ALFRED ADLER

Alfred Adler urodził się w 1870
roku w Wiedniu w rodzinie należącej do klasy średniej, a zmarł w 1937 roku w
Aberdeen w Szkocji, gdzie przybył w celu prowadzenia wykładów. Ukończył studia
medyczne w 1895 roku na uniwersytecie w Wiedniu. Początkowo specjalizował się w
oftalmologii, a następnie, po pewnym okresie praktykowania w zakresie medycyny
ogólnej, został psychiatrą. Był jednym z członków założycieli Wiedeńskiego
Towarzystwa Psychoanalitycznego, a później jego przewodniczącym. Wkrótce jednak
Adler zaczął rozwijać idee, które odbiegały od koncepcji Freuda oraz przekonań
innych członków Towarzystwa; gdy różnice te stały się drastyczne, poproszono
go, by przedstawił swe poglądy Towarzystwu. Adler uczynił to w 1911 roku i w wyniku
gwałtownej krytyki i oskarżeń kierowanych przeciw jego stanowisku przez innych
członków Towarzystwa zrezygnował z funkcji przewodniczącego, a kilka miesięcy
później zerwał ostatecznie swe powiązania z psychoanalizą freudowska. Później
Adler utworzył własną grupę; reprezentowany przez nią kierunek, który nazwano
psychologią indywidualną, zyskał zwolenników na całym świecie. w czasie I Wojny
Światowej Adler służył jako lekarz w armii austriackiej, a po wojnie
zainteresował się poradnictwem dziecięcym i założył pierwsze poradnie tego typu
powiązane z wiedeńskim systemem szkolnym. Z jego inicjatywy powstała w Wiedniu
szkoła eksperymentalna, w której wcielał w życie swoje teorie kształcenia.

W 1935 roku Adler osiedlił się w Stanach Zjednoczonych,
gdzie nadal prowadził praktykę psychiatryczną i pełnił funkcję profesora
psychologii lekarskiej w Wyższej Szkole Medycznej na Long Island. Adler był
płodnym pisarzem i niestrudzonym wykładowcą. W ciągu swego życia opublikował
setki książek i artykułów. “The practice and theory of individual psychology” (
1927 - Praktyka i teoria psychologii indywidualnej ) jest prawdopodobnie
najlepszym wprowadzeniem do jego teorii osobowości.

W wyraźnym przeciwieństwie do głównego założenia Freuda,
iż zachowanie człowieka jest motywowane przez wrodzone popędy, oraz
podstawowego aksjomatu Junga, iż postępowaniem ludzkim rządzą wrodzone
archetypy, Adler przyjął, że ludźmi kierują przede wszystkim motywy społeczne.
Według Adlera ludzie są z natury istotami społecznymi. Wchodzą oni w różnego
rodzaju związki z innymi ludźmi, angażują się w czynności społeczne polegające
na współdziałaniu, przedkładają dobro społeczne nad egoistyczny interes i
przyjmują styl życia o dominującej orientacji społecznej. Adler twierdził, że
uspołecznienie człowieka następuje wyłącznie pod wpływem procesów społecznych;
zainteresowanie społeczne jest wrodzone, aczkolwiek rozwijające się specyficzne
typy powiązań z ludźmi i instytucjami społecznymi są zdeterminowane przez
naturę społeczeństwa, w którym dana osoba się urodziła.

W pewnym więc sensie Adler
zajmuje stanowisko równie biologiczne, jak Freud i Jung. Wszyscy trzej
zakładają, że człowiek ma wrodzoną naturę, która kształtuje jego osobowość.
Freud kładł nacisk na sex, Jung na podstawowe struktury myślowe, Adler zaś na
zainteresowanie społeczne. To podkreślenie roli społecznych wyznaczników
zachowania, która została przeoczona lub zminimalizowana przez Freuda, jest
prawdopodobnie największym wkładem Adlera w teorię psychologiczną. Zwrócił on
uwagę psychologów na doniosłe znaczenie zmiennych społecznych i przyczynił się
do rozwoju psychologii społecznej w czasie, gdy ta gałąź psychologii
potrzebowała zachęty i poparcia, zwłaszcza ze strony psychoanalizy.

