SPOŁECZEŃSTWO I SOCJOLOGIA ZIEM ZACHODNICH W FAZIE PRZEŁOMU I OTWARCIA PONOWOCZESNEGO

1. WstępZiemie Zachodnie i Północne Polski stanowią obszar społeczno-przestrzenny
w miarę spójny gospodarczo i kulturowo, ukształtowany historycznie oraz dysponujący
wieloma mechanizmami umożliwiającymi życie mieszkańcom. Obecnie sądzi się, że
współczesne regiony i społeczności lokalne wiążą się zależnością w elastyczny
system pozwalający im optymalnie wykorzystać szanse rozwojowe w integrującej
się Europie. Poparcie dla integracji z Unią Europejską na Pomorzu Zachodnim,
jak wskazują badania przeprowadzone przez Instytut Socjologii Uniwersytetu
Szczecińskiego w 1999 roku na próbie reprezentatywnej liczącej 952 badanych
udzieliło 68,2%. Nieznaczna zbiorowość była przeciwko 21,3%, bądź nie miała
zdania w tej sprawie 10,5%. Integracja europejska mieszkańców Ziem Zachodnich
jest długotrwałym procesem przebiegającym na różnych poziomach i szczeblach.
Konieczne stało się tworzenie warunków sprzyjających uczestnictwu mieszkańców
tych ziem w nowym porządku Europy i Świata. Wymaga to szczególnie rozwoju i
strukturalnego dostosowania słabszych regionów pod względem gospodarczym do
nowych wymogów europejskich, restrukturyzacji słabych okręgów przemysłowych,
przyspieszenia transformacji w systemie produkcji i sektorze rolnym,
modernizacji i restrukturyzacji gospodarki morskiej, zwalczanie bezrobocia i
stref biedy oraz patologii jak i wsparcia w rozwoju i zmianach. Nowy układ
społeczny musi być wsparty regionalną i europejską polityką badań oraz
rozwoju celem wybicia się Europy wobec światowych wyzwań (J. Wódz, 1985,
1993). Temu celowi mają też służyć socjologiczne badania Ziem Zachodnich i
Północnych Polski stojące wobec nowych wyzwań.
2. Konstruowanie układu
społecznego.

Tworzenie się nowego społeczeństwa na Ziemiach Zachodnich już od 1945 roku
stanowiło obiekt zainteresowań historyków, socjologów, etnografów jak i
specjalistów z innych nauk społecznych. Przedmiotem badań socjologicznych
uczyniono społeczne procesy stawania się jak i zrzeszania osobników i różnych
grup ludzkich, obszary ich działań i porozumienia. Powstanie kategorii
mieszkańców Ziem Zachodnich traktowano jako określoną zbiorowość społeczną
znajdującą się w szczególnym położeniu społecznym (tubylców - osadników,
obcych - rdzennych) charakteryzującą się swoistym zachowaniem, postawami i
stylem życia, a nierzadko niskim poziomem wiedzy, synkretyzmem a nawet
ksenofobią. Dla większości z nich kultura narodowa stanowiła podstawę dla
tworzenia nowych wspólnot i środowisk. Sporo emigrantów porzucających kraj
pochodzenia podlegało procesom akulturacji i asymilacji w wyniku czego
podwyższali swoją pozycję społeczną w porównaniu z pozycją zajmowaną w kraju
ojczystym, zwłaszcza przesiedlonych z akcji "W". Można uznać, że
społeczności Ziem Zachodnich przechodziły zróżnicowane sfery ładu
społecznego, który przybierał postać przemian czy też zmian lub reform
społecznych. Radykalna ich forma rozumiana jako rewolucja (twarda lub miękka)
w Polsce przejawia się w postaci konfliktów w latach: 1948, 1956, 1970 i 1976
oraz radykalnym przełomem w 1989 roku. Przemiany społeczno-historyczne dzielą
się więc na okresy, fazy wzajemnie przecinające się i przybierające postać
swoistych progów polaryzacji. Dotyczy to zarówno długich okresów określanych
mianem er, epok historycznych, stuleci jak i krótkich okresów. Istotnym
teoretycznie problemem jest tutaj kryterium obiektywności i względnie
dowolnej subiektywności podziału. Władysław Tatarkiewicz stawia pytanie:
"(...) czy periodyzacja spełnia zadanie obiektywne, czy też tylko
zaspokaja subiektywną potrzebę człowieka, a więc czy periodyzacja magis artis
est, czy też magis naturae" (W. Tatarkiewicz, 1971, s. 87 i n.). Sam
przychylał się do periodyzacji w pierwszym znaczeniu. Uważam, iż periodyzacja
może być wyprowadzona również w sposób myślowy, analityczny wynikający z
bezpośrednich i pośrednich faktów. Jest to jednak zawsze pewne przybliżenie
do istotnych "punktów zwrotnych" czy też węzłowych wydarzeń.
