ANDRAGOGIKA

- 1 -

Oświata
dorosłych – system społeczny, którego celem jest zapewnienie młodzieży
pracującej i dorosłym wykształcenia ogólnego, zawodowego, zaspokojenie ich
potrzeb kulturalnych oraz kształtowanie osobowości. Cele i zadania oświaty
dorosłych ulegały i ulegają ciągłej ewolucji. Wszelka bowiem praca oświatowa jest odpowiedzią na potrzeby i aspiracje
intelektualne społeczeństwa i przekształca się wraz ze zmianami społecznymi.
Potrzeby oświatowe dorosłego społeczeństwa są też rezultatem przemian i
osiągnięć szkolnictwa powszechnego oraz postępu w upowszechnianiu oświaty i kultury.

Zasadnicza ewolucja celów, zadań i funkcji oświaty dorosłych nastąpiła
po drugiej wojnie światowej w Polsce Ludowej. Oświata dorosłych stała się
częścią systemu oświatowego i elementem polityki rozwoju społeczno – ekonomicznego i
kulturalnego. Prawo do oświaty zostało przyznane każdemu obywatelowi,
niezależnie od wieku, płci, sytuacji materialnej i pochodzenia społecznego. Na
plan pierwszy wysunęły się ideologiczne zadania pracy oświatowej.

Projekt przebudowy ustroju szkolnego w Polsce po drugiej wojnie
światowej został opracowany przez Ministerstwo Oświaty Rządu Tymczasowego i
przedłożony Krajowej Radzie Narodowej 4 maja 1945r. Jednym z wielu punktów było
upowszechnienie oświaty pozaszkolnej wśród młodzieży i dorosłych. Oświata miała
być bezpłatna, powszechna i obowiązkowa.
Celem zaś oświaty dorosłych było przygotowanie wykształconej kadry potrzebnej
dla gospodarki narodowej, którą należało szybko wykształcić. Stąd też w latach
1945-1948 przeprowadzono pierwszą reformę szkolną, której celem była odbudowa
szkolnictwa i oświaty oraz
przebudowa systemu organizacyjnego i programowego edukacji społeczeństwa
dorastającego i dorosłego. W tym okresie starano się eliminować skutki opóźnień
oświatowych okresu międzywojennego i
następstw okupacji, przygotowywano kadry do przemian ustrojowych. Bezpośrednio po
wyzwoleniu często samorzutnie powstały szkoły i placówki oświaty
pozaszkolnej. Uruchamiano świetlice, uniwersytety ludowe oraz kursy dla dorosłych oraz przerośniętej
młodzieży, umożliwiające w krótkim czasie ukończenie szkoły powszechnej i średniej. Miało to na celu wyrównanie warunków startu życiowego młodzieży głównie
robotniczej i chłopskiej.

- 2 -

Młodzi chłopi i robotnicy stanowili bowiem w tym czasie około 75%
absolwentów szkół i kursów dla dorosłych z zakresu szkoły powszechnej i około 50% absolwentów średnich szkół dla dorosłych. Praca oświatowa toczyła się
wówczas dwoma głównymi nurtami: ludowym i robotniczym. Czego przejawem było
rozpoczęcie działalności w kwietniu 1945r. przez Ludowy Instytut Oświaty i
Kultury (LIOK), który powstał w warunkach konspiracji, podczas okupacji z
połączenia kilku przedwojennych instytucji oświatowych m.in. Instytutu Oświaty
Dorosłych, Instytutu Teatrów Ludowych i Instytutu Oświaty i Kultury. Prace
Instytutu po wyzwoleniu obejmowały m.in. poradnictwo, doskonalenie metodyczne i
działalność wydawniczą. Instytut udzielał pomocy z zakresu pracy
oświatowej i kulturalnej z
dorosłymi oraz wydawał liczne publikacje i czasopisma fachowe, m.in. miesięcznik
,, Oświata i Kultura ,, oraz ,, Praca Oświatowa ,,. Ludowy Instytut Oświaty i Kultury swoje
poczynania wzorował na okresie przedwojennym i inspirował wielorakie działania w zakresie : kształcenia dorosłych,
książki i czytelnictwa, teatrów, muzyki i wydawnictw. Instytut nie był
formalnie związany z żadną
partią polityczną co w późniejszym czasie zaważyło na jego działalności. Równocześnie działało Towarzystwo
Uniwersytetów Ludowych Rzeczpospolitej Polskiej (TUL), które powstało w
sierpniu 1945r. jako organizacja społeczna mająca na celu zakładanie i
rozwijanie uniwersytetów ludowych. TUL również prowadziło swoją
działalność wzorując się na okresie
przedwojennym stawiając sobie cele: a) wychowanie człowieka uspołecznionego i twórczego, o głębokiej
moralności i wysokim poczuciu godności ludzkiej,

