W życiu człowieka ogromną rolę
odgrywa rytm , który nadaje mu określoną strukturę. Rytm dnia i nocy , rytm pór
roku , rytm pracy serca , rytm oddychania . Rytm jest także ważnym elementem
muzycznym , który w odróżnieniu od powyższych możemy współtworzyć . Z pewnością
nie wszyscy jesteśmy w pełni świadomi jaką rolę w naszym życiu emocjonalnym
pełni muzyka , tym bardziej nie wiemy i najczęściej nie zastanawiamy się nad
tym , jaką rolę może pełnić . A tymczasem muzyka oddziałuje na człowieka już od tysięcy lat . Jej
wyjątkowość dotyczy między innymi możliwości harmonizowania relacji człowieka
ze światem . Jest uniwersalna w zakresie komunikacji , zwłaszcza w sferze
emocjonalnej i uczuciowej . „ Muzyka może rozszerzać i pogłębiać świat
emocjonalny człowieka , wzbogacać sferę uczuć sprzyjać poczuciu wewnętrznej
odnowy .” ( Z . Konaszkiewicz , 1975 , s.47 ) .

Już w czasach starożytnych przypisywano muzyce
cudowne właściwości lecznicze. Do dnia dzisiejszego powstało wiele teorii na
temat wpływu muzyki na organizm ludzki . Wpływ ten dotyczy zarówno procesów
psychicznych , jak i czynności wegetatywnych organizmu . Występujące u ludzi
podczas słuchania muzyki zmiany obejmują między innymi : układ krążenia ( szybkość
tętna i wahania ciśnienia krwi ) , układ oddychania ( częstość i rytm
oddychania ) . „Muzyka przyspiesza metabolizm ustroju , zmniejsza lub zwiększa
wydajność mięśni , zwiększa wydajność wzroku , dotyku i węchu oraz wpływa na
czynność wewnątrzwydzielniczą ustroju .” ( M . Janiszewski , 1993, s. 49 ) . O
wiele większy jednak wpływ ma muzyka na ludzką psychikę . Przyczyniło się to do
stosowania jej w psychiatrii , leczeniu niedorozwoju umysłowego , leczeniu
pacjentów autystycznych .

Leczenie za pomocą muzyki można określić
mianem muzykoterapii . Według pani Elżbiety Galińskiej muzykoterapia to forma
psychoterapii , która wykorzystuje muzykę i jej elementy jako środki stymulacji
, strukturalizacji oraz ekspresji emocjonalnej i komunikacji niewerbalnej w
procesie diagnozy , leczenia i rozwoju osobowości człowieka . ( E . Galińska ,
1990 , s.45 ) .

Bogactwo
form oddziaływań muzyki na organizm człowieka stwarza szerokie możliwości
stosowania jej w praktyce pedagogicznej , a konkretnie może być niezwykle cenna
w resocjalizacji . Młodzież niedostosowana społecznie przejawia różnego rodzaju
zaburzenia emocjonalne , które są przyczynami nieskuteczności w radzeniu sobie z problemami życiowymi , w
rozwiązywaniu pojawiających się w życiu konfliktów . W efekcie młodzież ta nie
może zaspokajać swoich potrzeb , nie
może realizować zadań życiowych , przeżywa uczucia smutku , rozżalenia , lęku .
Przeżywa uczucia złości wobec innych ludzi , ma poczucie krzywdy , obwinia
innych za swoje niepowodzenia . Zazwyczaj powoduje to liczne konflikty z
otoczeniem . Nadmiar gniewu i agresji młodzi ludzie wyładowują w sposób często zagrażający społeczeństwu . Jednostki niedostosowane
społecznie wymagają specjalnej opieki i pomocy , aby przywrócić je
społeczeństwu . W resocjalizacji stosuje się różne metody i formy pracy z
nieletnimi . Jedną z nich , choć dotychczas jeszcze rzadko stosowaną , jest muzykoterapia . Na modyfikację postaw
nieletniego raczej większy wpływ mają czynniki działające na jego sferę
emocjonalną aniżeli na intelektualną sferę osobowości . O wyborze motywów
postępowania bardzo często decydują emocje , a nie czynniki racjonalne .