Konwencja jest tutaj nieunikniona. W przemianach tych wyróżnić można zatem
fazy lub etapy zmian posiadających rozmaite, zróżnicowane i krzyżujące się
konfiguracje przybierające postać zmian: ewolucyjnych (stopniowych),
radykalnych czy też mieszanych o charakterze zróżnicowań wielokierunkowych.
Toczące się procesy na Ziemiach Zachodnich i Północnych umownie można osadzić
w kilku sekwencjach czy też wzajemnie krzyżujących się fazach:
> w fazie migracji i adaptacji, które po 1945
roku objęły kilka milionów osób, stanowiły one zarazem początkowy okres
formowania się życia społecznego na Ziemiach Zachodnich;
> w fazie okresu przejściowego, tworzącej
pomosty rozciągnięty nad mikro-, mezo- i makrostrukturami w sferze
społeczno-przestrzennej, kulturowej i ideologicznej;
> w fazie przełomu, stanowiącej rekonstrukcję
struktur władzy dawnego systemu, ich wewnętrznego jak i zewnętrznego
charakteru, epokowym ich wyrazem był 1989 rok;
> faza formowania się otwartego (ponowoczesnego) społeczeństwa
obywatelskiego
preferująca zmianę i ruch od fazy początkowej do
nowoczesnego ładu i reintegracji społecznej. Trwa ona obecnie w zróżnicowanej
postaci przechodząc zmiany postrewolucyjne we wszystkich niemalże sferach i
kierunkach (zarówno regresywnych jak i progresywnych);
Porządek ów budowany rozmaitymi siłami i mechanizmami podlegał ewolucji w
kierunku rosnącej złożoności norm i reguł postępowania w długofalowych
procesach specjalizacji-dyferencjacji-integracji i dezintegracji. Złożoność i
niestabilność tych procesów występujących zwłaszcza w pierwszym etapie przemian
na Ziemiach Zachodnich stała się przedmiotem wielości badań historycznych ,
politologicznych czy ekonomicznych realizowanych między innymi w problemie
badawczym koordynowanym od 1986 roku przez Uniwersytet Szczeciński
(Szczeciński Ośrodek Naukowy na przełomie XX i XXI wieku, 2000).
3. Badania socjologiczne na
Ziemiach Zachodnich w okresie PRL oraz ich kryzysy
.

Badania prowadzone na Ziemiach Zachodnich od samego zarania miały więc
charakter interdyscyplinarny. Właściwie już od 1945 roku Instytut Zachodni w
Poznaniu zapoczątkował cykl wydawniczy pod nazwą "Ziemie
Staropolskie", w ramach którego ukazały się oddzielne tomy o
Opolszczyźnie, Dolnym Śląsku, Ziemi Lubuskiej, Pomorzu Zachodnim, Warmii i
Mazurach. Opracowania te stanowiły ważny czynnik kształtowania świadomości
narodowej osadników (K. Kwaśniewski, 1987). Istotną rolę w badaniach
socjologicznych odegrała Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych, której
członkowie m. in. Rajmund Buławski, Kazimierz Dobrowolski, Paweł Rybicki,
Tadeusz Kłapkowski i inni ogłaszali opracowania naukowe w Zeszytach Biura
Studiów Osadniczo-Przesiedleńczych. Prowadzono również badania szczegółowe
poszczególnych społeczności (Z. Dulczewski, red., 1971), (R. B. Woźniak,
1979) jak i kategorii społeczno-zawodowych (L. Janiszewski, Przegląd
Zachodniopomorski nr 3-4).