b) wiązanie wartości społecznych i moralnych życia osobistego w
rodzinie, gromadzie z zagadnieniami
współżycia w skali ogólnonarodowej i ogólnoludzkiej ,

c) wydobywanie i rozwijanie wszystkich wartości kultury
chłopskiej, które będą przeobrażać i wzbogacać kulturę narodową. Ideologicznie
zaś TUL składał się z trzech elementów: chrześcijańskiego, narodowego i ludowego. Poglądy zaś były głoszone na łamach kwartalnika
„Siewba” z którymi ostrą walkę
prowadził radykalny ruch ludowy i marksistowski.

- 3 -

Ruch robotniczy był reprezentowany przez Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego, który miał
zaspokajać potrzeby ludzi pracy na oświatę i kulturę, rozwijając działalność
w celu przygotowania klasy robotniczej do nowej roli w państwie ludowym, przez
wyrównanie zaniedbań oświatowych, kształtowanie naukowego poglądu na świat,
rozwijanie szkolenia i doskonalenia zawodowego w różnych formach oraz
upowszechnienie wartości kulturalnych. Działacze uważali, że TUR musi
przekonywać ludzi wiedzą i faktami, tłumaczyć i uzasadniać przyczyny wstąpienia
Polski na drogę socjalistyczną, ukazywać wizje i perspektywy jej rozwoju,
budzić patriotyzm i nawoływać do twórczej pracy. TUR prowadził różnorodną
działalność kulturalno-oświatową. Organizował wieczorowe i korespondencyjne
szkoły i kursy dla dorosłych na poziomie podstawowym i średnim, politechniki
robotnicze, szkoły pracy społecznej, uniwersytety powszechne, zakładano robotnicze
domy kultury i świetlice, wydawano publikacje popularnonaukowe, organizowano
kursy repolonizacyjne, biblioteki i utworzono dwa teatry zawodowe. TUR wydawał
wiele czasopism wśród których wyróżniał
się miesięcznik ,,Wiedza i życie”. Lecz najważniejszą sprawą w tym okresie jaka
stanęła przed oświatą dla dorosłych było zlikwidowanie analfabetyzmu
pierwotnego i wtórnego. Uniemożliwiał on włączenie znacznej części ludności do
świadomego życia obywatelskiego, utrudniał pracę zawodową i korzystanie z dóbr
kultury. W pierwszych powojennych latach (1945-1948) mimo obiektywnych
trudności okres ten można nazwać czasem odbudowy i podstawowej rekonstrukcji
systemu oświaty dorosłych.

Od 1949 r. nastąpił wyraźny zwrot w polityce oświatowej i
kulturalnej państwa, który trwał do 1956r. Dotychczasowy zróżnicowany
i pluralistyczny kształt życia oświatowego stopniowo, ale konsekwentnie
przejmowało państwo, opierając je na zasadach centralizmu i uniforyzmu . Programy w szkołach dla
dorosłych zaczęto upolityczniać. Wielu doświadczonych, dobrze
przygotowanych nauczycieli pod zarzutem tradycjonalizmu i ideologicznej obcości
zwolniono. Państwu i upolitycznionym związkom zawodowym podporządkowano
pozaszkolne placówki oświaty dla dorosłych wyznaczając im głównie funkcje agitacyjno-
propagandowe.

- 4 -

Wielu z pracowników oświaty zwolniono traktując ich jako
,,niepewnych ideologicznie” a przyjęto niewykwalifikowanych aktywistów
partyjnych. Ogromny wpływ na kształtowanie oświaty w tym okresie miała sytuacja
polityczna. Zjednoczenie partii politycznych miało wpływ na połączenie dwóch
towarzystw Towarzystwa Uniwersytetów Robotniczych i Towarzystwa
Uniwersytetów Ludowych w jedno Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego i Ludowego
( TURiL ), które również po roku działalności uległo likwidacji. W tym czasie
rozpoczęło się stopniowe likwidowanie Uniwersytetów Ludowych, które traktowano
jako relikt przeszłości, nieprzydatny w nowych warunkach
społeczno-ekonomicznych. Zaprzestano wydawania wielu czasopism oświatowych
m.in. ,, Oświata i Kultura” i ,,Praca Oświatowa”. Był to czas, w którym
zaprzestały działać uniwersytety powszechne i szkoły pracy społecznej
i koła samokształceniowe. W roku 1950 zlikwidowano TURiL i utworzono nową
organizację oświatową – Towarzystwo Wiedzy Powszechnej (TWP ), które miało przyczynić się do
wzmożenia wysiłku społecznego w urzeczywistnieniu planu 6-letniego. Do
zadań TWP należało organizowanie działalności oświatowo - kulturalnej,
popularyzacja nauki, sztuki i techniki, oraz szerzenie racjonalnych poglądów i
moralności świeckiej. Zadania te realizowano za pośrednictwem oddziałów
wojewódzkich, które prowadziły uniwersytety powszechne, studia oświatowe, kluby
wiedzy i myśli, kluby teatralne. Była to typowa działalność centralnie
planowana i kierowana. Do osiągnięć pozaszkolnej pracy oświatowej w omawianym
okresie była walka z analfabetyzmem i półanalfabetyzmem. Liczono,
że osób w wieku produkcyjnym jest około
2 milionów. Tak znaczne rozmiary analfabetyzmu skłoniły władze
i organizacje pozaszkolne do traktowania tego problemu jako sprawy
pierwszoplanowej i najpilniejszej. Początkowo zamierzano zlikwidować
analfabetyzm do końca planu 6-letniego tj. do 1955r. lecz po uchwaleniu w kwietniu 1949r. ustawy ,, O likwidacji analfabetyzmu”
zaczęto akcję przyśpieszać. Ustawa nakładała na całą ludność w wieku od 14 do
50 lat nie umiejącą czytać i pisać obowiązek przyswajania podstawowych
umiejętności. Do końca 1951r. nauczono czytać i pisać prawie 1mln.20 tys. osób
dorosłych. Na tej podstawie oceniono, że analfabetyzm jako zjawisko masowe
został zlikwidowany.

- 5 -

Ten okres ( 1949-1956 ) można zdefiniować jako okres centralizacji
oświaty dorosłych i praktycznej likwidacji społecznego ruchu oświatowego
dorosłych. Przesilenie i zmiany polityczne w 1956r. rozpoczęły w oświacie
dorosłych zmiany, które miały na celu przywrócenie instytucjom oświaty
dorosłych większą swobodę działalności zmiany te trwały od roku 1957 do 1961.
Zaczęły się odradzać oddolne inicjatywy oświatowe i eksperymentatorstwo. Awans
zawodowy uzależniono od wykształcenia i zapewniono odpowiednie warunki
pracownikom pragnącym podnieść poziom swego wykształcenia. Oświata dorosłych zaczęła w większej mierze
zaspokajać różnorodne potrzeby społeczeństwa i stała się bardziej dostępna dla
środowiska wiejskiego i małomiasteczkowego. Mankamentem było, że tylko jedynie
na Uniwersytecie Jagiellońskim w latach sześćdziesiątych
i siedemdziesiątych prowadzono studia o specjalności – oświata dorosłych,
co sprawiło że było brak wykształconej kadry pracowników oświaty dorosłych. Do
najpopularniejszych form oświaty dorosłych w tym czasie należały szkolenia
wewnątrzzakładowe, prowadzone przez
zakłady pracy lub zlecane instytucjom i organizacjom w tym kierunku
wyspecjalizowanym. Pracownicy w drodze samokształcenia i kształcenia
kierowanego uzupełniali swoje kwalifikacje lub przygotowywali się do egzaminów
na tytuł robotnika wykwalifikowanego, mistrza, mistrza dyplomowanego uzyskiwali
uprawnieni budowlane, energetyczne, geologiczne itp.. Do organizatorów oświaty
dla dorosłych zaliczano m.in. Zakłady Doskonalenia Zawodowego, Spółdzielnie
Pracy „Oświata”, Lingwista, Towarzystwo Wiedzy Powszechnej będące organizatorem
uniwersytetów powszechnych. Należy jednak podkreślić, ze ilościowej odbudowie
oświaty dorosłych nie w pełni towarzyszyła odbudowa jakościowa w zakresie
programów i organizacji.

Ten okres określić można jako czas odrodzenia i odnowy społecznego
ruchu w oświacie dorosłych.

- 6 -

Następnym przełomowym okresem w oświacie dla dorosłych były lata
1962 – 1970. Pojawiły się nowe formy oświaty dorosłych takie jak podstawowe i
średnie studia zawodowe, technika dla przodujących robotników, oraz centra
kształcenia ustawicznego. Na kursy zawodowe dla dorosłych uczęszczała rekordowa
ilość uczestników – 980 tys. do szkół korespondencyjnych i eksternistycznych – 450 tys., tytuły kwalifikacyjne
uzyskało – 85,5 tys.. Ogółem z oświaty dla dorosłych pod koniec 1970r.
korzystało 4615 tys. osób. Ta liczba osób objęta oświatą nie zmienia faktu, że
realizacja planów oświatowych dla dorosłych nie do końca spełniła swe zadanie.
Odczuły to rejony o mniejszym stopniu
uprzemysłowienia i o słabszej
bazie produkcyjno – ekonomicznej. Fakt, że zaczęto wprowadzać w tym czasie
odpłatność za różnorodne formy kształcenia i doskonalenia dorosłych oraz pozbawienie większości szkół dla
pracujących odrębności i samodzielności organizacyjnej, co w dużym stopniu
spowodowało utratę wyspecjalizowanej kadry, przyczyniło się do obniżenia autorytetu wykształcenia i upowszechnienia
oświaty w całym społeczeństwie. Jednak biorąc pod uwagę wcześniejsze okresy
oświaty dorosłych te lata określić można
jako najbardziej dynamicznym okresem rozbudowy oświaty dorosłych.

Mając na uwadze powyższe można stwierdzić, że w latach 1945-1970 oświata
dla dorosłych ogólnie spełniła swoje zadanie. Zlikwidowano
w społeczeństwie analfabetyzm, umożliwiono szerokim rzeszom społeczeństwa
dostęp do kształcenia się, bez podziału na wieś i miasto. Dano możliwości
szerokiego rozwoju kultury i własnych zainteresowań. Trzeba zauważyć jednak, że
wszystkie te poczynania były ściśle
powiązane i kierowane przez władze polityczne, co w znacznym stopniu
spowodowało upolitycznienie tych wszystkich funkcji oświaty dorosłych. Lata po
drugiej wojnie światowej w oświacie dla dorosłych na świecie można podzielić na
kilka etapów.

- 7 -

Pierwszym było przezwyciężenie skutków drugiej wojny światowej.
Próbowano to osiągnąć poprzez współpracę intelektualną i współdziałanie między
krajami rozwiniętymi i rozwijającymi się. Podjęto współpracę w ramach
organizacji międzynarodowych, a przede wszystkim w ramach UNESCO ( Organizacja
Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury ), która jest jedną z
wielu organizacji ONZ z siedzibą w Paryżu założoną w 1946r. Działania
UNESCO obejmują m.in. całą sferę oświaty dorosłych i mają na celu popieranie
ogólnego rozwoju oświaty dorosłych. Jedną z form działalności tej organizacji
są międzynarodowe konferencje organizowane od roku 1949.

Pierwsza Międzynarodowa Konferencja Oświaty
Dorosłych odbyła się w 1949r. w duńskim uniwersytecie Elsinore, ze względu
na to, że Dania uważana jest za kolebkę oświaty dorosłych. W konferencji brało
udział 25 krajów. Osiągnięciem było określenie pojęcia oświaty dorosłych - ,,że
jest związana z dalszym poszkolnym kształceniem i organizowaniem uczestnictwa w
życiu kulturalnym”. W odniesieniu do niektórych państw głównym priorytetem
miała być edukacja dorosłych w zakresie kształcenia podstawowego oraz ogólnego
i zawodowego, podczas gdy w innych państwach trwa walka z analfabetyzmem.
Zgodnie z tradycją zachodnioeuropejską oświata dorosłych była traktowana jako
działalność prywatna, ochotnicza lub społeczna.

Druga Międzynarodowa Konferencja Oświaty
Dorosłych odbyła się w 1960r. w Montrealu. Tematem konferencji była ,, Oświata
dorosłych w zmieniającym się układzie stosunków światowych”. Był to czas
wrogości między państwami o przeciwstawnych systemach
społeczno-ekonomicznych zwany ,, zimną
wojną”. W konferencji brało udział 51 państw w tym 4 państwa Europy
Wschodniej ( ZSRR, Czechosłowacja, Rumunia i Węgry ). Tematyka obrad dotyczyła
zagadnień związanych z celami i funkcjami oświaty dorosłych i nowoczesnym
jej pojmowaniem. Stwierdzono, że oświata dorosłych znacznie wykracza poza
kształcenie zawodowe i ogólnokształcące. Obejmuje ona wszystkie zorganizowane
działania służące podnoszeniu poziomu wiedzy ludzi dorosłych. Dużym
osiągnięciem konferencji było przedstawienie koncepcji kształcenia
ustawicznego, jako procesu edukacyjnego obejmującego całe życie człowieka.
Istotą kształcenia ustawicznego miało być nabycie umiejętności samodzielnego
uczenia się.

- 8 -

Trzecia Międzynarodowa Konferencja
Oświaty Dorosłych odbyła się w Tokio w 1972r. Brało w niej udział 85
państw, wraz z Polską. Konferencja
ukazała, że od czasu spotkania w Montrealu prawie w każdym kraju dokonał się
dynamiczny rozwój oświaty dorosłych pod względem uczestników i różnorodności
form. Zasadniczym tematem obrad konferencji była problematyka oświaty dorosłych
w kontekście kształcenia ustawicznego.

Podstawowymi zadaniami jakie sobie konferencja postawiła było:

- określenie trendów rozwojowych oświaty dorosłych w ostatnim
dziesięcioleciu

- rozważanie roli i funkcji oświaty dorosłych w kontekście
kształcenia ustawicznego

- analiza strategii rozwoju edukacji w odniesieniu do
kształcenia dorosłych.

Konferencja odbywała się w czasie odprężenia w stosunkach
międzynarodowych, co miało zasadniczy wpływ na postanowienia i uzgodnienia
konferencji.

LITERATURA:

CHOWANNA – CZASOPISMO PEDAGOGICZNE 1986r.

WPROWADZENIE DO PEDAGOGIKI DOROSŁYCH – W-wa 1992r.

ENCYKLOPEDIA OŚWIATY I KULTURY DOROSŁYCH

ENCYKLOPEDIA PEDAGOGICZNA – Warszawa 1993r.

HISTORIA WYCHOWANIA WIEK XX+1 – Warszawa 1980r.

NOWY SŁOWNIK PEDAGOGICZNY – Wincenty Okoń – W-wa 1996r.

DYDAKTYKA SZKOŁY WYŻSZEJ – Nr 1 1989r. - czasopismo wydawane przez
Instytut Polityki Naukowej i Szkolnictwa Wyższego