Główne środowiska wychowawcze w życiu młodego człowieka

1.1
Rodzina i jej znaczenie dla jednostki

„Środowisko życia
człowieka stanowi od dawna przedmiot zainteresowań zarówno filozofii, jak nauk
szczególnych. Jednakże pojęcie środowiska jest wieloznaczne. Każda gałąź wiedzy
tworzy adekwatne do swoich potrzeb pojęcie środowiska. W biologii mianem
środowiska określa się czynniki ekologiczne warunkujące życie i rozwój
organizmu. W geografii środowisko ujmuje się jako otaczającą ludzi przyrodę
organiczną i nieorganiczną. W naukach społecznych natomiast mianem środowiska
oznacza się krąg osób, rzeczy i stosunków otaczających człowieka w jego życiu
indywidualnym i zbiorowym.”[1]

Istota rozwoju człowieka w środowisku polega nie na jednostronnej
zależności człowieka i środowiska. Człowiek dzięki swej działalności może
dokonywać zmian w środowisku, przetwarzać je i przekształcać. To świadomie
kształtowane przez człowieka środowisko oddziałuje z kolei na jego osobowość,
wpływa na sposób życia, działanie, myślenie.

Środowisko nas otaczające, nie jest elementem statycznym, może
ulegać przeobrażeniom, przy czym zakres i kierunek tych przeobrażeń mogą być
regulowane przez człowieka.[2]

Od kilku tysięcy lat traktuje się rodzinę jako grupę
społeczną o bardzo poważnych zadaniach wobec społeczeństwa. Przykładem mogą być
starożytne Chiny, Grecja, Rzym.[3]

Rodzina
jest dla jednostki grupą odniesienia, z którą świadomie i mocno identyfikuje
się ona jako członek, reprezentant a
także współtworzy i przyjmuje kultywowane w niej poglądy i postawy, obyczaje
wzory zachowania i postępowania.

Według Z. Zaborowskiego rodzina jest grupą naturalną opartą
na związkach krwi małżeństwa lub adopcji. Jest to grupa o charakterze
wspólnoty, której podstawową funkcją jest utrzymanie ciągłości biologicznej
społeczeństwa. Członkowie rodziny powiązani są nie tylko więzami pokrewieństwa
lecz również związkami prawno – ekonomicznymi.

Rodzina stwarza warunki do zaspokojenia różnorodnych
potrzeb psychicznych i społecznych swoich członków a zwłaszcza dzieci. Głównie
chodzi tu o potrzebę przynależności uczuciowej , bezpieczeństwa i stabilizacji.[4]

Najbliższe otoczenie jednostki, jakim jest rodzina najlepiej
zabezpiecza prawidłowy rozwój emocjonalny dzieci i młodzieży, chroni je przed
niedostosowaniem społecznym, naruszeniem równowagi wewnętrznej. Odgrywa ona
istotną rolę w kształtowaniu społecznej i kulturalnej strony osobowości młodego
pokolenia , w przekazywaniu społecznie
aprobowanych i pożądanych wzorów postępowania i zachowania się. Rodzina wraz ze
szkołą zapewnia prawidłowy rozwój intelektualny i przygotowanie młodzieży do
pełnienia ról społecznych .

Środowisko
rodzinne jest pierwszym i podstawowym środowiskiem społecznym, podstawową
komórką całego życia społecznego . Rodzina pierwsza wprowadza młodzież w życie społeczne, uczy czynnie
żyć w grupie społecznej i tym
samym rozwija podstawy osobowości dziecka.

Środowisko
rodzinne jest głównym ośrodkiem rozwoju sfery emocjonalnej dzieci, kształtuje
podstawy moralne i ideowe dziecka.