Specyfika Ziem Zachodnich została zarysowana także w badaniach
etnograficznych jak i bogatych materiałach z konkursów pamiętnikarskich (Z.
Dulczewski, A. Kwilecki, 1963 i 1970). Problematyka socjologiczna Ziem Zachodnich
sensu largo szerokie odbicie znalazła zwłaszcza na VII Ogólnopolskim Zjeździe
Socjologów we Wrocławiu w 1986 r. Wówczas blok Socjologii Ziem Zachodnich
prowadził Ludwik Janiszewski prezentując zarazem panoramę socjologii
szczecińskiej, która zrodziła się już w 1961 r. w Sekcji
Socjologiczno-Demograficznej Instytutu Zachodniopomorskiego, którą kierował
wówczas A. Wielopolski, a po nim przejął tę funkcję W. Markiewicz. Z.
Dulczewski, L. Janiszewski. Rozpoczęto szerokie badania nad rodzinami marynarzy
i rybaków, portowców i stoczniowców jak i nad krwawym grudniem 1970 r.,
wielkimi strajkami wraz z pierwszą w Polsce ugodą roku 1980. Faza zatem
otwarcia i adaptacji była ciężka.
Procesy rozwoju socjologii o Ziemiach Zachodnich, w tym socjologii szczecińskiej,
wymagają uporządkowania i pełnej analizy. Niemalże 40-letni okres tworzenia i
stawania się socjologii szczecińskiej posiadał także swoje etapy. Okres wstępny socjologii szczecińskiej,
nazywany przez L. Janiszewskiego pionierskim, zaczął się od 1961 roku i trwał
do około 1970 roku. Drugi okres dorastania
i intensyfikacji badawczej jak i organizatorskiej można ulokować w latach
1970-1985. Rozpoczęto w tym czasie badania terenowe , przedmiotem badań
uczyniono ludzi morza i przymorza. Powstają liczne opracowania i monografie,
organizowane są konferencje naukowe lokalne i międzynarodowe. W Szczecinie
zrodziły się nowe subdyscypilny socjologiczne: socjologia morska i miast
portowych, socjologia wychowania i socjologia społeczna. Powstaje też Zakład
Socjologii Instytutu Nauk Społecznych kierowany najpierw przez L.
Janiszewskiego a później przez R. B. Woźniaka. Powstała Sekcja Socjologii
Morskiej przy Zarządzie Głównym PTS-u i Zakład Socjologii Morskiej PAN. Nadal
wydawane są Roczniki Socjologii Morskiej PAN. Trzeci okres uniwersytecki zaczyna się od 1985
roku wraz z powstaniem Instytutu Socjologii i studiów w tym zakresie. Od
początku badaniami objęto nowe obszary: socjologię ludzi morza i miast
portowych. Od 1986 r. zapoczątkowano na Uniwersytecie Szczecińskim nowy cykl
badań podstawowych, których głównym koordynatorem najpierw był J. Wódz z
Uniwersytetu Śląskiego, a później Z. Silski z Uniwersytetu Szczecińskiego pod
hasłem "Przemiany w społecznościach Zachodnich i Północnych
Polski". Zakres tych badań sensu stricto obejmował następujące problemy:

> Określenie zasadniczych trendów rozwojowych ludności i gospodarki -
koordynator K. Podowski, Uniwersytet Gdański;
> Integracja językowa mieszkańców Z. Z. i P. Polski - twórca E. Homa,
Uniwersytet Szczeciński;
> Problemy integracji na Z. Z. i P. - koordynator W. Jacher,
Uniwersytet Śląski;
> Problemy urbanizacji na Z. Z. i P. - koordynator Cz. Buczek,
Uniwersytet Wrocławski;
> Tworzenie się społeczności regionalnej - J. Kroszel, Instytut Śląski
w Opolu;
> Wybrane zjawiska organizacji i dezorganizacji - J. Wódz , Uniwersytet
Śląski, F. Prusak, Uniwersytet Szczeciński;
> Udział partii politycznych i organizacji społeczno-politycznych w
przemianach, A. Głowacki; Uniwersytet Szczeciński
> Udział szkolnictwa wyższego i stowarzyszeń w przemianach - H.