W tym też przypadku możemy zauważyć
przydatność muzykoterapii w resocjalizacji . Muzyka w czasie jej odbioru praktycznie redukuje udział czynnika
racjonalnego , koncentrując swe działanie na sferze emocjonalnej . Wpływając na
emocje człowieka kształtuje tym samym jego psychikę i wzbogaca życie wewnętrzne
. Muzyka oddziałuje na człowieka bez konieczności dużego wkładu intelektualnego
z jego strony . Pozostaje to nie bez
znaczenia dla możliwości wykorzystania
jej w pracy z nieletnimi .

Rozróżniamy
dwa podstawowe działy muzykoterapii : muzykoterapię receptywną ( bierną ) ,
czyli percypowanie muzyki , i muzykoterapię aktywną

( czynną )
, czyli jej aktywne uprawianie .

W muzykoterapii biernej percepcja muzyki
nie jest tylko biernym jej odbiorem , ale zawiera w sobie konieczny pierwiastek
aktywności . Utwór lub jego fragment o możliwie jednoznacznym ładunku
emocjonalnym , nastroju spełnia rolę stymulatora pobudzającego skojarzenia i
fantazje . „Muzyka to środek ułatwiający wyładowanie niezaspokojonych uczuć i
popędów dynamizujący i stymulujący , ożywiający fantazję , zaprowadzający rytm
, synchronizacją i ład funkcji psychofizycznych , ułatwiający ujawnienie
własnego , ekspresyjnego zachowania się , wyrażania siebie” ( Konopczyński , 1996, s. 81 ) . Muzyka
posługuje się mową złożoną z semantycznych symboli brzmieniowych . W ten sposób
komunikuje treści , których nie można przekazać za pomocą słów ani obrazów .
Wywoływane przez nią reakcje umożliwiają wychowankom lepsze poznanie się .

Nie jest jednak obojętne , jaki materiał
muzyczny używa się w muzykoterapii biernej . Dobór materiału muzycznego
powinien być adekwatny do określonej sytuacji . Stanowi to niestety nadal
bardzo poważny problem . Muzykoterapeuci w swej pracy stają przed dwiema
niewiadomymi : muzyką jako środkiem oddziaływania i wychowankiem jako podmiotem
działania . Każdy człowiek jest inny , inaczej reaguje na różne sytuacje ,
dlatego też muzyka powinna być indywidualnie dobierana do każdego dziecka .
„Wychowanek wobec którego stosuje się muzykoterapię powinien być zdiagnozowany
co do stanu zdrowia psychicznego i somatycznego , warunków życia ,
indywidualnych upodobań , gustów , tradycji oraz stosunku do muzyki .”(
Konopczyński , 1996, s. 82 ) Po przebadaniu dziecka konieczna jest oczywiście
analiza materiału muzycznego , który zastosuje się w jego terapii .

Najważniejsze jest uwzględnienie
wartości emocjonalnych utworu muzycznego, który chcemy stosować w muzykoterapii społecznie niedostosowanych .
Oczywistym jest , że muzyka wolna i spokojna wpływa kojąco na wychowanka , a
szybka i rytmiczna stymuluje go i pobudza . W zależności od swojej formy muzyka
może łagodzić napięcie , usuwać lęk , koić i wpływać na poprawę nastroju , a
także dostarczać potrzebnych podniet i silnie aktywizować wychowanka .

Nie odreagowane napięcia bardzo często
wywołują lub warunkują trwanie np. objawów nerwicowych . Za pomocą odpowiednio
dobranej muzyki można spowodować odreagowanie owych napięć za pomocą przeżycia
wyobrażeniowego . Utwór muzyczny wyrażający konflikty i emocje powoduje
zintensyfikowanie napięć i konfliktów a następnie powoduje wyładowanie ich
nadmiaru . Ów intensywny proces przeżywania nazywany inaczej „symbolicznym
dramatem” nawiązuje w swych założeniach do antycznego pojęcia katharsis . „Nastroje zintensyfikowane
muzyką mogą być wykorzystywane do wpływania na dezintegrację osobowości ,
wywołując obniżenie nastroju czy silny niepokój , mogą wzbudzać również agresję
, a tym samym ujawniać konflikty i patologiczne przeżycia wychowanka , aby
następnie poprzez muzykę wyrażającą ład i harmonię , dążyć do stopniowej
rekonstrukcji osobowości .” ( Konopczyński , 1996, s. 84 ) Jak widać muzykoterapia
może być bardzo przydatna w resocjalizacji . Wychowankowie niedostosowani
społecznie noszą w swej podświadomości rozmaite konflikty , które są
niedostępne poznaniu rozumowemu . To właśnie muzyka może odgrywać czynną rolę w
ujawnianiu wychowankom konfliktów , a następnie po owym oczyszczeniu wychowanka
może być bardzo pomocna w procesie przebudowy osobowości .

Drugim działem muzykoterapii jest
muzykoterapia czynna . Wychowanek poddany tego rodzaju terapii nie tylko słucha
muzyki , ale uczestniczy w jej tworzeniu . Muzykoterapia czynna stosowana jest
najczęściej w formie grupowej . Wspólne śpiewanie czy wspólna gra na
instrumentach muzycznych otwiera możliwości wpływania na integrację w grupie .
Często stosowana jest procedura mająca charakter „rozmowy” dźwiękami ,
wyzwalanymi z różnych instrumentów . To jakim instrumentem posługuje się
wychowanek , w jaki sposób i z kim komunikuje się , pozwala uzyskać wiele
informacji , z których może wynikać ważna wiedza o sobie .

Czynne uczestnictwo w tworzeniu muzyki
może przynieść wiele satysfakcji i znacznie rozwinąć i wzbogacić psychikę
wychowanka . Chodzi głównie o rozbudzenie inicjatyw twórczych , zarówno
muzycznych jak i organizacyjnych . Daje to możliwość popisania się , pokazania
swoich możliwości i kształtowania osobowości . Taka działalność należy do
naturalnych dążeń każdego człowieka , który chce odnosić osobiste sukcesy i
przyczyniać się do osiągania sukcesów grupy , w której uczestniczy. Formowanie podczas wspólnych zajęć muzycznych
wartościowych cech osobowości : zdolności twórczych , wrażliwości , zdyscyplinowania
, systematyczności , kultury współżycia z grupą, uspołecznienia , moralności –
ma duże walory wychowawcze i jest wspaniałą terapią . Są to cechy , których
młodzieży niedostosowanej najczęściej brakuje . Kształtowanie tych cech w toku
muzykoterapii czynnej oznacza początek procesów przewartościowania ich
osobowości . Radość z osiągniętych sukcesów dalsze interesujące działanie
muzyczne przyczyniają się z pewnością do umocnienia równowagi psychicznej i
wydatnie przyspieszają resocjalizację .

Na
potwierdzenie skuteczności muzykoterapii w resocjalizacji chciałabym ukazać
kilka przykładów . Robert Kaszczyszyn przeprowadził badania młodzieży
przebywającej w zakładach poprawczych . Problematyka badawcza dotyczyła
stwierdzenia czy istnieją warunki sprzyjające stosowaniu w zakładach
poprawczych różnorodnych form muzyki w celach resocjalizacyjnych . Badania
wykazały , iż przeważająca część badanej młodzieży przejawia wrażliwość na
różne formy kontaktu z muzyką . Zakres zainteresowań młodzieży muzyką jest rozległy
, dotyczy zarówno rodzajów muzyki , jak też sposobów kontaktowania się z nią .
Jak z tego wynika młodzież jest jak najbardziej otwarta na pracę z muzyką ,
która pasjonuje młodych ludzi i przyciąga . W pracy z trudną młodzieżą
konieczne jest stosowanie takich metod resocjalizacyjnych , do których młodzież
nastawiona jest pozytywnie . Jak potwierdzają badania przeprowadzone przez
Roberta Kaszczyszyna muzykoterapia może być bardzo ciekawą , a przede wszystkim
skuteczną metodą resocjalizacyjną .

Innym przykładem przemawiającym za
skutecznością muzykoterapii w resocjalizacji mogą być badania przeprowadzone
przez Małgorzatę Kopacz – wrocławskiego muzykoterapeutę . W swych badaniach
potwierdziła ona założenie , iż muzykoterapia wpływa na obniżenie poziomu agresji
u dorastającej młodzieży . Obniżenie poziomu agresji może wywierać korzystny
wpływ na różne sfery życia i działalności młodzieży, a co za tym idzie –
pozytywnie wpływa na psychikę młodzieży i przyspiesza jej resocjalizację .

Muzyka
jest sztuką doskonale nadającą się do łączenia z innymi środkami ekspresji , a
tym samym i z innymi metodami resocjalizacji . Doznania muzyczne można
interpretować słowem , gestem , rysunkiem , tańcem . Wykorzystanie tańca jako
środka terapeutycznego oddziaływania na osobę nazywamy choreoterapią . Niestety
na temat stosowania tej metody w resocjalizacji , brak naukowej literatury .
Ponieważ jednak metoda ta wydaje mi się
bardzo interesująca i obiecująca w pracy z nieletnimi , chciałabym ją pokrótce
omówić .

Sam taniec jest sztuką bardzo złożoną ,
składa się z wielu rodzajów i form . Encyklopedia muzyki podaje , że jest to
„zespół zjawisk ruchowych , będących transformacją ruchów naturalnych ,
powstający pod wpływem bodźców emocjonalnych i skoordynowany z muzyką ...” ( S.
Śledziński 1968 , s. 1029 ).

Ruch taneczny w powiązaniu z muzyką
angażuje jednocześnie kilka analizatorów ( ruchowy , słuchowy , wzrokowy ,
dotykowy ) i tym samym aktywizuje niemal cały organizm człowieka . „U podstaw
pracy wszystkich terapeutów tańcem leży zawsze całościowa filozofia , która
uznaje wzajemną zależność duszy i ciała . Relacja ciało – dusza jest wzajemna –
nie tylko psychika wpływa na ciało , lecz także doświadczenia ciała mają wpływ
na psychikę.” ( D. Koziełło 1997 , s.21 ) Wynika z tego , iż taniec – praca
ciałem , może wywierać znaczny wpływ na psychikę , a co z tym się wiąże – może
korygować różne zaburzenia emocji i uczuć . Terapeuci tańcem widzą w
zaburzeniach emocjonalnych patologiczny rozłam pomiędzy ciałem i duszą .
Powoduje to , że człowiek jest odcięty od swojego ciała i wewnętrznych uczuć .
Rozłam ten spowodowany jest przez ciało , którego mięśnie są napięte , a oddech
nieregularny . Tak właśnie reaguje nasz organizm w celu odparcia jakiegoś
wewnętrznego bądź zewnętrznego zagrożenia . Taniec jest doskonałym sposobem na
wyzbycie się owych napięć mięśniowych , powoduje wyregulowanie oddechu i
zrelaksowanie się . „W terapii tańcem dąży się do powiększenia zdolności
człowieka do samodoświadczania” ( D. Koziełło 1997 , s.22 ) . Tańcząc człowiek
poznaje siebie , także swoją psychikę . Tłumione emocje bada za pomocą ruchów ,
dzięki czemu może je poznać i zwerbalizować.

Taniec przyczynia się do nabywania i
kształcenia elegancji i kultury ruchów , dostarcza przeżyć estetycznych , zmian
w zakresie wrażliwości na sztukę . Niesie za sobą wiele przyjemnych uczuć ,
daje wiele satysfakcji pozwala osiągać osobiste sukcesy i podnosi samoocenę .

Choreoterapia , podobnie jak
muzykoterapia czynna najczęściej stosowana jest w formie grupowej . Tworzenie
wspólnych układów tanecznych , podporządkowanie się wspólnemu działaniu
znacznie wpływa na rozwój kultury współżycia z grupą i uspołecznia wychowanka .
Ćwiczący pracując razem stopniowo tracą zainteresowanie tylko własną osobą i
włączają się do grupy . Czują się dowartościowani , gdyż przynależą do pewnej
grupy , w której są potrzebni , stanowią nieodzowną część sztuki , którą razem
tworzą . Wynikiem takiego funkcjonowania jest radość płynąca ze wspólnego
działania , co wpływa na podniesienie nastroju uczestników . „Choreoterapia
wpływa zatem na odzyskanie równowagi psychicznej przez swoiste prowokowanie
pożądanych wyładowań psychofizycznych , a jest to jedno z zadań wychowania
resocjalizacyjnego .” ( K. Gromek , 1984 s. 424 ) .

Dlatego też uważam , że terapia poprzez
taniec może być śmiało stosowana w resocjalizacji , gdyż jak wynika z
powyższych wywodów mogłaby wywierać pozytywny wpływ na nieletnich
niedostosowanych społecznie .

Być może muzyka
łagodzi obyczaje , ale z pewnością wywiera duży wpływ na psychikę człowieka ,
który można ciekawie wykorzystać do celów terapeutyczno – resocjalizacyjnych .
Muzyka w połączeniu z tańcem działa na człowieka silniej i wszechstronniej niż
każda z tych sztuk oddzielnie . Różnorodność dobieranych utworów ( ich tempo ,
dynamika , harmonia , artykulacja ) oraz bogactwo ćwiczeń i układów tanecznych
ułatwia nawiązanie kontaktów z niedostosowanymi społecznie . Muzyka może być
uważana za swoistego rodzaju lek . Pobudza emocje , wyzwala i likwiduje
konflikty psychiczne , wpływa na postawy moralne , harmonizuje relacje
wychowanka z otoczeniem .

Muzyka i taniec mogą być pomocne
nieletnim w zaspokajaniu ich podstawowych potrzeb :

- potrzeby wolności – muzyka rozbudza wyobraźnię , a to
pozwala oderwać się od miejsca , w którym się przebywa , pozwala wyzwolić
obrazy , w które nikt nie może ingerować ;

- potrzeby uznania – muzyka daje możliwości pokazania się
zaimponowania , zabłyśnięcia ;

- potrzeby samourzeczywistnienia – poprzez rozwój zdolności
muzycznych

( tanecznych , wokalnych ,
instrumentalnych )

- potrzeby seksualnej – taniec może być interesującą formą
tego typu ekspresji;

- potrzeby przynależności – np. gra w zespole muzycznym ,
bycie członkiem zespołu tanecznego .

Jak wykazałam w
powyższej pracy muzykoterapia i choreoterapia są bardzo interesującymi formami
oddziaływania na psychikę człowieka .Nie tylko teoria , ale także praktyka
potwierdza skuteczność tych metod w resocjalizacji . Niestety jak dotąd metody
te stosowane są rzadko . Spowodowane jest to zapewne tym , że wciąż brak
podstaw naukowych pojmowania muzyki i tańca jako metod resocjalizacyjnego
oddziaływania , które znajdują się w stadium wstępnych prac. Mam jednak nadzieję , że z biegiem lat metody te znacznie się rozwiną i znajdą
uznanie w resocjalizacji .

Literatura :

Tadeusz Natanson : Wstęp do nauki o
muzykoterapii , Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1979 , Zakład Narodowy
Imienia Ossolińskich

Mirosław Janiszewski : Muzykoterapia
aktywna , Warszawa – Łódź 1993 , Wydawnictwo Naukowe PWN

Marek Konopczyński : Twórcza
resocjalizacja . Ministerstwo Edukacji Narodowej – Edycion Spotkania System ,
1996

Jerzy W. Aleksandrowicz : Psychoterapia
medyczna , Warszawa 1994, Wydawnictwo Lekarskie PZWL

Robert Kaszczyszyn : Możliwości
wykorzystania muzyki w procesie resocjalizacji . „Szkoła Specjalna”, 1991/4

Teresa Żychowska : Wychowanie muzyczne w
resocjalizacji młodzieży w zakładzie poprawczym . „Szkoła specjalna”,1976/4

Krystyna Gromek : Resocjalizacyjna
funkcja muzyki i tańca . „Szkoła specjalna, 1984/6

Elżbieta Galińska : Muzykoterapia
schizofrenii . Zeszyt Naukowy Akademii Muzycznej we Wrocławiu , 1990/57

Wiesław Sikorski : Psychoterapia jako
czynnik wspomagający w praktyce wychowawczej . „Opieka , wychowanie , terapia”,
1996/2

Danuta Koziełło : Terapia tańcem .
„Kultura fizyczna” , 1997/1

Z. Konaszkiewicz : Wychowawcza funkcja
odbioru muzyki . „Kultura i społeczeństwo”, 1975/1

S. Śledziński : Mała encyklopedia
muzyki. Warszawa 1968 , Wydawnictwo Naukowe PWN

MUZYKA I TANIEC

W
ODDZIAŁYWANIACH RESOCJALIZACYJNYCH