowej będzie dla dorosłego badacza zawsze
zamknięta ( chodzi tu bardziej o zachowania niż o opinie ) . Stopień szczerości
w relacjach indywidualnych jest trudny do określenia . Dlatego do badania grup
młodzieżowych lub dziecięcych obserwacja uczestnicząca ma zastosowanie
ograniczone . Będzie to bowiem zawsze uczestnictwo częściowe , stopień
akceptacji przez grupę roli obserwatora pozostanie nieznany , nawet przy
znajomości granic , w jakich osobnik dorosły jest akceptowany przez grupy
dziecięce lub młodzieżowe .

3.