Lesiński, Uniwersytet Szczeciński;
> Społeczne procesy marynizacji - L. Janiszewski, Uniwersytet
Szczeciński;
> Przemiany struktur społeczności miast portowych - R. Woźniak,
Uniwersytet Szczeciński;
Badania te ukazywały zróżnicowane sfery życia społecznego, ich
sprzeczności i marginalizację. Jednak od początku hamowane były przez władze
oświatowe i administracyjne, bowiem godziły w rację stanu i ład
socjalistycznego państwa. Traktowano je jako zbędne. W opinii władz PRL
nastąpiła już pełna integracja Z. Z. i P. z resztą ziem polskich i dalsze
badania socjologiczne tej problematyki nie mają sensu. Pominięto zresztą cały
szereg zagadnień dziedzictwa kulturowego Niemiec, życzliwego stosunku do
sąsiadów z pogranicza, rzeczywistego wizerunku mniejszości narodowych itp.
Badano nierzadko te kwestie, interesy i wartości, które dążyły do
utrzymania "status quo" realnego socjalizmu, natomiast "par
force" (gwałtem, przemocą) odrzucano te treści i formy, które godziły w
ten system (J. Lutyński 1990, s. 33). Wiele symptomów wskazuje więc, że faza
ta stanowiła dramatyczną próbę często obrony i przystosowania ustępującego
systemu do postępującej recesji i ubóstwa (puste półki) oraz inflacji. Trudno
było jednak sądzić, że w tych konwulsjach utrzyma się stary system
ubezwłasnowolnienia obywatela będącego w opozycji wobec państwa. Występujący
chroniczny deficyt legitymizacji struktur władzy ówczesnego systemu jak i
deficyt jego prawomocności i niezdolności do wypełniania zakładanych funkcji,
zwłaszcza odnoszących się do poziomu życia, połączony z głęboką deprywacją
społeczną stały się najistotniejszymi czynnikami przełomu i rekonstrukcji
systemu.
4. Nowe obszary i wyzwania
badawcze.

Socjologowie również obecnie postrzegają Z. Z. i P. jako region o wyraźnej
odrębności cech społeczno-kulturowych. W standardowych opisach są one wiązane
z młodością, wciąż jeszcze wysokim przyrostem naturalnym, z bogatym życiem
codziennym i tożsamością mieszkańców, a nierzadko przemocą i ex socio
korupcją i szerszą patologią. W tych jednak sytuacjach, gdzie zostaje
zaprzepaszczony kapitał społeczny tkwiący w zbiorowościach mieszkańców
następuje równocześnie spadek zaufania i norm wzajemnego współdziałania i
solidarności jak i osłabienie więzi społecznych między jednostkami i
organizacjami formalnymi i nieformalnymi (D. R. Putnam, 1995). Ów kapitał
społeczny najczęściej kojarzony bywa ze społeczeństwem obywatelskim, które z
kolei uzależnione jest od systemu politycznego i prawnego jak i sposobu
sprawowania władzy. Ogólnie można stwierdzić, iż:
> W badaniach społeczności Z. Z. i P. należy nadal uwzględniać
odmienność postaw i zachowań różnych grup społeczno-kulturowych i etnicznych
na jakie dzielą się nadal mieszkańcy tych ziem;
> Można też sądzić, iż mieszkańcami Z. Z. i P. w 2/3 byli osadnicy, nie
reprezentują wyraźnych opcji politycznych, zarówno lewicowych jak i
prawicowych, czy też ich sprzężeń typu lewicowo czy też prawicowocentrowych.