Uspołecznienie
dzieci i młodzieży jest podstawową funkcją oddziaływania rodziny. W środowisku
rodzinnym dokonuje się socjalizacja dzieci i młodzieży oraz kształtują się
pierwsze więzi łączące młode pokolenie z szerszą strukturą społeczną i
całokształtem życia społeczeństwa.[5]

Mówiąc
o rodzinie należy pamiętać iż to ona najlepiej zabezpiecza prawidłowy rozwój
emocjonalny jednostek, chroni je przed niedostosowaniem społecznym, naruszeniem
równowagi wewnętrznej. Ściśle z rodziną łączy się proces wychowania. To właśnie
rodzice są pierwszymi nauczycielami i wychowawcami. Nadają oni kierunek
procesowi wychowania i stoją na straży prawidłowości tego procesu.

Aby
ojciec i matka jako wychowawcy mogli właściwie kierować procesem wychowawczym
swych dzieci muszą posiadać autorytet przejawiający się w ich postawie moralnej. Od ojca, matki czy
nauczyciela społeczeństwo wymaga nienagannej postawy moralnej w życiu
codziennym i w życiu społecznym. Wyrazem takiej postawy i postępowania rodziców i nauczycieli są
dobre przykłady ich życia i zachowanie godne do naśladowania przez wychowanków.[6]

Na
przestrzeni wieków znacznie zmienił się model rodziny. Podstawowe zmiany
zachodzące w strukturze rodziny można przypisać przeobrażeniom dokonującym się
we współczesnym społeczeństwie.

W
drugiej połowie XX wieku utrwala się sformułowany w pierwszej połowie tego
wieku pogląd, że współczesna cywilizacja stwarza w miarę swoich postępów coraz
większe zagrożenie dla rodziny zakłócając jej funkcjonowanie i podkopując
podstawy jej egzystencji.[7]

Ważny
jest fakt, iż organizacja Narodów Zjednoczonych a także Kościół Katolicki
proklamowały rok 1994 Międzynarodowym Rokiem Rodziny, wynika to z
zainteresowania współczesnych badaczy, psychologów, socjologów i pedagogów sprawami rodziny i
niebezpieczeństw na jakie jest narażona ta najważniejsza komórka społeczna.

W
dzisiejszych czasach kształtuje się nowa hierarchia dóbr rodzinnych. Na randze
znaczenie zyskała satysfakcja życia małżeńskiego i rodzinnego.

Za
podstawowy warunek satysfakcji małżeńskiej uznano długotrwałą miłość. Jeśli ona
wygaśnie pewna część współmałżonków czuje się upoważniona do ponownego
poszukiwania szczęścia w następnych związkach (dobro dzieci uznają za rzecz
drugorzędną).[8]

Model
rodziny na przestrzeni wieków uległ znacznej zmianie. Najłatwiej będzie nam to
stwierdzić przyglądając się współczesnej rodzinie poprzez pryzmat jej funkcji.
Jeśli chodzi o funkcję prokreacyjną, seksualną to można stwierdzić wzrost
przedmałżeńskich i pozamałżeńskich kontaktów seksualnych. Mimo to
współżycie seksualne w relacjach
małżeńskich jest bardziej cenione niż w przeszłości. W cenie jest jakość
przeżyć i pełna satysfakcja obojga małżonków. W przeszłości żony miały mniejsze
wymagania pod tym względem mężczyzny ale „kobieca rewolucja seksualna”
podwyższyła wymagania kobiet, uświadomiwszy im możliwość uzyskania większej
satysfakcji seksualnej. Brak wystarczającej satysfakcji jednego lub obojga współmałżonków jest
obecnie znacznie bardziej konfliktogenny niż kiedyś.[9]

Dzisiejsza
rodzina ma ograniczoną funkcję kontrolną. Współczesne warunki życia szczególnie
miejskiego i wielkomiejskiego nie sprzyjają zastosowaniu przez rodzinę kontroli
nad swoimi dziećmi. Przyczynia się to do anonimowości jednostki, wydłużeniem
czasu przebywania poza domem.

Jeżeli
chodzi o funkcję socjalizacyjno – wychowawczą to uwidoczniła się większa
niezależność i swoboda, zwłaszcza jeśli chodzi o młodzież, zmniejszył się
skuteczny wpływ rodziców na dzieci. Rodzice nadal oddziaływują na dzieci ale
zauważamy większą indywidualizację oddziaływań za względu na różne postawy
życiowe matek i ojców.