Drugim znacznym wkładem, jaki wniósł Adler do teorii
osobowości, jest jego koncepcja twórczej jaźni. W odróżnieniu od freudowskiego
ego, które składa się z wielu procesów psychicznych służącym celom wrodzonych
popędów, adlerowska jaźń jest wysoce upersonalizowanym, subiektywnym systemem,
który interpretuje doświadczenia i nadaje im sens. Co więcej, jaźń poszukuje
doświadczeń, które pomogłyby w zrealizowaniu specyficznego stylu życia danej
osoby; jeżeli tych doświadczeń nie można znaleźć w świecie zewnętrznym, jaźń
próbuje stworzyć je. Ta koncepcja twórczej jaźni była czymś nowym dla teorii
psychoanalitycznej i przyczyniła się do skompensowania nadmiernego
“obiektywizmu” klasycznej psychoanalizy, która w swych wyjaśnieniach dynamiki
osobowości opierała się prawie wyłącznie na biologicznych potrzebach i
zewnętrznych bodźcach. Jak się przekonamy w dalszych rozdziałach, pojęcie jaźni
odegrało wielką rolę we współczesnych teoriach osobowości. Wkład Adlera w ten
nowy trend, uznający jaźń za ważną przyczynę zachowania, uważa się za bardzo
istotny.

Trzecią cechą psychologii Adlera, odróżniającą ją od
klasycznej psychoanalizy, jest nacisk na swoistość, niepowtarzalność
osobowości. Według Adlera każda osoba jest jedyną w swoim rodzaju konfiguracją
motywów, cech, zainteresowań i wartości, każda czynność wykonana przez nią nosi
znamię jej własnego, charakterystycznego dla niej stylu życia. Pod tym względem
Adler kontynuował tradycję Williama Jamesa i Williama Sterna, którzy położyli
podwaliny pod psychologie personalityczną.

W swej teorii osobowości Adler zmniejszył do minimum znaczenie
popędu seksualnego, który we wczesnych koncepcjach Freuda odgrywał niemal
monopolistyczną rolę w dynamice zachowania. Do tego monologu seksu Adler dodał
inne ważne głosy. Ludzie są przede wszystkim istotami społecznymi, a nie
seksualnymi. Ich słabe strony nie ograniczają się sfery seksualnej, lecz mogą
dotyczyć wszelkich aspektów egzystencji, zarówno fizycznych, jak i
psychicznych. Dążą do ukształtowania swego własnego, odrębnego stylu życia, w
którym popęd seksualny odgrywa mniejszą rolę. W istocie sposób, w jaki dana
osoba zaspokaja swe potrzeby seksualne, jest zdeterminowany przez jej styl
życia, a nie odwrotnie. Zdetronizowanie seksu przez Adlera powitało z ulgą
wielu ludzi znużonych monotonnym panseksualizmem Freuda.

Adler uznał świadomość za centrum osobowości, co czyni go
pionierem tego kierunku psychologii, który podkreśla rolę ego. Ludzie są
istotami świadomymi swych słabych stron, celów, do których dążą, oraz własnego
ja. Są zdolni do planowania swych działań i kierowania nimi z pełną świadomością
ich znaczenia dla własnej samorealizacji. Jest to całkowite przeciwieństwo
teorii Freuda, która w zasadzie zredukowała rolę świadomości niemal do zera -
uznając ją jedynie za pianę unoszącą się na ogromnym morzu nieświadomości.

Alfred Adler, podobnie jak inni teoretycy osobowości,
którzy mieli zasadnicze przygotowanie w dziedzinie medycyny i którzy
praktykowali psychiatrię, początkowo zajmował się psychopatologią. Opracował
teorię nerwicy, a dopiero później, w latach dwudziestych naszego wieku, rozszerzył
jej zakres tak, aby objęła również osobowość normalną ( Ansbacher, Ansbacher,
1956 ). Teoria osobowości Adlera jest niezwykle “oszczędna”, to znaczy cała jej
struktura teoretyczna opiera się na kilku podstawowych pojęciach. Dzięki temu
poglądy Adlera można dość łatwo przedstawić w skrócie w kilku ogólnych
działach. Są to: 1) fikcja jako cel, 2) dążenie do wyższości, 3) poczucie
niższości i kompensacja, 4) zainteresowanie społeczne, 5) styl życia, 6)
twórcza jaźń.

Fikcja jako cel

Wkrótce po usunięciu
się z kręgu osób otaczających Freuda Adler dostał się pod wpływ filozoficznych
idei Hansa Vaihingera, którego książka “The psychology of “as if”” (
Psychologia “ jak gdyby” 1925 ) ukazała się w 1911 roku. Vaihinger wysuną
ciekawą i intrygującą koncepcję, że
ludzie kierują się w życiu wieloma często fikcyjnymi ideami, które nie mają
odpowiednika w rzeczywistości. Fikcje te, pozwalają ludziom radzić sobie
skuteczniej z rzeczywistością. Są to pomocnicze struktury czy założenia, a nie
hipotezy, które mogą być sprawdzone i potwierdzone. Można je odrzucić, gdy
przestają być użyteczne.

Adler przyjął tę filozoficzną doktrynę pozytywizmu
idealistycznego i przystosował ją do własnej koncepcji.

Adler odkrył w pracy Vaihingera
możliwości odrzucenia tego sztywnego determinizmu historycznego; znalazł w niej
idee, że ludzie są w większym stopniu motywowani przez swe doświadczenia z
przeszłości. Cele te istnieją w przyszłości jako część jakiegoś teologicznego
planu - ani Vainhinger, ani Adler nie wierzyli w los czy przeznaczenie -
istnieją natomiast tu i teraz, subiektywnie, jako dążenia czy ideały, które
wpływają na obecne zachowanie. Jeśli na przykład dana osoba wierzy, że istnieje
niebo dla cnotliwych i piekło dla grzeszników, to można przypuszczać, że wiara
ta wywrze znaczny wpływ na jej zachowanie. Zdaniem Adlera cele fikcyjne
stanowią subiektywną przyczynę tego, co zachodzi w psychice.

Dążenie do wyższości

Mniej więcej w
1908 roku Adler doszedł do wniosku, że agresja odgrywa ważniejszą rolę niż
seksualność. Nieco później miejsce agresywnych impulsów zajęła “wola mocy”.
Adler utożsamił moc z męskością, a słabość z kobiecością. W tym stadium rozwoju
swych koncepcji ( około 1910 ) sformułował idee “męskiego protestu” - pewnej
formy hipokompensacji, do której uciekają się zarówno mężczyźni, jak i kobiety,
gdy czują się niezadowoleni z siebie i gorsi od innych. Później Adler odrzucił
“wolę mocy” na rzecz “dążenia do wyższości”, przy którym już pozostał. Tak więc
były trzy stadia w ewolucji jego poglądów na ostateczny cel człowieka: być
agresywnym, być silnym, być wyższym.

Adler stwierdza bardzo wyraźnie, że wyższość nie oznacza
społecznych wyróżnień, przywództwa ani wybitnej pozycji w społeczeństwie. Jest
to dążenie do pełni doskonałej. Jest to “wielki pęd ku górze”.

Skąd bierze się to dążenie do wyższości czy doskonałości?
Adler stwierdza, że jest ono wrodzone, że stanowi część życia, że w gruncie
rzeczy jest samym życiem. od urodzenia do śmierci, dążenie do wyższości
powoduje przechodzenie danej osoby z jednego stadium rozwoju do następnego,
wyższego stadium. Jest to główna zasada rządząca dynamiką osobowości. Nie ma
odrębnych popędów, ponieważ każdy popęd czerpie swą siłę z tego dążenia do
pełni. Adler przyznaje, że dążenie do wyższości może przejawiać się na tysiąc
różnych sposobów i że każdy człowiek ma własny, określony sposób, w jaki osiąga
doskonałość lub próbuje ją osiągnąć.

W jaki właściwie sposób kształtują się u danej jednostki
takie, a nie inne formy dążenia do wyższości? Aby odpowiedzieć na to pytanie,
musimy omówić adlerowską koncepcję poczucia niższości.

Poczucie niższości i kompensacja

Adler w bardzo
wczesnym okresie swej kariery, kiedy jeszcze interesował się medycyną ogólną,
wysunął koncepcję słabości narządów i hiperkompensacji. W tym czasie
interesowało go znalezienie odpowiedzi na odwieczne pytanie, dlaczego u ludzi
zostaje dotknięta chorobą taka, a nie inna część ciała. U jednej osoby rozwija
się choroba serca, u drugiej choroba płuc, a u trzeciej artretyzm. Adler
sugerował, że przyczyną umiejscowienia danego schorzenia jest podstawowa
słabość czy niższa wartość pewnego narządu, dziedziczna bądź wynikająca z
jakichś anomalii rozwojowych. Następnie stwierdził, że osoba cierpiąca na
upośledzenie jakiegoś narządu często stara się skompensować tę słabość,
wzmacniając dany narząd przez intensywne ćwiczenie.

Po opublikowaniu swej monografii na temat niższej
wartości narządów Adler rozszerzył swą koncepcję tak, że objęła ona wszelkie
uczucia niższości, zarówno te, które biorą początek w rzeczywistej słabości czy
upośledzeniu fizycznym, jak i te, które wynikają z subiektywnie odczuwanego
braku zdolności psychicznych lub społecznych. W tym czasie Adler stawia znak
równości między niższością a niemęskością czy kobiecością, których kompensacja
została nazwana “męskim protestem”. Później jednak podporządkował tę koncepcję
bardziej ogólnej, zgodnie z którą uczucia niższości wynikają z poczucia
ułomności czy niedoskonałości w jakiejkolwiek sferze życia.

Adler podkreśla, że uczucia niższości nie są źródłem
wszelkiej poprawy ludzkiego losu. Oczywiście uczucia niższości mogą się nasilić
pod wpływem szczególnych okoliczności, takich jak rozpieszczanie dziecka, lub
odrzucenie go, a wtedy mogą wystąpić pewne normalne objawy, takie jak
ukształtowanie się kompleksu wyższości. Jednakże w normalnych warunkach
poczucie niższości czy niedoskonałości jest wielką siłą napędową ludzkości.

Adler nie był rzecznikiem hedonizmu. Aczkolwiek uważał,
że uczucia niższości są przykre, to jednak nie sądził, że uwolnienie się od
nich musi być przyjemne. Celem życia była dla niego doskonałość, a nie
przyjemność.

Zainteresowanie społeczne

Adler, który był
rzecznikiem sprawiedliwości społecznej i zwolennikiem socjaldemokracji,,
wzbogacił swą koncepcję człowieka o czynnik zainteresowania społecznego (1939).
Aczkolwiek zainteresowanie społeczne obejmuje takie sprawy, jak kooperacja,
stosunki interpersonalne i społeczne, identyfikacja z grupą, empatia itd., to
jednak jest pojęcie znacznie szerszym. W gruncie rzeczy zainteresowanie
społeczne polega na tym, że jednostka pomaga społeczeństwu osiągnąć cel w
postaci stworzenia społeczeństwa doskonałego. “Zainteresowanie społeczne jest
prawdziwą i nieuniknioną kompensacją za wszelkie naturalne słabości
indywidualnych istot ludzkich” (Adler, 1929, s.31).

Człowiek wchodzi w związki społeczne od pierwszego dnia
swego życia. Kooperacja przejawia się już w relacji między niemowlęciem a
matką, a odtąd jednostka jest nieustannie włączana w sieć związków
interpersonalnych, które kształtują osobowość i dostarczają konkretnego ujścia
dążeniu do wyższości. Dążenie do wyższości zostaje poddane procesowi
socjalizacji: ideał społeczeństwa doskonałego zajmuje miejsce czysto osobistej
ambicji i egoistycznego zysku. Pracując dla wspólnego dobra ludzie kompensują
swe indywidualne słabości.

Adler był przekonany, że zainteresowanie społeczne jest
wrodzone, że ludzie są istotami społecznymi z natury, a nie z nawyku. Jednakże
ta wrodzona predyspozycja, podobnie jak każde inne naturalne uzdolnienie, nie
ujawnia się samorodnie; aby przyniosła owoce, konieczne jest ukierunkowanie i
ćwiczenie. Ponieważ Adler był przekonany o korzyściach płynących z edukacji,
przeto poświęcił wiele czasu na zakładanie poradni dziecięcych, podnoszenie
poziomu pracy pedagogicznej szkół oraz szerzenie w społeczeństwie wiedzy na
temat właściwych metod wychowywania dzieci.

Interesujące jest śledzenie w pracach Adlera radykalnej,
choć stopniowo zachodzącej zmiany w jego koncepcji człowieka. Według młodego
Adlera ludzi popycha do działania nienasycona żądza władzy i dominacji,
mających skompensować głęboko ukryte poczucie niższości. Według starszego
Adlera ludzie są motywowani przez wrodzone zainteresowanie społeczne, które
skłania ich do podporządkowania osobistej korzyści dobru społecznemu. Obraz
doskonałej osoby żyjącej w doskonałym społeczeństwie wyeliminował wcześniejszy
obraz silnej, agresywnej osoby, dominującej nad społeczeństwem i eksploatującej
je. Zainteresowanie społeczne zajęło miejsce samolubnej interesowności.

Styl życia

Styl życia to
główne hasło teorii osobowości sformułowanej przez Adlera. Jest ono tematem
powtarzającym się we wszystkich późniejszych pracach tego autora i najbardziej
charakterystycznym aspektem jego psychologii. Styl życia jest tą zasadą
systemową, zgodnie z którą funkcjonuje osobowość danej jednostki; jest
całością, która rządzi częściami. Styl życia jest główną idiograficzną zasadą
Adlera; jest zasadą, która wyjaśnia swoistość i niepowtarzalność danej osoby.
Każdy ma jakiś styl życia, lecz nie ma dwóch ludzi, którzy ukształtowaliby taki
sam styl.

Każdy człowiek ma ten sam cel w życiu, lecz istnieją
niezliczone sposoby osiągnięcia tego celu. Jeden stara się rozwijać swój
intelekt, podczas gdy drugi skierowuje wszystkie swe wysiłki na uzyskanie
doskonałej sprawności mięśni. Inny styl życia ma intelektualista, a inny
sportowiec. Intelektualista czyta, studiuje, myśli, prowadzi bardziej siedzący
i bardziej samotniczy tryb życia niż osoba aktywna. Intelektualista organizuje
szczegółowo swe życie, codzienne czynności domowe, rozrywki, rozkład dnia,
stosunki z rodziną, przyjaciółmi i znajomymi, spotkania towarzyskie, zgodnie ze
swym celem - uzyskaniem wyższości intelektualnej. We wszystkim, co czyni,
kieruje się tym ostatecznym celem. Całe zachowanie danej osoby wynika z jej
stylu życia. Spostrzega ona, uczy się i przyswaja to, co pasuje do jej stylu
życia, a ignoruje wszystko inne.

Styl życia kształtuje się w bardzo wczesnym okresie
dzieciństwa do czwartego lub piątego roku życia, a później doświadczenia są przyswajane
i wykorzystywane stosownie do tego jedynego w swoim rodzaju stylu życia.
Postawy, uczucia, spostrzeżenia zostają utrwalone i zautomatyzowane we wczesnym
okresie życia i jest praktycznie niemożliwe, aby później styl życia się
zmienił. Dana osoba może uczyć się nowych sposobów wyrażania swego
specyficznego stylu życia, lecz są to jedynie konkretne i szczególne przejawy
tego samego zasadniczego stylu, jaki ukształtował się we wczesnym dzieciństwie.

Jakie czynniki determinują styl życia jednostki? W swych
wczesnych pracach Adler twierdził, że jest on zdeterminowany głównie przez
specyficzne poczucie niższości (rzeczywistej czy urojonej) występujące u danej
osoby. Styl życia stanowi kompensację określonego rodzaju niższości. Jeśli
dziecko jest słabe fizycznie, to jego styl życia będzie polegał na robieniu
tego, co uczyni je fizycznie silnym. Dziecko mało zdolne będzie dążyć do
wyższości intelektualnej.

To proste wyjaśnienie postępowania ludzkiego, mimo że
przekonało tak wielu czytelników dzieł Adlera i było szeroko stosowane w
analizie charakteru w latach dwudziestych i trzydziestych naszego stulecia, nie
zadowoliło samego Adlera. Było zbyt proste i zbyt mechanistyczne. Szukał więc
zasady bardziej dynamicznej i znalazł twórczą jaźń.

Twórcza jaźń

Koncepcja ta jest
najwyższym osiągnięciem Adlera jako teoretyka osobowości. Gdy odkrył on twórczą
siłę jaźni, podporządkował jej wszystkie inne pojęcia, w niej znalazł
poszukiwaną główną sprężynę, kamień filozoficzny, eliksir życia, pierwszą
przyczynę wszystkiego, co ludzkie. Zintegrowana, spójna, twórcza jaźń jest
suwerenem w strukturze osobowości.

Twórcza siła jaźni, podobnie jak wszystkie pierwsze
przyczyny, jest bardzo trudna do opisania. Możemy obserwować jej skutki, lecz
nie możemy zaobserwować jej samej. Jest to coś, co pośredniczy między bodźcami
oddziaływującymi na daną osobę a jej reakcjami na te bodźce. Podstawowe
twierdzenie doktryny twórczej jaźni głosi, iż ludzie sami kształtują swą
osobowość. Budują ją z dwóch surowców - dziedziczności i doświadczenia.

Dziedziczność
wyposaża człowieka jedynie w pewne zdolności. Środowisko dostarcza mu tylko
pewnych wrażeń. Te zdolności i wrażenia oraz sposób, w jaki ich “doświadcza” -
to znaczy dokonywana przez niego interpretacja tych doświadczeń - są jakby cegiełkami,
czyli, innymi słowy, składają się na jego postawę wobec życia, która
determinuje stosunek do świata zewnętrznego (Adler, 1935, s.5).

Twórcza jaźń oddziaływuje na fakty realnego świata i
przekształca je w osobowość, która jest subiektywna, dynamiczna, zintegrowana,
indywidualna i odznacza się specyficznym, jedynym w swoim rodzaju stylem.
Twórcza jaźń nadaje sens życiu, stwarza cel, a także środki do osiągnięcia tego
celu. Twórcza jaźń jest aktywną zasadą życia ludzkiego, nieco podobną do
starszego pojęcia - duszy.

Rekapitulując można powiedzieć, że Adler stworzył
humanistyczną teorię osobowości, stanowiącą antytezę freudowskiej koncepcji
człowieka. Przypisując ludziom altruizm, humanitaryzm, współdziałanie,
twórczość, niepowtarzalność i świadomość, Adler przywrócił im poczucie godności
i wartości, które psychoanaliza znacznie nadwerężyła. Zamiast ponurego
materialistycznego obrazu, który oburzył i zraził wielu ludzi, Adler
zaproponował taki portret człowieka, który był bardziej zadowalający, bardziej
obiecujący i znacznie bardziej pochlebny dla ludzi. Adlerowski pogląd na naturę
osobowości był zgodny z popularnym przekonaniem, że ludzie mogą być panami, a
nie ofiarami swego losu.