Dowodzi to nieistnienia w badanej przestrzeni społecznej zwartej kulturowo i
politycznie szczecińskiej, koszalińskiej, czy też nawet gdańskiej grupy
etnicznej. Reforma administracyjna kraju, w następstwie której powstały nowe
powiaty, regiony-województwa zmieniające proporcje przestrzenne i ilościowe
pomiędzy poszczególnymi skupiskami, istniejących zróżnicowań nie zredukowała
lecz powiększyła. Okazuje się, że postawy czy też system wartości i
świadomość regionalna jak i narodowa z oporem poddaje się wpływom
administracyjnym. Rewitalizacja tożsamości etnicznej tkwiącej w systemie
tradycyjnych obyczajów i zachowań, przybiera warstwami nową postać kulturową;

> Poszukiwanie, zwłaszcza po 1989 r. nowych ideologii, wartości i norm
społecznych, stanowiących jeden z czynników tożsamości mieszkańców Z. Z. i P.
przejawiało się w różnych formach rewindykacji od quasi politycznych
"verso pollice" po czysto kulturowe i społeczne wyrażające swoiste
opcje i płaszczyzny rewitalizacji; Ř Na tym podłożu tworzyły się nowe elity
regionalne, które konstruowały i preferowały nowy wzór mieszkańca "Europejczyka",
który sprzyja kształtowaniu się samoświadomości regionalnej i narodowej jak i
wytwarza zarazem konflikt wartości oraz dualizm postaw i stylu życia
mieszkańców. Występujące procesy instytucjonalizacji ruchu budowania
tożsamości mieszkańców m. in. poprzez tworzenia stowarzyszeń komunalnych,
związków celowych gmin Pomorza Zachodniego "Pomerania",
europejskich akademii obywatelskich, instytutów europejskich (Instytut Polski
w Berlinie), czy wręcz partii politycznych itp. przyspieszają zjawiska rewitalizacji
tożsamości mieszkańców, tworzenie nowego wzoru zachowań - homo hubris (M.
Szczepański, 1994/95, s. 11 i n.) o rozbudowanych potrzebach osiągania,
wysokim poziomie empatii i nonkonformizmu. Obszary te o charakterze
ilościowym i formalnym stosunkowo łatwiejsze i czytelniejsze są w badaniach,
natomiast problemy i zjawiska jakościowe są tutaj o wiele bardziej
skomplikowane, stąd też częste ich okaleczanie, zwłaszcza przez powierzchowne
badania oraz ich ubogi warsztat teoretyczno-metodologiczny. Wymagają one
pogłębionych i multidyscyplinarnych badań;
> Istnieje cała mnogość tematów, które wymagają nowych programów
badawczych jak i orientacji naukowych by wykroczyć poza powierzchowność i
pozorność wyjaśniania różnorodności i bogactwa życia społecznego w okresie
tworzenia się społeczeństwa globalnego;
Socjologiczne badania nad mieszkańcami Ziem Zachodnich, trwające już pół
wieku, wyrosły z praktyki życia społecznego pomimo, iż w przeszłości
wielokrotnie były przerywane ze względów politycznych, legitymizują się
ogromem prac monograficznych, wydawnictw regionalnych i krajowych (R. B.