Chciałabym
zwrócić szczególna uwagą na funkcje emocjonalno – ekspresyjną. Badacze
zauważyli, że zyskała ona w ostatnim czasie na wartości. Rodzina w coraz większej
mierze jest środkiem utrzymującym równowagę emocjonalną człowieka oraz zapewnia
mu higienę psychiczną i poczucie bezpieczeństwa. Im mniej rodzina jest
zdezorganizowana i konfliktowa tym skuteczniej wypełnia funkcję emocjonalno –
ekspresyjną wobec swoich członków. Harmonijne pożycie w małżeństwie i poprawna
ciepła atmosfera w rodzinie mają ogromne, nie dające się przecenić znaczenie w
życiu człowieka - zarówno w jego
życiowym funkcjonowaniu jak i subiektywnych odczuciach.

W prawidłowym modelu rodziny tworzonym przez lata dziecko
miało stanowić centrum zainteresowania, rodzina miała mu zapewnić
bezpieczeństwo, opiekę wszechstronny rozwój osobowości .

Są to
szczytne cele i zadania jednak często zdarza się iż są one rozbijane o zwykłe
realia życiowe, które uniemożliwiają zabezpieczenie przez rodziców podstawowych
potrzeb zarówno psychicznych i fizycznych dziecka. Możemy tutaj wymienić
instytucjonalne wychowanie czyli żłobki, przedszkola gdzie przebywa dziecko, w
okresie, w którym najbardziej kształtuje się rozwój psychiczny i w którym
najsilniej poszukuje ono kontaktu i bliskości matki czy ojca. Podstawowe w
funkcjonowaniu wielu rodzin jest „mieć” niż „być”. Może to doprowadzić do
choroby rodziny czyli patologii.

Autorzy
wielu publikacji uważają, że najniebezpieczniejszym czynnikiem dezintegracyjnym
życia rodziny jest brak czasu jej członków dla siebie, co w następstwie
powoduje rozluźnienie więzi rodzinnych, może to być przyczyną niezaspokojenia
wielu istotnych potrzeb psychicznych.

Rodzina
jest tą komórką społeczną, którą należy szczególnie chronić i wspierać,
zwłaszcza gdy jej funkcjonowanie ulega zakłóceniu. Staje się ona wówczas dla
swych członków źródłem bólu i nieszczęść. Musimy dbać o rodzinę, gdyż jest ona
nie do zastąpienia . Ludzkość nie wypracowała dotychczas żadnej instytucji,
która mogłaby skutecznie zastąpić rodzinę i nie wiadomo czy uda się to w
przyszłości.[10]

1.2 Szkoła w procesie wychowania

Szkoła obok rodziny jest podstawową
grupą społeczną przygotowującą i wprowadzającą młode pokolenie w życie
społeczne.

Pierwsze
podstawy wychowania otrzymuje dziecko w rodzinie, w której również kształtują
się fundamenty osobowości. Szkoła dla dzieci staje się pomostem, wprowadzającym
w życie społeczne i przygotowującym do pełnienia określonych grup społecznych.

„Szkoła
jako pomost do życia społecznego nie tylko naucza i wprowadza w poznanie
rzeczy, zjawisk, poprzez zdobywanie wiadomości i wiedzę oraz rozwija funkcje
poznawcze, ale również szkoła wychowuje i ta funkcja staje się pierwszoplanowa
w jej działalności”.[11]

„Szkoła
jak wszystkie twory kultury, jest elementem świata człowieka i służy
zaspokajaniu określonych celów ludzkich. Jest ona zdolna realizować wiele
wartości i potrzeb. Oto kilka z nich :

- poznanie

- samourzeczywistnienie

- współżycie

- uzyskanie
odpowiedniego prestiżu i pozycji

- uznanie

- zapewnienie bytu

- uczestniczenie w
realizacji idei doniosłych społecznie”[12]

Na
początku rozdziału wspomniałam, iż szkoła obok rodziny przygotowuje młode
pokolenie do wejścia w dorosłe życie.

Należy
jednak pamiętać, że wychowanie rodzinne znacznie różni się od wychowania
szkolnego. To ostatnie charakteryzuje się czynnościami planowymi, gdyż
realizuje z góry wyznaczone cele i zadania określone w programach wychowawczych
poszczególnych szkół.[13]

Szkoła
względem społeczeństwa spełnia określone funkcje. R. Woźniak wyróżnił 2 grupy
funkcji. Są to funkcje:

1. zewnętrzne

2. wewnętrzne

Ad. 1.
Zewnętrzne funkcje szkoły to te, które wypływają z postanowień zbiorowości
powołującej szkołę do istnienia, organizującej szkolnictwo, zapewniającej mu
bazę materialną i warunki ciągłości działania.[14]
Wyznaczają je następujące czynniki tkwiące w społeczeństwie.

1. kultura narodowa
stanowiąca postulaty ciągłości kulturowej, rozwoju kulturowego oraz podnoszenia
aspiracji kulturowych warstw społecznych,

2. ideologia zwłaszcza
polityczna oraz system norm moralnych i obyczajowych w zakresie współżycia
ludu,

3. poszczególne działy
gospodarki narodowej i prywatnej profilujące szkolnictwo oraz poszczególne
szkoły według potrzeb ekonomicznych kraju,

4. struktura społeczno –
zawodowa wyznaczająca role społeczne, kariery zawodowe i sposób życia
społeczności lokalnej w której działa.

Ad. 2.
Wewnętrzne funkcje szkoły to te, które niejako nadbudowują się nad jej
strukturą instytucjonalną czy tez wypełniają strukturę zindywidualizowanymi
zachowaniami. Spośród wielu funkcji wewnętrznych wypełniających przez szkołę
można wymienić:

1. Funkcje edukacyjne –
przekazywanie określonej wiedzy, umiejętności i nawyków.

2. Funkcje selekcyjne –
szkoły decydujące o ilości i jakości przygotowanych kadr, ich doborze
specjalizacji przy uwzględnieniu stopnia demokratyzacji , wyrównywania startu
życiowego.

3. Funkcje adaptacyjne i
kulturowe, wyrażające się we wprowadzaniu do społeczności lokalnej i jej
kultury.

4. Funkcje ideologiczne –
wskazują określone cele działania, filozofię edukacji, ideologia dotyczy postaw
i opinii, przekonań i poglądów kształtowanych również przez szkoły.

5. Funkcje integracyjne i
dezintegracyjne. Szkoła nie tyko zbliża, ale i dzieli, wpływa pośrednio lub bezpośrednio
na społeczność pozaszkolną.

6. Funkcje opiekuńcze i
wychowawcze szkoła spełnia w następujących formach: diagnozowanie sytuacji
dziecka w rodzinie , w środowisku , profilaktyka , stymulowanie rozwoju ,
poradnictwo , integracja i koordynacja działalności opiekuńczo-wychowawczej.
Dzisiejsza szkoła wychowuje przy czym stara się to robić zgodnie z aktualnymi i
przyszłymi potrzebami społeczeństwa .Szkoły współczesne łączą wychowanie ogólne
z treściami wychowawczymi, niezbędnymi dla przyszłej pracy zawodowej czy
kierunków działalności społecznej wychowanków”[15]
.

Cechą
charakterystyczną szkoły jest to, iż jest to zespół reprezentantów dwóch
pokoleń: nauczycieli i uczniów. Centralną rolę odgrywa nauczyciel, kierujący
rozwojem umysłowym i społecznym uczniów oraz realizujący związane z tym cele
wychowania.

Na
podstawie badań przeprowadzanych przez D. Medleya na populacji 10000 uczniów
szkół średnich scharakteryzowano nauczyciela najbardziej lubianego przez
młodzież. Charakteryzuje go :

1. Umiejętność nauczania
(jasne tłumaczenie i podawanie przykładów, dobra organizacja).

2. Pogoda ducha,
łagodność, cierpliwość.

3. Przyjacielskość,
koleżeńskość.

4. Zainteresowanie
uczniami, zrozumienie ich.

5. Bezstronność (nie ma
swoich pupilków).

6. Sprawiedliwość przy
stawianiu stopni i ocenianiu.[16]

Każdy
nauczyciel w swojej pracy wykształca odpowiedni dla siebie system pracy oraz
styl kierowania pedagogicznego. „Ogólnie w literaturze wymienia się wiele
stylów kierowania min. autokratyczny, demokratyczny, nieingerujący, z
następującymi grupami:

1. przywódcy
autokratyczni :

- autokrata surowy

- autokrata życzliwy

- autokrata nieudolny

2. przywódcy
demokratyczni:

- prawdziwy demokrata

- pseudo demokrata

3. przywódcy
nieingerujący.”[17]

„Być
dobrym nauczycielem – znaczy racjonalnie kierować

(współkierować)
zespołem uczniowskim. Im zespół ma większą swobodę,

tym
mocniej nauczyciel pobudza jego aktywność. I odwrotnie, im bardziej nauczyciel
tłumi ucznia , tym niższa jest jego motywacja do działań. Dobry a więc
skuteczny nauczyciel potrzebny jest zarówno uczniom jak i w szkole, rodzicom i
społeczności szkolnej” [18]

Współcześni
autorzy mają nowe podejście do środowiska wychowawczego szkoły. Uważają oni iż
szkoła dla ucznia jest zbiorem elementów rzeczywistości społecznej i
instytucjonalnej co w efekcie hamuje rozwój indywidualny ucznia. J. Radziewicz
podaje przewidywalne efekty „szkoły przyszłości”. Do jej stworzenia
potrzebne były by następujące czynniki:

1. Eliminowanie czynników lękotwórczych stanowiących elementy różnego rodzaju
procedur dyscyplinujących a także towarzyszących szkolnym rytuałom kontroli i
oceny uczniów przez nauczycieli.

2. Zastąpienie w jak
największym stopniu metod nadawania i utrwalania informacji metodami
wymagającymi dialogu nauczycieli z uczniami i uczniami między sobą.

3. Zastąpienie zadań
odtwórczych stawianych uczniom – zadaniami twórczymi, kształtującymi postawę
i zachowanie.

4. Zwiększenie zakresu
samorządności uczniów we wszystkich sytuacjach szkolnych, pozwolić im na
praktyczne uczenie się i podejmowanie decyzji.

5. Staranie o zmianę stylu
kierowania wychowawczego w szkole z dotychczas rozpowszechnionego stylu
paternalistycznego i zastępować go stylem partnerskim.

6. Uznanie zasady
jedności kształcenia i wychowania nie przez sztuczne łączenie treści
intelektualnych z moralno – społecznymi i politycznymi, lecz przez traktowanie
rozwoju osobowości ludzkiej jako procesu integralnego.[19]

Według
autora tych postulatów nie mogą one być dzisiaj uznawane za utopię
pedagogiczną. Moim zdaniem środowisko pedagogiczne powinno starać się w swojej
pracy aby te postulaty w przyszłości mogły na stałe obowiązywać w polskiej
szkole.

1.3. Grupa rówieśnicza jako środowisko wychowawcze

W poprzednich rozdziałach
przyglądaliśmy się rodzinie i szkole jako środowiskom wychowawczym. Grupę rówieśniczą również można zaliczyć do
środowisk oddziaływujących na jednostkę.

Każdy człowiek ma bardzo wiele potrzeb np. potrzebę
akceptacji, kontaktu z druga osobą, przynależności, znalezienia własnego
miejsca, samorealizacji, identyfikowania się, aktywności poznawania. Dobrze funkcjonująca
osoba to taka, która zaspokaja swoje potrzeby nie tylko fizyczne jak jedzenie
czy spanie, ale również psychiczne. Miejscem gdzie powinny być one realizowane
jest dom rodzinny. Niestety coraz rzadziej domy takie się spotyka. Rodziny, w
których ludzie znajdują czas na rozmowy, na wspólne rozwiązywanie problemów,
gdzie miłość, poczucie bezpieczeństwa, przyjaźń, partnerstwo i zrozumienie to
podstawa funkcjonowania należą do rzadkości.

Młody człowiek potrzebuje wzorów,
ideałów. Dom rodzinny powinien być miejscem, w którym jednostka uczy się
poprawnego zachowania, sprawiedliwości, miłości, odpowiedzialności. Wartości
takie może przekazać tylko rodzina, która jest niezastąpiona w procesie
wychowania.

Obecne czasy raczej nie sprzyjają rodzinom.
Dla wielu członków rodzin dom wydaje się być hotelem, gdzie się śpi, je i
odrabia lekcje. Rodzice w pracy od rana do wieczora, dzieci zaś pozostawione są
samym sobie. Ludzie często mijają się ze sobą, zajęci swoimi sprawami oddalają
się od siebie. Wszystko to wpływa na rozluźnienie więzi rodzinnych. Nic więc
dziwnego, że młodzież i dzieci bardzo chętnie swój wolny czas spędzają w gronie
rówieśników. To właśnie w grupie dziecko uczy się kontaktować z innymi ludźmi,
dostrzegać ich problemy, pomagać w ich rozwiązywaniu. Dziecko w grupie uczy się
nie tylko pomagać innym lecz również przyjmować ich pomoc. Dostrzega, że świat
nie kręci się wokół niego, że wszyscy ludzie są ważni, że trzeba liczyć się ze
zdaniem innych. W grupie zawierane są pierwsze przyjaźnie, obdarzanie
zaufaniem, powierzanie i dotrzymywanie tajemnic, tu dziecko uczy się lojalności
i dowiaduje co grozi za jej nie dochowanie.

Grupa jest również tym miejscem, gdzie jednostka poznaje życie,
doświadcza jego smaku, uczy się sprytu a nawet cwaniactwa. Zdobywa też
umiejętności radzenia sobie z trudnościami , stawiania im czoła. Uważa się, że grupa rówieśnicza jest
swego rodzaju szkołą życia, przygotowującą młodego człowieka do życia w
społeczności, do pełnienia określonych ról społecznych. Na forum grupy dziecko
broni słuszności swego stanowiska, uczy się samodzielnego podejmowania różnych
decyzji, samodzielnego myślenia, tworzenia czegoś nowego, przeżywa różnego
rodzaju porażki, dzięki którym uczy się wytrwałości, cierpliwości w dążeniu do
celu, odporności w razie niepowodzenia. Takie dziecko będzie potrafiło w razie
porażki otrząsnąć się i zacząć od nowa, nabędzie umiejętności mobilizowania się
do działania , nauczy się ono pracy z innymi i współdziałania. Grupa
rówieśnicza jest niekwestionowaną częścią życia nastolatków. Daje poczucie
przynależności, zrozumienia akceptacji. Wewnątrz grupy nastolatek może
wypróbować nowe role, przybierać różne imiona, spróbować nowych sposobów
ubierania się czy uczesania. Oczywiście nastolatek sam ocenia te role czy style
przed lustrem, ale najważniejsze są reakcje innych, szczególnie rówieśników.[20]

Grupy rówieśnicze są pomostem nastolatka do odpowiedzialnego
świata dorosłych. Jednak one same mogą stanowić poważne źródło konfliktów i
stresów.

Można wyróżnić wiele rodzajów grup. Przy
ich klasyfikowaniu badacze wychodzą z różnych założeń i stosują różne kryteria
i zasady podziału. Najczęściej przyjmuje się następujące kryteria klasyfikacji:

a) stopień trwałości, więzi łączącej członków grupy:

- grupy krótkotrwałe i przelotne powstające spontanicznie i
szybko znikające np. podróżni

- grupy długotrwałe – mają one zwykle charakter
zinstytucjonalizowany np. grupa narodowa lub szkolna

b) rozmiary grupy

- grupy małe od 2 do 50 członków zlokalizowane w jednym
miejscu i obcujące ze sobą bezpośrednio
„twarzą w twarz”. Małe grupy nie funkcjonują samoistnie lecz na ogół stanowią część składową
większych grup

- grupy duże powyżej 50 członków funkcjonują często
samoistnie. W grupie tej komunikowanie się „twarzą w twarz” jest niemożliwe
dlatego łączność między poszczególnymi członkami odbywa się za pomocą
dodatkowych pośredników

c) charakter członkostwa

- grupy dobrowolne i niedobrowolne. Do pewnych grup człowiek
dostaje się automatycznie niezależnie od swojej woli. Nikt nie wybiera sobie
rodziców, kraju w którym się rodzi, koloru skóry itp. Do innych grup jednostka
wstępuje dobrowolnie po namyśle. Jeśli człowiek najpierw wytworzył jakiś typ
solidarności z grupą, a następnie zgodnie z własną wolą został jej członkiem,
wówczas grupę tą nazywać będziemy grupą dobrowolną.

d) stosunek do innych ludzi wynikający z przynależności do
grupy

- grupy wewnętrzne i zewnętrzne, jest to kryterium często
subiektywne,

wyznaczone przez stosunek jednostki
ludzkiej do różnych grup.

Dla danego osobnika grupami wewnętrznymi
będą te grupy, za członka których sam się uważa, bez względu na praktyczną
przynależność. Silna identyfikacja z grupą wewnętrzną prowadzi zwykle do
pojawienia się postawy charakteryzującej się między innymi wyolbrzymianiem wad
innych grup.

e) typy więzi łączącej członków grupy

- formalne, w których
istnieje przewaga więzi bezosobowych nad

osobistymi, członkowie
utrzymują ze sobą stosunki nie z konieczności

ale z własnej ochoty
przebywania w towarzystwie. W toku współżycia

grupy te tworzą własne
wzory, reguły postępowania, określają własne

cele oraz sposoby ich
osiągania. Dokonują także podziału ról i funkcji

pomiędzy swoich
członków. Powstają one zwykle w sposób odgórny.

- nieformalne – w tych grupach występuje przewaga więzi
osobistych. Grupą nieformalną równocześnie pierwotną i małą może być grono
przyjaciół spędzających razem wakacje, grupa rówieśników bawiących się razem na
podwórku. Grupa ta może mieć własną organizację nieformalną opartą na
niesformalizowanych przywódcy i jego pomocników itp.[21]

„Granice między grupami nieformalnymi i formalnymi są dość płynne.
Pierwsze z nich często zwierają elementy formalne, a grupy formalne element
więzi osobistej, powstałej w wyniku zżycia się członków w toku wspólnie wykonywanej
pracy. Można jednak wyodrębnić następujące wskaźniki umożliwiające odróżnienie
grupy formalnej od nieformalnej.

a) sposób powstawania
grupy i geneza norm obowiązujących jej członków,

b) struktura wewnętrzna
( w grupach nieformalnych kształtuje się w toku interakcji, w formalnych jest narzucona),

c) więź spajająca
członków ( w grupach nieformalnych – osobista; w grupach formalnych –
bezosobowa),

d) zakres osobowości uwikłanej w życie grupy ( grupy
nieformalne silniej i szerzej modelują osobowości niż grupy formalne)”[22]

Każda grupa ma wpływ na jednostkę.
Dopóki grupa jest atrakcyjna dla jednostki, zaspokaja jej potrzeby, umożliwia
osiągnięcie celu, wówczas siła oddziaływania jej będzie większa. Nastąpi
szybsze przyswajanie norm i wzorów zachowań, szybsze wtapianie się w strukturę
grupy. W zależności od rodzaju grupy jej wpływ na jednostkę może być negatywny
lub pozytywny.