Komunikacja interpersonalna w diadzie

Problematyka
komunikacji interpersonalnej w ostatnim czasie zyskała należne jej
zainteresowanie. Ponieważ komunikacja kształtuje charakter wzajemnych relacji,
uważa się za najważniejszy czynnik w interakcjach międzyosobowych (Grygielski,
1994).

Prawidłowo przebiegająca komunikacja
między partnerami jest niezbędna na każdym etapie rozwoju małżeństwa. Treść,
częstotliwość i jakość komunikacji są ważnymi przejawami miłości i
zaangażowania w związek. Komunikacja jest najskuteczniejszym sposobem zapobiegania konfliktom i rozwiązywania ich.
niektórzy badacze przypisują prawidłowo przebiegającej komunikacji w
małżeństwie rolę tak samo istotną jak miłości. (Rostowski 1987).

Definicje, modele oraz teoretyczne ujęcia
komunikowania się

Ponieważ
komunikowanie się stanowi przedmiot zainteresowania wielu dyscyplin, można spotkać różnorodne definicje tego
pojęcia.

Komunikowanie się jest procesem polegającym
na wzajemnej wymianie informacji przez partnerów interakcji (Sęk, 1993).

Traktowanie
komunikacji jako interakcji wiąże się z dwojakim sposobem rozpatrywania
zjawiska przepływu informacji:

1) zwracanie szczególnej
uwagi na jej efekty takie jak zmiana postaw, wpływ na spostrzeganie, motywacja
itp.

2) opisywanie
komunikacji jako procesu i zainteresowanie jego przebiegiem (Materska,
1975). Według Materskiej komunikowanie się jest to jeden z typów interakcji
noszący znamiona czynności. Autorka analizuje komunikację jako proces, który
jest instrumentalnym zachowaniem ukierunkowanym na określony cel i
zorganizowanym stosownie do panujących warunków (Materska, 1975, s.229). Przekaz informacji zachodzi wtedy, gdy:
„ uczestnicy interakcji mogą się wzajemnie obserwować lub porozumiewać,
nadając i odbierając sygnały” (Materska, 1975, s.231).

Najprościej
interakcję między dwiema osobami można określić jako zaistniały między nimi
kontakt. Psychologia społeczna rozpatruje proces interakcji między dwiema
osobami w trojaki sposób:

1) jako wymianę bodźców i reakcji,

2) jako wymianę nagród i kosztów,

3) jako kształtowanie się postaw interpersonalnych (Mika,
1975).

Ida Kurcz określa proces
porozumiewania się czy inaczej komunikacji jako: „ proces przebiegający między
nadawcą a odbiorcą, a który polega na przekazaniu odbiorcy pewnego komunikatu,
na podstawie którego dowiaduje się on czegoś o stanie nadawcy ” (Kurcz w:
Tomaszewski, 1982, s. 413).

Zbigniew
Nęcki przyjmuje że: „komunikowanie to następstwo zachowań symbolicznych,
których efektem jest zmiana stopnia podzielania znaczeń i wartości między
partnerami ” (Nęcki, 1996, s.172). W innym opracowaniu autor podaje zbliżoną
definicję komunikowania pisząc, iż jest to: „podejmowana w określonym
kontekście wymiana werbalnych, wokalnych i niewerbalnych sygnałów (symboli) w
celu osiągnięcia lepszego poziomu współdziałania ” ( Nęcki, 1996, s. 109).

Na
proces komunikowania się składają się:

1) źródło informacji,

2) przekaźnik,

3) kanał,

4) odbiornik,

5) odbiorca.

W
przypadku komunikowania się ludzi, źródłem informacji jest człowiek. Informacja
przez niego wysyłana zostaje zakodowana poprzez przekaz werbalny bądź
odpowiednie zachowanie niewerbalne. Odbiorcą jest inna jednostka, która musi
komunikat odkodować, co wiąże się z interpretacją otrzymanej wiadomości.
(Grzesiuk, Trzebińska, 1978).

* Komunikacja w świetle koncepcji
samoświadomości

Bardzo
interesująco przedstawia się zagadnienie komunikacji w koncepcji
samoświadomości. Głównym pojęciem tej
teorii jest pojęcie skryptu. Skrypt jest spójną sekwencją wydarzeń oczekiwaną w
danej sytuacji. W wyniku doświadczenia życiowego człowiek uczy się określonych scenariuszy, reakcji na konkretne
zdarzenia. Widząc, jak zachowują się ludzie w określonych warunkach, typowych,
powtarzalnych sytuacjach, on sam zachowuje się podobnie, automatycznie zgodnie
z posiadanym „scenariuszem”. Towarzyszy temu bardzo niski poziom
samoświadomości.

*
Komunikacja w świetle teorii analizy transakcyjnej

Zdaniem
E. Berne – twórcy tzw. analizy transakcyjnej - komunikowanie się z innymi jest
podstawową potrzebą człowieka. Do tego aby mieć poczucie realności swojego
istnienia, niezbędny jest kontakt z drugim człowiekiem (Berne 1994). W świetle
tej teorii najmniejsza reakcja człowieka na istnienie drugiego nazywana jest
transakcją. Transakcje mogą mieć charakter wzmocnień pozytywnych lub negatywnych.
W sytuacji utraty kontaktu jednostka zrobi wszystko, aby go przywrócić. Może
się wtedy okazać, że wzmocnienie negatywne jest - pomimo nieprzyjemnych
konsekwencji - odbierane jako nagroda. Celem osoby jest bowiem zdobycie uwagi
otoczenia. Zdobywanie jej może się odbywać w sposób świadomy oraz
nieświadomy. Według Berne w kontaktach społecznych istnieje specyficzny
sposób poszukiwania i podtrzymywania
kontaktu, nazwany grami. Autor wyróżnia
szereg gier. Są to: gry życiowe trwające całymi latami jak np. alkoholik, gry
małżeńskie, gry seksualne, gry towarzyskie, gry terapeutyczne oraz gry
konstruktywne. Istotną rolę w komunikowaniu odgrywa struktura osobowości.
Składają się na nią następujące stany ego: „Dorosły”, „Rodzic”, „Dziecko”.
Komunikaty „Dorosłego” odnoszą się zazwyczaj do przekazu informacji, treści
komunikatów uwzględniają wymagania rzeczywistości i zadania rzeczowe.
„Rodzic” zawiera w sobie dwie postacie – opiekuńczą oraz krytyczną. Niosą one
za sobą treści powinnościowe związane z obowiązkami i normami społecznymi.
Są to bardzo często echa komunikatów rodzicielskich nagromadzonych w ciągu
doświadczenia jednostki. „Dziecko” jest związane ze spontanicznymi,
emocjonalnie zabarwionymi komunikatami. Wiążą się z nim: twórczość, wdzięk,
radość, ale również brak odpowiedzialności, nie uwzględnianie konsekwencji
swoich działań, życie chwilą.

Autor
analizy transakcyjnej wyróżnia następujące typy
sytuacji komunikacyjnych:

1) transakcje komplementarne – charakteryzują się płynnością,
która daje szansę na wymianę transakcji uruchamiając cały jej ciąg,

2) transakcje skrzyżowane – zatrzymują ciąg transakcji;
reakcja rozmówcy wywołuje zdziwienie i rozczarowanie, w wyniku którego
następuje zatrzymanie wymiany komunikatów,

3) transakcje ukryte tzw. podwójne – ich klasycznym przykładem
jest flirt, sytuacje handlowe; pozornie komunikacja toczy się na poziomie
„Dorosły” – „Dorosły”, w rzeczywistości jednak jest to tylko kamuflarz dla
komunikatów przekazywanych na innych poziomach,

4) transakcje wisielcze – są charakterystyczne dla wszelkiego
rodzaju uzależnień; ich przykładem jest realizowanie gry „Alkoholik”. Treści
jakie się kryją za tymi transakcjami są wzmocnieniem dla trwania w uzależnieniu
– stąd nazwa „wisielcze”.

* Komunikacja
w ujęciu neurolingwistyki

Programowanie
neurolingwistczne, zwane NLP bada myślenie i zachowanie osób, które osiągają
sukcesy w rozmaitych sferach swojej aktywności. Szczególny nacisk położony jest
w omawianej teorii na komunikowanie się z samym sobą i innymi w taki sposób,
aby osiągnąć zamierzone cele (Alder, 1997).

Teoria
programowania neurolingwistycznego jest ściśle związana z pracą terapeutyczną.
Istotne jest założenie, że w każdej interakcji społecznej zachodzi komunikacja
na świadomym i nieświadomym poziomie. Kontakt między osobami powstaje
w dużej mierze na bazie nieświadomych sygnałów. W zachowaniach werbalnych
jak i niewerbalnych każdy człowiek ujawnia swój własny model świata. Dobry
kontakt nawiązują ze sobą te osoby, u których w wyniku wzajemnej
interakcji dojdzie do uwypuklenia podobieństwa między nimi. Różnice aktywizują wzajemny antagonizm.
Podobieństwo zawarte w modelach świata
dwojga ludzi sprzyja ich identyfikacji – a to buduje most umożliwiający
współpracę (Grzesiuk, 1998).

Jak
wynika z powyższych rozważań problematyka komunikacji interpersonalnej jest
zjawiskiem bardzo złożonym, różnie ujmowanym i definiowanym przez wielu
teoretyków i badaczy.

Podsumowując,
komunikację można określić ją jako: „ proces przekazywania wiadomości, emocji,
uczuć, postaw i przekonań, dokonujący się za pośrednictwem środków zarówno
werbalnych, jak i pozawerbalnych, a zmierzający do wzajemnego zrozumienia
i oddziaływania ” (Grygielski, 1994, s.10). Fakt, iż proces wymiany
różnorodnych informacji pomiędzy partnerami interakcji może się dokonywać za
pośrednictwem wymienionych wyżej środków, stanowi o podziale komunikacji na
dwie podstawowe formy – komunikację werbalną i pozawerbalną.

Formy
komunikacji rodzinnej

* Komunikacja
niewerbalna

Komunikacja
niewerbalna występuje wcześniej w rozwoju człowieka niż komunikacja werbalna.
Sygnały niewerbalne są odbierane szybciej, niejako bez udziału świadomości,
a także w sytuacji, gdy człowiek nie wie na którego rodzaju
komunikatach się oprzeć w swoim działaniu, najczęściej bierze pod uwagę
komunikaty pozawerbalne.

Nie
jest jednak rzeczą łatwą zdefiniowanie pojęcia komunikacji niewerbalnej. Główną
przyczynę upatruje się w tym, iż istnieje wiele różnorodnych kanałów, którymi
poza językiem mogą się porozumiewać ludzie. Ponadto przekaz informacji kanałami
niewerbalnymi odbywa się najczęściej bez świadomego zamiaru (Domachowski w:
Sęk, 1993). W literaturze wyróżnione jest kryterium porządkujące niewerbalne
kanały przekazu informacji. Dzieli się je na te, których pojawienie się
uzależnione jest od obecności innych osób, oraz na takie które tej obecności
nie wymagają. Pierwszą grupę nazwano komunikatami interakcyjnymi. Stanowią one
odbicie relacji społecznych, pojawiają się one i trwają tylko w obrębie
interakcji. W znacznej mierze zdeterminowane są one wzorcami
kulturowymi. Druga grypa to komunikaty
ekspresyjne związane z tzw. „mową ciała”. Odzwierciedlają przede wszystkim stan
jednostki, istnieją przez całe jej życie, a informacje w nich zawarte towarzyszą
zachowaniu bez względu na obecność czy też brak innych osób. W znacznym stopniu
zależą one od naturalnych, fizjologicznych procesów czy innych właściwości
jednostki (Domachowski w:Sęk, 1993).

Do kanałów komunikacyjnych mowy ciała zalicza
się:

· mimikę

· zmiany wielkości
źrenic

· gesty

· postawę ciała

· niektóre elementy
wyglądu

· niewerbalne aspekty
mowy

· zapach.

Niewerbalne aspekty mowy, inaczej
czynniki paralingwistyczne to te elementy mowy, które towarzyszą wypowiedzi
językowej, jak np.: donośność i natężenie głosu, ich zmiany w toku
rozmowy, tempo mówienia, pauzy w wypowiedziach, ton głosu, a także pomyłki
i powtórzenia słów (Domachowski w: Sęk, 1993). Ponad to autor ten dzieli
omawianą grupę na dwa oddzielne zbiory – dźwięków parajęzykowych, jak różnego
rodzaju wokalizacje, w tym śmiech, płacz, ziewanie, mruczenie. Dotyczą one cech
głosu, sposobu wypowiadania słów, budowania zdań, intonacji itp. To czy
wypowiedź nosi cechy moralizatorstwa, irytacji, jest przyjazna czy wroga itd.
Rozpoznawane jest na podstawie wysokości głosu, , barwy, rytmu wypowiedzi,
szybkości, akcentu i rezonansu (Nęcki, 1996).

Postawa
ciała człowieka może być informacją, która nawet z daleka i bez widocznych
innych elementów niewerbalnej komunikacji, z pewnym prawdopodobieństwem określa
stan emocjonalny obserwowanej jednostki. Najbardziej charakterystyczne to
postawy rezygnacji, sylwetka bojowa, złamana bólem, postawy radości (Kępiński,
1989).

Kolejnym kanałem komunikacji
interakcyjnej jest kontakt wzrokowy. Tym co stanowi informację są w tym
przypadku takie zmienne jak: nawiązanie kontaktu wzrokowego, jego przerwanie,
unikanie, przerwy itp. Badania wykazały związek pomiędzy uwagą a kontaktem
wzrokowym. Nazywa się to uwagą wzrokową, która polega na tym, iż w toku
interakcji osoba zainteresowana wypowiedzią partnera utrzymuje z nią kontakt
wzrokowy. Istnieją różnice co do utrzymywania kontaktu wzrokowego przez różne
grupy jednostek, i tak np. większą uwagę wzrokową wykazują ekstrawertycy,
mniejszą osoby depresyjne. Osoby nie lubiące się oraz ludzie o różnej pozycji
społecznej rzadziej nawiązują ze sobą wzrokowy kontakt (za: Domachowski w: Sęk,
1993). Nęcki pisze o psychologicznej funkcji spojrzenia jednostronnego i wzajemnego: „ Nawiązanie kontaktu
wzrokowego poprzedza i warunkuje dalsze wzajemne postępowanie, unikanie wzroku
jest zazwyczaj sygnałem odrzucenia ” (Nęcki, 1996, s.177). Wyraz oczu
w minimalnym stopniu podlega kontroli wolicjonalnej. Szczególnie wymyka
się jej wygląd gałki ocznej. Tym czasem nawet drobne niuanse w jej obrębie
odgrywają zasadniczą rolę w określaniu stanu emocjonalnego.

Spojrzenie
odgrywa bardzo istotną rolę w relacjach międzyludzkich. Spojrzeniem można
poniżyć, zranić lub unieść człowieka ku górze spojrzeniem pełnym miłości,
uwielbienia oddania (Kępiński, 1989).

Z
komunikacją interakcyjną wiąże się pojęcie przestrzeni interpersonalnej.
Prowadzone nad nią badania uwidaczniają, iż relacje w jakich pozostają ze sobą
partnerzy interakcji znajdują swoje odzwierciedlenie w kreowaniu przestrzeni.
Istnieje też zależność odwrotna – od właściwości przestrzeni zależny jest
przebieg interakcji i relacje między jej uczestnikami. Możemy tu
wyodrębnić takie zagadnienia jak dystans interakcji. Jest to odległość jaką
zachowują między sobą partnerzy interakcji w czasie jej trwania. Odzwierciedla
ona zwłaszcza rodzaj relacji jaka ma miejsce między osobami. Inne czynniki to:
płeć, warunki przebiegu interakcji, kulturowe zaplecze partnerów itp. W ramach
proksemiki – jak określił te zagadnienia E.T.Hall – można wyróżnić cztery sfery
kontaktów: intymną, osobistą, społeczną i publiczną. Każdemu z nich jest
właściwa określona odległość, np. sfera intymna rozciąga się od bezpośredniego
kontaktu fizycznego do ok.0,5 m, sfera publiczna natomiast to 3,5 do7,5 m.
W toku badań zaobserwowano kilka prawidłowości, a mianowicie w
odniesieniu do płci w toku interakcji najbliżej siebie stają kobieta z
mężczyzną, nieco dalej – kobieta z kobietą i najdalej dwóch mężczyzn.
Dystans fizyczny różnicuje również wiek – osoby w tym samym wieku stają bliżej siebie; podobnie osoby znające się
w porównaniu z obcymi. Osoba o niższej pozycji społecznej dystansuje się
fizycznie od osoby o wyższej randze. Zmiany dystansu związane są również z
wymiarami atrakcyjności i sympatii. Nie tylko osoby spostrzegające się
jako atrakcyjne stają bliżej siebie, ale również skracanie dystansu przez
partnerów interakcji jest odbierane jako objaw sympatii natomiast jego
zwiększanie jako objaw agresji i nerwowości (Domachowski w: Sęk, 1993).

Równie
istotną rolę w odzwierciedlaniu i kształtowaniu relacji międzyludzkich odgrywa
przestrzeń personalna inaczej zwana osobistą. Jednym z pierwszych badaczy tego
zjawiska był R. Sommer. Jego zdaniem jest to: „ obszar otaczający ciało
jednostki, którego granice są niewidzialne, a do którego osoby obce nie są
wpuszczane ” (za: Domachowski w: Sęk, 1993, s. 141). Wtargnięcie w jego obręb
wywołuje negatywne emocje, szereg zmian wegetatywnych oraz prowokuje działania
postaci ucieczki lub walki (Domachowski w: Sęk, 1993).

Kończąc
analizę poszczególnych kanałów komunikowania niewerbalnego należy podkreślić,
że we wszystkich sytuacjach naturalnych bierze udział większość z nich
jednocześnie tworząc większe całości lub pewne wzorce zachowań
charakterystyczne dla danej sytuacji czy relacji interpersonalnej. (Nęcki,
1996).

Do
funkcji komunikacji niewerbalnej wg. Argyle należy:

1) komunikowanie postaw i emocji – wartość komunikacji
niewerbalnej w stosunku do werbalnej jest tu wyraźnie wyższa. Co więcej w
przypadku zaistniałej sprzeczności za prawdziwy zostaje uznany komunikat
niewerbalny.

2) wspomaganie komunikacji językowej – może ją uzupełniać,
synchronizować oraz pozwala realizować sprzężenie zwrotne.

3) zastępowanie mowy – zachodzi przeważnie w przypadkach
utrudnienia kontaktu słownego.

Zgodnie
z tym co zostało wyżej powiedziane istnieje pogląd, iż: „ komunikacja
niewerbalna służy do uzgadniania postaw interpersonalnych, natomiast kanał
werbalny – głównie do przenoszenia informacji ” (za: Domachowski w: Sęk, 1993).

Komunikacja werbalna

Maria
Materska uważa, iż celem komunikacji werbalnej jest nie tylko wyrównywanie
informacji. Wyróżnia ona trzy podstawowe funkcje wypowiedzi:

1) deskrypcyjną – relacjonowanie pewnych stanów rzeczy,

2) ekspresyjną – określają stosunek nadawcy do czegoś lub
kogoś,

3) sterującą – kierują czynnościami przedmiotowymi, a także
przepływem informacji (Materska w: Kurcz, Reykowski, 1975).

Rozwój mowy można uznać za zakończony, gdy
człowiek potrafi w sposób adekwatny do sytuacji realizować trzy powyższe
funkcje (Materska w: Kurcz, Reykowski, 1975).

Mowa to:
„ konkretne akty używania języka, czyli czynności werbalne człowieka ”
(Kurcz, w: Tomaszewski, 1982, s.415). Język stanowi podstawowe narzędzie
porozumiewania się ludzi. Należy go uznać za przykład czynności
sygnalizacyjnych człowieka, które osiągnęły niespotykany u innych gatunków poziom
organizacji. Poprzez kolejne stadia interioryzacji czynności werbalnych doszło
do rozwoju czynności umysłowych człowieka. Po mowie głośnej wykształca się
stopniowo mowa cicha, inaczej zwana mową wewnętrzną, która przekształca się
ostatecznie w czynności umysłowe (Tomaszewski w: Maruszewski, Reykowski,
Tomaszewski, 1966).

Zbigniew
Nęcki przez komunikację werbalną rozumie prowadzenie konwersacji, inaczej
rozmowę polegającą na bezpośrednim kontakcie człowieka z człowiekiem. Rozmowa
dwóch lub więcej osób zwana jest przez tego autora „ dyskursem interakcyjnym ”
[Nęcki, 1996, s. 134]. Można go uznać za pewien rodzaj międzyludzkiej
współpracy, co wiąże się z koniecznością uwzględnienia interesów zarówno
swoich jak i partnera interakcji. Jest to podstawowa zasada współżycia zwana
zasadą kooperacji.

Z
dwoma wyżej omówionymi rodzajami komunikacji - werbalnej i niewerbalnej – wiąże się problem spójności lub jej braku.
Komunikacja spójna ma miejsce wtedy, gdy w obu kanałach przekazywana informacja
ma podobny, niesprzeczny charakter. Dla przykładu komunikaty negatywne spójne
to takie, które zawierają słowa krytyki wypowiadanej poirytowanym tonem głosu i
ze złością na twarzy. Zdaniem Zbigniewa Nęckiego komunikacja niespójna zachodzi
wtedy, gdy: „ pozytywnym informacjom w jednym kanale towarzyszy negatywna
informacja w innym kanale” (Nęcki, 1996, s.182). Za przykład może posłużyć
werbalny komunikat negatywny wypowiadany z irytacją w głosie
z jednoczesnym uśmiechem na twarzy.

Źródła
zakłóceń w komunikowaniu

Czynników
zakłócających proces porozumiewania się można szukać na każdym etapie
komunikowania się. Pierwszym z momentów są intencje nadawcy. Lidia Grzesiuk i
Ewa Trzebińska wyróżniają następujące intencje mogące pojawić się w trakcie
komunikacji u nadawcy informacji:

· zaspokojenie własnych
potrzeb,

· zaspokojenie potrzeb
odbiorcy,

· zapoznanie innej osoby
z własnymi odczuciami, poglądami, przekonaniami itp. (bez chęci wywierania
jakiegokolwiek wpływu),

· rozładowanie napięcia,

· konieczność
zrealizowania z drugą osobą określonych celów czy zadań (Grzesiuk, Trzebińska,
1978).

Przy
nadawaniu sygnałów mogą nastąpić zakłócenia w komunikacji w przypadku, gdy
treści zawarte w sygnałach nadawanych celowo, są sprzeczne z tymi, które
osoba przesyła w sposób niezamierzony. Jest to przykład opisywanej wyżej
komunikacji niespójnej. Najczęściej w sposób zamierzony nadawca posługuje się
kodem językowym. Nieświadomie natomiast wysyła całe spektrum sygnałów
niewerbalnych. Jeśli treści przekazywane przez oba kanały są zgodne lub uzupełniają
się do zakłóceń nie dochodzi.

Odbieranie
sygnałów, wbrew długo istniejącym przekonaniom, nie jest procesem biernym, lecz
dzieje się w sposób aktywny. To od odbiorcy w znacznej mierze zależy jakie
sygnały odbierze. Jak wskazują badania odbiorca dokonuje selekcji sygnałów –
pewnych czynnie poszukując, inne odrzucając. Ponad to sygnały mogą zostać
odebrane w takiej formie w jakiej przekazał je nadawca lub zostać
zniekształcone. Jest to jakby: „ widzenie i słyszenie nie tego co się zdarzyło,
lecz tego co odbiorca sam na ten temat wyobraził sobie ” (Grzesiuk, Trzebińska,
1978, s.26). Prowadzi to oczywiście do wystąpienia zakłóceń w procesie
porozumiewania się osób i jest związane z przeżywaniem przez odbiorcę
silnych stanów emocjonalnych. Selekcja przebiega na co najmniej trzech
poziomach: zmysłowego spostrzegania, zapamiętywania i rozumienia oraz
interpretowania (Nęcki, 1996).

Kolejnym
etapem w komunikowaniu się jest odkodowywanie tj.: „przekładanie odebranych
sygnałów na treści, jakie ze sobą niosły ” (Grzesiuk, Trzebińska, 1978, s.27).
Aby nie doszło w tej fazie do zakłóceń, odbiorca musi spełnić dwa podstawowe
warunki:

· użyć tego samego kodu
co nadawca,

· rozumieć znaczenie
poszczególnych sygnałów podobnie jak nadający je partner.

Trudno
jest o niezakłócony przebieg odkodowywania szczególnie wtedy, gdy rozmówcy
posiadają odmienne doświadczenia życiowe na skutek przebywania w różnych
środowiskach.

Ostatnim
etapem w procesie komunikacji jest interpretacja, która oznacza tyle co próba
domyślenia się przez odbiorcę intencji nadawcy. Można w nim wyróżnić
następujące uwarunkowania zniekształceń:

· kontekst sytuacyjny
toczącej się rozmowy,

· doświadczenia
rozmówców,

· wiarygodność źródła
informacji,

· założenie, iż stosunek
nadawcy do odbiorcy jest wrogi lub rywalizacyjny (Grzesiuk, Trzebińska, 1978).

Proces
wnioskowania o cechach i motywacjach wewnętrznych, nie zauważalnych
bezpośrednio, nazywany jest atrybucją (Nęcki, 1996). Ma on doprowadzić do
odpowiedzi na pytania: dlaczego jakaś osoba postąpiła w ten sposób i czy jest
on przejawem stałej jej cechy czy też czynników zewnętrznych. Ma to
niebagatelne konsekwencje dla procesu komunikacji i tego, czy w ogóle
będzie kontynuowana interakcja (Nęcki, 1996). Ważnym elementem wpływającym na
interpretację zachowania partnera jest stopień jego dostosowania do sytuacji
społecznej i pełnionej roli. Przy czym jeśli zachowanie odbiega od
pełnionej roli lub norm społecznych respektowanych przez rozmówcę, wnioskuje on
wówczas, iż wynika ono ze stałych – negatywnie w tym przypadku ocenianych –
cech partnera interakcji. Jeśli natomiast jego zachowanie jest zgodne z
oczekiwaniami partnera – jego geneza jest upatrywana w pełnionych przez
rozmówcę rolach (Nęcki, 1996).

Jak
widać z wyżej przedstawionych danych główne czynniki powodujące zakłócenia
w procesie komunikacji leżą po stronie nadawcy lub odbiorcy. Zakłócenia
mogą nastąpić na każdym z etapów nadawania i odbioru co doprowadza do braku
porozumienia między komunikującymi się osobami. Porozumienie można rozumieć
dwojako: 1) jest to zgodność pomiędzy intencją nadawcy a interpretacją
odbiorcy, 2) gdy treść wiadomości odtworzonej przez odbiorcę zgodna jest
z treścią wiadomości jaką przekazał nadawca (Grzesiuk, Trzebińska, 1978).
Osiągnięcie porozumienia w znacznym stopniu decyduje o tym czy interakcja
będzie uznana przez jej uczestników za satysfakcjonującą. Wiąże się z tym
problem kryteriów jakimi należy się kierować przy podziale komunikacji na
normalną i zaburzoną.

Partnerski
styl komunikacji

Sposób
komunikowania się oraz cele, które pragnie się w jej toku osiągnąć są wyrazem
relacji istniejącej pomiędzy ludźmi. Badacze analizują rozmaite jej wymiary.
Często spotykanym jest np. wymiar „zależność – niezależność”, czy „podmiotowość
– przedmiotowość”. Lidia Grzesiuk i Ewa Trzebińska są zwolenniczkami
rozpatrywania komunikowania się na wymiarze „partnerski – niepartnerski”. Przy
podejściu wartościującym oba krańce owych różnorodnych wymiarów można dojść do
podziału komunikowania na „zaburzone” i „normalne” (za: Domachowski, w: Sęk,
1993).

W
takim ujęciu styl partnerski można uznać za wyraz komunikacji „normalnej”
natomiast brak partnerstwa za komunikację „zaburzoną”. Przemawiają za tym różne
właściwości obydwu wymienianych stylów. Styl partnerski można określić jako
taką formę komunikowania się, w której osoba przyznaje takie same prawa i
obowiązki sobie jak i rozmówcy (Grzesiuk, Trzebińska, 1978). Inaczej można
powiedzieć, iż uznaje siebie za równego względem partnera. „ Niepartnerski
styl komunikowania przejawia się w tym, że człowiek inaczej traktuje własne
potrzeby, preferencje i zamierzenia niż oczekiwania i dążenia swego
rozmówcy ” (Grzesiuk, Trzebińska, 1978, s.141).

Chcąc
scharakteryzować styl partnerski można powiedzieć, iż człowiek nim się
posługujący:

· nie narzuca swojego
punktu widzenia

· nie nakłania rozmówcy,
aby zmienił własne poglądy czy postępowanie,

· nie ocenia zachowania
partnera,

· toleruje odmienne
przekonania drugich,

· nie formułuje nakazów,
rad, co najwyżej informuje rozmówcę o konsekwencjach jego dotychczasowego postępowania
i innych możliwościach działania,

· nie podporządkowuje
własnych poglądów czy postępowania oczekiwaniom i wymogom drugiego człowieka,
lecz dąży do zrealizowania własnych intencji,

· koncentruje podczas
rozmowy uwagę na wypowiedziach rozmówcy,

· dba o zrozumiałość
swoich wypowiedzi i tego samego domaga się dla siebie (Grzesiuk, Trzebińska,
1978).

W przypadku partnerskiego stylu
komunikacji osoby, porozumiewające się według jego wzorców mogą zrealizować
własne zamierzenia co przyczynia się do uzyskania porozumienia
i odczuwania satysfakcji z kontaktu. Partnerstwo w komunikacji sprzyja
ekspresji uczuć, przekazywaniu osobistych przeżyć, ujawnianiu własnego „ja”
oraz udzielaniu informacji zwrotnych (Grzesiuk, Trzebińska, 1978).

Autorki
na podstawie badań określiły źródła stosowania przez różnych ludzi opisanych
stylów komunikacji. Jak się okazało czynnikami wyznaczającymi taki czy inny
styl są:

· naśladowanie osób
znaczących,

· sposób przypisywania
wartości sobie i innym,

· rozbieżność między „ja
realnym” i „ja idealnym”, która predysponuje – z racji zagrożenia poczucia
własnej wartości – do komunikowania niepartnerskiego (Grzesiuk, Trzebińska,
1978).

Podsumowując
można powiedzieć, że podział na partnerski i nieopartnerski styl komunikowania
się ma charakter kontinuum o dwóch skrajnych biegunach. Charakterystyki stylu
partnerskiego są zaprzeczeniem stylu niepartnerskiego. Poddając oba bieguny
operacji wartościującej za pożądany czy normalny można uznać styl partnerski
komunikowania się, natomiast szkodliwy czy zaburzony jest styl przeciwny –
niepartnerski.

Otwartość – intymność komunikowania się

Bardzo
istotną rolę w powstawaniu bliskich relacji odgrywa wyrażanie intymnych treści.
L. Grzesiuk i E. Trzebińska nazywają ten proces otwartością. Otwartość wymiany
informacji dotyczy przede wszystkim treści o sobie samym i wykraczających
poza to co dzieje się pomiędzy rozmówcami. Autorki wyróżniają następujące
kategorie wiadomości:

*treści
nieosobiste - zawarte w wiadomościach,
które nie dotyczą bezpośrednio osoby je przekazującej

*treści intymne
– związane z osobistymi doświadczeniami nadawcy.

Ludzie różnią się między sobą tym wobec kogo i jak często
ujawniają własne, bardzo prywatne doświadczenia. Można wyróżnić trzy podstawowe
grupy osób:

1) osoby ujawniające własne „ja” – są to tacy ludzie, którzy
swoje osobiste sprawy ujawniają bliskim i znajomym a nie czynią tego wobec
obcych,

2) osoby nie ujawniające swego „ja” – to znaczy nie
ujawniające swoich intymnych spraw nawet wobec najbliższych, dobrze znanych
osób,

· osoby nadmiernie
ujawniające własne „ja” – to ci, którzy w swoje osobiste sprawy wtajemniczają
nawet osoby obce, mało znane (Grzesiuk, Trzebińska, 1978).

Jeśli
spojrzeć na ten problem z perspektywy „zaburzonego” i „normalnego”
komunikowania się to szczególnie istotne wydają się dwie kwestie. Pierwsza to
zachowanie równowagi w zakresie granic informacji o sobie tak by stopień ich
otwartości nie był ani zbyt duży ani zbyt mały. Druga wiąże się
z możliwością manipulacji przez jednostkę zamykaniem i otwieraniem
granic w celu realizowania własnych dążeń i interesów (Domachowski w: Sęk, 1993).

Czynniki wpływające na dobrą komunikację między
małżonkami

W licznych publikacjach pojecie komunkacji bywa
stosowane zamiennie z pojęciem porozumiewania się (Janicka 1990)

W.G.Powers, K.Hutchinson i H.Eysenk uważają proces
komunikacji werbalnej i niewerbalnej za ważny czynnik w interakcji między
małżonkami. W małżeństwie komunikacja posiada własna specyfikę, która nie jest
podobna do komunikacji pojmowanej w szerszym zakresie ( Rostowski w: Janicka, 1990).

Odkrycie korelacji porozumiewania
się z satysfakcją małżeńską wpłynęło na zainteresowanie się tą tematyką i
przeprowadzenie licznych badań, które koncentrowały się wokół trzech perspektyw : satysfakcji, interakcji
i typologii. ”Szerokie poparcie uzyskała teoria głosząca, iż trafność ko­munikacji
zarówno werbalnej jak i niewerbalnej jest związana a dostosowaniem się w
małżeństwie” (Janicka 1990, s.147).

Małżeństwa szczęśliwe posiadają
umiejętność komunikacji bardziej efektywnej w porównaniu z małżeństwami
nieszczęśliwymi. Częściej spotykane są poczucie humoru, akceptacja pomysłów
partnera, skoncentrowanie na pozytywnych zachowaniach rozwiązujących problemy.
Istotnym elementem są umiejętności męża w wyrażaniu pozytywnych uczuć,
wrażliwość na niewerbalne komunikaty ze strony żony (Gottman 1979, Wegner,
Rubin, Barry, Vincent, Riskin w: Janicka, 1990).

Nie wszystkie formy
komunikacji są korzystne dla powodzenia diady. „Dla zainicjowa­nia, rozwinięcia
i podtrzymania satysfakcjonujących i pełnych związków potrzebne są pewne
podstawowe umiejętności, które D.W. Johnson (l985) dzieli na cztery zakresy:

1. otwarta komunikacja decydująca o
wzajemnym poznaniu i zaufa­niu partnerów;

2. przekazywania ciepła, sympatii, rzutowania
emocjonalnego kon­taktu i wyznaczające dokładne i jednoznaczne wzajemne porozu­mienie;

3. komunikowanie swej akceptacji i wsparcia
w sytuacji udzielania pomocy, konstruktywna pomoc;

4. wspólne rozwiązywania problemów i
konfliktów.” (Janicka, 1990, s.153)

Wszystkie wymienione zakresy
decydują o jakości stosunków
interpersonalnych.

W
wypowiedzi słownej psychologia komunikacji międzyludzkiej wyróżnia cztery
warstwy znaczeniowe :

1) zawartość rzeczowa

2) ujawnienie własnego
samopoczucia (ewentualnie stosunku do samego siebie)

3) stosunku do rozmówcy

4) apelu skierowanego do
rozmówcy, nie zawsze ujawnionego słowami.

Do wypowiedzi należy ton, współbrzmienie uczuciowe
towarzyszące słowom, za pomocą którego ujawnia się stosunek mówiącego do
rozmówcy (Sujak, 1983).

Istnieją
dwa czynniki , które warunkują autentyczną komunikację : otwartość i empatia.
Te dwa czynniki umożliwiają nieustanne
poznawanie swego partnera i wypracowanie takich zachowań, które pozwalają
łatwiej z nim żyć (Jean Guilhot w: Braun Gałkowska 1985 ). „ Autentyczne
porozumienie uwzględniające nie tylko poznanie się ale również wzajemne zro­zumienie
partnerów stanowi niezastąpiony czynnik scalający diadę, a nawet przywracający
jej stabilność oraz harmonię współżycia” (Janicka, 1990, s. 153).

Otwarty
współmałżonek uwzględnia w swoich
zachowaniach potrzeby partnera, liczy się z jej zdaniem, potrafi rezygnować ze
swych dążeń, jeśli godzą one w dobro innego człowieka. Jednostka będąc
członkiem diady małżeńskiej ma ukształtowany swój własny sposób komunikowania
się z współmałżonkiem. Osoba otwarta na osobę współmałżonka będzie w większym
stopniu (od osoby zamkniętej) stosować formy komunikacji zmierzające do
porozumienia,; są one bowiem bliższe jej „naturze", aniżeli formy
odrzucające zasady konstruktywnej komunikacji(Płaszczyński 1993)

BIBLIOGRAFIA

Alder H. (1997). NLP – programowanie
neurolingwistyczne. Umiejętność
realizowania marzeń, Łódź, Wydawnictwo RAVI

Berne E. (1994). W co grają
ludzie. Psychologia stosunków międzyludzkich, Warszawa PWN

Braun-Gałkowaska
M. (1985). Miłość aktywna. Psychiczne uwarunkowania powodzenia małżeństwa,
Warszawa, Instytut Wydawniczy Pax.

Grygielski ( 1994). Style
komunikacji rodzicielskiej a identyfikacja dzieci z rodzicami, Lublin,
Towarzystwo Naukowe KUL

Grzesiuk L. (1998). Psychoterapia:
szkoły zjawiska, techniki i specyficzne problemy, Warszawa, PWN

Grzesiuk L.,
Trzebińska H. (1978).Jak ludzie porozumiewają się między sobą, Warszawa, Nasza
Księgarnia

Janicka I. (1990). Otwartość i empatia w małżeństwie, Niepublikowana
Praca doktorska

Kępiński A. (1989). Poznanie
chorego, Warszawa, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich

Kurcz I,
Reykowski J. (1975). Studia nad teorią czynności ludzkich, Warszawa ,PWN

Maruszewski,
Reykowski J., Tomaszewski T. ( 1966). Psychologia jako nauka o człowieku,
Warszawa, Książka i Wiedza

Materska M. (1975).
Kształtowanie się struktury czynności pod wpływem treści instrukcji,
Warszawa, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego

Mika S. (1975). Wstęp do
psychologii społecznej, Warszawa,
PWN

Nęcki Z. (1996). Komunikacja
międzyludzka, Kraków, Wydawnictwo Profesjonalnej Szkoły Biznesu

Rostowski J. (1987). Zarys
psychologii małżeństwa, Warszawa, PWN

Sęk H. (1993). Społeczna
psychologia kliniczna. Warszawa, PWN

Sujak E. (1989). Małżeństwo
pielęgnowane, Katowice, Księgarnia Świętego Jacka

Tomaszewski T. (1982). Psychologia,
Warszawa PWN