Woźniak, 2000 t. 12, s. 7 i n.). Aktualna sytuacja społeczna, polityczna i
kulturowa ulega wielkim przemianom i rewaloryzacji (R. B. Woźniak, red.,
2000). Zmianie ulegają też treści, którymi zajmują się socjologowie. Narosła
nowa problematyka naukowa tego obszaru, wymagająca nowego otwarcia ku
nowoczesności człowieka i społeczeństwa umożliwiająca każdemu godne życie,
edukację i kulturę, odgrywanie członka rodziny, obywatela i wytwórcy. W
rejestrze badań można wymienić:
> sprawy adaptacyjno-integracyjno-demograficzne oraz świadomość
mieszkańców, godziwej płacy i pracy;
> problemy integracji i dezintegracji społeczno-kulturowej oraz ich
nowe obszary i zagrożenia, marginalizację i patologię, korupcję i
przestępczości;
> formowanie się władzy, jej kryzysy, załamania i powroty do
stabilności bądź dysfunkcjonalności;
>funkcjonowanie współczesnych instytucji społecznych: ekonomicznych,
kulturowych, religijnych i oświatowych, ochrony zdrowia i administracji
publicznej;
> problemy edukacji i rozwoju interdyscyplinarnych badań naukowych jak
i demokratycznego uczestnictwa w społecznym życiu lokalnym i pozalokalnym;
> badanie tworzenia się społeczności lokalnych i regionalnych
pogranicza i euroregionów, nowych potrzeb i poziomu życia;
> problemy ekosystemu jak i ekologiczne determinanty polityki
regionalnej i globalnej w tym zakresie;
> problemy rolnictwa i wsi, budowa jakościowej strategii gmin;
> zagospodarowanie turystyczne regionów, kultura i wypoczynek;
> problemy gospodarki morskiej, miast portowych i szkół morskich;
> problemy zdrowia, opieki socjalnej, warunków życia rodziny i dzieci,
systemu emerytalno-rentowego, bezrobocia i ubóstwa;
Wyszczególnione zagadnienia wskazują, iż problemy, procesy i instytucje
występujące na ziemiach zachodnich stanowią systemy o olbrzymiej skali
złożoności, realizujące się w warunkach różnic i napięć pomiędzy układami
lokalnymi i regionalnymi jak i ponadlokalnymi, zwłaszcza w zakresie interesów
i wartości. Faza jednak ponowoczesnego otwarcia postrzegana jest jako źródło
nowej aktywności mieszkańców, otwartości i odpowiedzialności prointegracyjnie
nastawionego społeczeństwa Ziem Zachodnich i Polski na nowy ład społeczny i
rozwój.
5. Podsumowanie.

Ludność narodowości polskiej oraz inne grupy etniczne i kulturowe osiadłe
w poszczególnych regionach Ziem Zachodnich i Północnych Polski podlegają
ciągłym procesom społeczno-politycznym i kulturowym. Region nie stanowi
jednak tutaj wystarczającej podstawy opisu tożsamości narodowej mieszkańców.
Istotnym czynnikiem ich zróżnicowania są raczej w większym stopniu związki
kulturowo-regionalne nowych małych "ojczyzn" niż więzi
etniczno-historyczne, nie oparte są one jednak w większości na określonej ideologii.
Występuje więc proces rozwarstwienia wspólnot i struktur społecznych a także
tworzenia się nowych klas średnich, a często również niezależnych od siebie
skupisk i zrzeszeń podejmujących wspólne bądź odrębne cele i działania -
spółki, sklepy, zakłady itp. oparte na wzajemnych powiązaniach, kooperacji
bądź sprzecznościach. Z drugiej zaś strony wyodrębniają się nowe formy życia
społecznego preferujące nowoczesne postawy i nowoczesną otwartość oraz
konkurencyjność. Przy czym narastający globalizm coraz częściej wchłania te
wspólnoty i równocześnie nadaje im nie zawsze spójny wymiar i postać
zabezpieczającą potrzeby mieszkańców.
Badania dowiodły też, iż koncepcja przemian społeczno-gospodarczych na
Ziemiach Zachodnich i Północnych Polski jak i w Środkowej i Wschodniej
Europie według starej idei planowej gospodarki oraz ideologii
socjalistycznej, przechodzenia od kapitalizmu do socjalizmu i jego realnego
funkcjonowania zarówno w aspekcie teoretycznym jak i empirycznym nie
wytrzymała próby dziejowej. W formowaniu się nowego społeczeństwa na Ziemiach
Zachodnich i Północnych Polski zwłaszcza po 1989 nastąpiło zdecentralizowanie
i restrukturalizacja struktury społecznej i politycznej, następuje formowanie
się nowego modelu i strategii rozwoju. Tworzące się warunki na ogół sprzyjają
(w większym lub mniejszym stopniu) rozwojowi wolnego rynku i konkurencji,
nowoczesnego sposobu życia i tożsamości narodowej, demokratyzacji i wolności.
Procesom tym towarzyszy jednak narastające zróżnicowanie, korupcja a w
konsekwencji manipulacja i mistyfikacja legitymizacji a także dialektyka
powrotu do starych form i tworzenia nowej zmiany jak i rozwoju społeczeństwa
obywatelskiego. Nauka w tych procesach powinna wyznaczać drogę i pozycję
regionu w skali kraju i Europy.
Literatura
:

1. Dulczewski Z., Kwilecki A. Wybór i opracowanie. Pamiętniki Osadników
Ziem Odzyskanych. Przedmowa W. Markiewicz. Poznań 1963 i 1970.
2. Dulczewski Z. społeczne aspekty migracji na Ziemiach Zachodnich. Poznań
1964.
3. Dulczewski Z. (red.) Społeczeństwo Ziem Zachodnich. Studium porównawcze
wyników badań socjologicznych w województwie zielonogórskim. Poznań 1971.
4. Frątczak, Strzelecki. Demografia i społeczeństwo Ziem Zachodnich i
Północnych. Warszawa 1996.
5. Janiszewski L. Przeobrażenia społeczeństwa Pomorza Zachodniego.
Przegląd Zachodniopomorski nr 3-4. Szczecin.
6. Kwaśniewski K. Adaptacja i integracja kulturowa ludności Śląska po II
wojnie światowej. Wrocław 1969.
7. Kwaśniewski K. Integracja społeczności regionalnej. Śląsk Opolski.
Opole 1987.
8. Kwilecki A. Ziemie Zachodnie w opracowaniach socjologicznych 1945-1965
(w:) Przemiany społeczne na Ziemiach Zachodnich. Praca zbiorowa pod red. W.
Mazurkiewicza i P. Rybickiego. Toruń 1967.
9. Lutyński J. Nauka i polskie problemy. Komentarz socjologa. Warszawa 1990.

10. Marody M. Oswajanie rzeczywistości. Warszawa 1996.
11. Podgórecki A. Społeczeństwo polskie. Rzeszów 1995.
12. Putnam R. D. Demokracja w działaniu. Warszawa 1995.
13. Sobański R. (red.) Szczeciński Ośrodek Naukowy na przełomie XX i XXI
wieku. Zachodniopomorski Kongres Nauki na przełomie XX i XXI wieku.
Konferencja Naukowa. Szczecin 2000.
14. Szacki J. Liberalizm komunizmie. Nauka wobec przemian w
społecznościach ziem zachodnich i północnych Polski. (w:) Ziemie Zachodnie i
Północne Polski. Nr 1/1989. Instytut Śląski w Opolu.
15. Szczepański M. Polska szkoła: Między tradycją a nowoczesnością. Na
marginesie refleksji o roli nauczyciela i szkoły w zintegrowanej Europie,
(w:) Model nauczyciela - wychowawcy w zintegrowanej Europie (red.) Badory S.
i Marzec D. Częstochowa 1994/95.
16. Tatarkiewicz W. Dwa zadania periodyzacji, (w:) Tatarkiewicz W. Droga
do filozofii i inne rozprawy. Warszawa 1971.
17. Woźniak R. B. Socjologia morska w warunkach zmian społecznych
(Nadzieje i Kontrowersje), (w:) Roczniki Socjologii Morskiej t. 12, 2000.
18. Woźniak R. B. (red.) Społeczności lokalne w perspektywie integracji
europejskiej. Koszalin 2000.
19. Woźniak R. B. Struktury społeczności małych miast. Warszawa-Poznań
1979.
20. Wódz J. (red.) Normy społeczne, ład społeczny, patologia społeczna.
Katowice 1985.
21. Wódz J. Zagrożenia ekologiczne, warunki życia, wizje przyszłości.
Katowice 1993.

Kategoria: