„Edukacja Alternatywna, jej założenia, koncepcje i zastosowanie w szkolnictwie.”
Plan pracy:
- Pojęcie
Edukacji Alternatywnej
- Istota
i założenia Edukacji Alternatywnej
- Założenia
ogólne szkolnictwa alternatywnego
- Charakterystyka wybranych koncepcji alternatywnych
- koncepcja Celestyna Freineta
- pedagogika Rudolfa
Steinera - system Marii Montessori
- koncepcja Marii Cackowskiej
I Pojęcie Edukacji Alternatywnej
Aby w pełni zrozumieć zjawisko Edukacji
Alternatywnej, na wstępie należałoby wyjaśnić samo jej pojęcie.
Edukacja Alternatywna to swoistego rodzaju
forma opozycji wobec państwowego i sformalizowanego systemu szkolnego.
O Edukacji Alternatywnej mówimy
wtedy, gdy stwarza ona wybór pomiędzy co najmniej dwiema możliwościami w sferze uczenia
się człowieka.
Charakterystyczną cechą omawianej edukacji jest odrzucenie pewnych elementów tradycyjnej szkoły
np.:
- odejście od
demokratyzacji państwowego systemu szkolnego na rzecz autentycznej humanizacji edukacji
- stworzenie szkoły
ujmowanej całościowo i wspierającej wielokierunkowy rozwój aktywności dzieci zamiast tradycyjnego modelu opartego na „sumie
przedmiotów szkolnych”
- jak uważa R.Więckowski w tej edukacji chodzi o
zastąpienie tradycyjnej funkcji
programu, czyli funkcji realizacyjnej funkcją interpretacyjną
- uznanie aktywności
dzieci i dzień ich pracy za podstawową organizacyjną formę edukacji.
-
W tej edukacji także ważną rolę
pełnią same alternatywy, które różnicują
się następująco:
- kształcenie publiczne
i niepubliczne
- kształcenie tradycyjne
i innowacyjne
- kształcenie
adaptacyjne i emancypacyjne
- wychowanie autorytarne
i antyautorytarne
- wychowanie dyrektywne i niedyrektywne
- pedagogika i
antypedagogika itp.....
Edukacja Alternatywna sama w sobie jest zjawiskiem ponadnarodowym, występującym prawie we wszystkich krajach o ustroju
demokratycznym lub ten ustrój dopiero budujących.
Jej obecność jest możliwa dzięki
pluralizmowi i tolerancji panujących w
danym kraju oraz otwartość społeczeństwa na „odmienność”, elastyczność i
spontaniczność działania. Dzięki temu edukacja ta staje się trwałą,
dopełniającą częścią kultury
współczesnej.
II Istota i założenia Edukacji Alternatywnej
Edukacja Alternatywna żeby móc zaistnieć musi najpierw spełniać warunek
negatywny poprzez rozpoznanie w obszarze swojej rzeczywistości tego, czego pedagodzy nie zamierzają kontynuować lub uwzględniać w swojej
własnej działalności.
Innymi słowy edukacja ta pojawia się wówczas, gdy dotychczasowe jej rozwiązania nie sprzyjają realizacji dobru, a wręcz odwrotnie, naruszają go lub wchodzą z nim w konflikt i faktycznie sprzyjają celom dokładnie przeciwstawnym np.;
- pod hasłem moralność – demoralizują
- chcąc uczyć jednego – uczą czegoś zupełnie innego
- czasem zabijają
samą chęć do uczenia się czegokolwiek.
I tu właśnie nasuwa nam się kolejne pytanie dotyczące podstawowych założeń Edukacji Alternatywnej.
Do głównych założeń tejże edukacji należą :
- Humanizacja edukacji
Humanizacja
edukacji mówi nam, iż każde dziecko ma
indywidualną drogę rozwoju.
Wychowanie i nauczanie pomaga mu w tworzeniu siebie .
Humanizacja edukacji oznacza tez pełne poznanie potrzeb i aspiracji edukacyjnych dzieci, stymulowanie ich rozwoju i ich zaspakajanie.
- Zastępowanie tradycyjnych pojęć nauczania, metod nauczania, metodami wspierania aktywności edukacyjnej dzieci ( formy
percepcyjno – innowacyjne)
- W pracy pedagogicznej eksponowaną pozycję zajmuje tzw „przymus wewnętrzny” jako podstawowe źródło aktywności
edukacyjnej.
Wyłączne lub prawie wyłączne stosowaniem w edukacji przymusu
zewnętrznego może przybrać postać tzw „
pedagogicznej tresury”,
która jest często spotykana w państwowym systemie oświaty.
- W edukacji alternatywnej następuje zamiana funkcji programu, z funkcji realizacyjnej na funkcję interpretacyjną programu,
która wykorzystuje treści programowe, bierze pod uwagę potrzeby
edukacyjne dzieci oraz wspiera ich aktywność.
- Ważną cechą edukacji alternatywnej jest diagnozowanie osiągnięć
rozwojowych dzieci przy wykorzystaniu metod obserwacyjnych. Jej
wyznacznikiem jest tzw ocena opisowa.
- W wielu koncepcjach alternatywnej edukacji podejmuje się próby odejścia od lekcyjnych form organizacyjnych szkoły na rzecz założenia, że podstawową formą organizacyjną edukacji jest dzień pracy i aktywność dzieci.
Założenie to ma bardzo poważne konsekwencje. Np. w planowaniu pracy zwraca się uwagę nie na tzw „przydziały
godzinowo-przedmiotowe”, ale na
całościową koncepcję organizacyjną,
umożliwiającą stymulację wielokierunkowej aktywności dzieci w ciągu dnia,
tygodnia itp. Jest to, wbrew pozorom, istotna zmiana organizacyjnego
funkcjonowania instytucji edukacyjnych.
III Założenia
ogólne szkolnictwa alternatywnego.
Szkolnictwo alternatywne w stosunku do szkolnictwa
tradycyjnego charakteryzuje się nieco odmiennymi propozycjami w ogólnych założeniach.
A mianowicie; cechą konstruktywną tejże szkoły jest przede wszystkim otwarcie na otaczającą
rzeczywistość, nastawienie na rzeczy postępowe i twórcze, czyli takie, które pobudzają uczniów do
samodzielnej, wręcz samorzutnej działalności poznawczej.
Szkoła z
założenia powinna kształtować i rozwijać zainteresowania uczniów, powinna
zaspakajać różnorodne potrzeby intelektualne i emocjonalne wychowanków, oprócz
tego powinna stanowić filar stymulujący grupowe formy pracy, który dąży do zaszczepienia w dzieciach chęć
samokształcenia.
Szkoła taka z
góry powinna sprzyjać wielostronnemu
rozwojowi dzieci , młodzieży i dorosłych, którzy to także w coraz to większym
stopniu i szerszym zakresie musza się uczyć w sposób zinstytucjonalizowany.
Autorzy tego typu rozważań edukacyjnych nie są przekonani ,że szkoła
jest „nieunikniona”, lecz wskazują, iż musi to być szkoła wolna od niedostatków
czy błędów, charakteryzujących szkołę obecną.
Zaznaczają jednocześnie, że
usunięcie tych błędów w szkolnictwie nie jest możliwe poprzez samo „otworzenie szkoły” lecz poprzez wdrążanie zasadniczych zmian dotychczasowego modelu pracy dydaktyczno-wychowawczej.
Według
założeń szkolnictwa alternatywnego :
1. uczeń będzie jednocześnie podmiotem i przedmiotem nauczania – uczenia się
2. nauczyciel nie będzie postacią tak silnie
eksponowaną, jak w szkole konwencjonalnej, niemniej jego rola ma nadal spore znaczenie.
3. w szkole otwartej (tak nazywamy szkołę alternatywną) uczniowie mają szeroki,
częsty i bezpośredni kontakt z rzeczywistością społeczną, przyrodnicza i kulturową. Uczą się zarówno w szkole, jak i
poza nią, oprócz tego łączą naukę z pracą, w tym również z pracą zarobkową
4. uczniowie korzystają z pomocy
profesjonalnych i nieprofesjonalnych nauczycieli.
5. ich praca odbywa się w grupach
kilkuosobowych, a ponad to mają pewien wpływ na dobór treści, metod i środków nauczania –uczenia się.
W wyniku połączenia
powyższych założeń i zmiany modelu dydaktyczno- wychowawczego możliwe jest stworzenie szkoły alternatywnej,
która w pełni nastawiona jest na dobro
wychowanka i nauczyciela, a tym samych utworzenie lepszego systemu
edukacyjnego, dającego coraz to pomyślniejsze wyniki nauczania- uczenia się.
IV Charakterystyka wybranych koncepcji alternatywnych
We
współczesnej pedagogice pojawiło się wiele koncepcji edukacyjnych.
Mówi się i pisze o edukacji
alternatywnej, edukacji elastycznej, pedagogice humanistycznej, antypedagogice itp. Większość propagowanych koncepcji edukacyjnych opartych jest na tzw pedagogicznej orientacji na dziecko.
Na tej zasadzie swoją koncepcje oparł min Celestyn Freinet.
Celestyn Freinet – francuski nauczyciel
praktyk stworzył swoją własną koncepcję alternatywną, której sednem było
„Pozwól dziecku się wypowiedzieć-pozwól mu się wyrazić”
Motyw przewodni koncepcji opiera się na rozwoju dziecka, jego naturalnym sposobie bycia, poznaniu
dziecka na tle jego naturalnych warunków.
W oparciu o powyższe założenia, koncepcja ta
przyjęła następujące techniki, wypierając jednocześnie tradycyjne nauczanie
podręcznikowe.
I tak :
· preferowanie
swobodnych tekstów połączonych z gazetką szkolną
· doświadczenia
poszukujące jako podstawa do samodzielnej pracy
· wspólne
planowanie pracy indywidualnej i zbiorowej
· nowe
formy oceny poprzez samoocenę i samokontrolę
· różnorodne
formy ekspresji twórczej
· referaty
i sprawności jako środek rozwijania zainteresowań uczniów
· korespondencje
i wymiana międzyszkolna jako środek
kontaktów społecznych
· spółdzielnia
klasowa jako naturalna forma samorządności
Środki
dydaktyczne w klasie:
· biblioteczka klasowa
· kąciki
specjalistyczne
· kartoteka
fiszek autokorektywnych
· płytoteka
· szafka
z narzędziami
· plany
pracy uczniów
· wystawki
prac
· książka
życia klasy
· gazetka
wychowawcza
Należy
zaznaczyć, iż koncepcja ta jest otwarta, czyli jest w niej miejsce na nowe
pomysły i środki dydaktyczne.
Nieco inny program „nowej szkoły” przedstawiła Maria Cackowska, która w swej pracy
oprócz głównych założeń, zaproponowała obniżenie progu dojrzałości szkolnej o rok,
zakłada nauczanie integralne w klasach 0-1, gdzie treści zebrane są wokół 3
grup tematycznych: rzeczywistości przyrodniczej, społecznej i problemów
wysuwanych przez dzieci.
Praca
dydaktyczna według całodziennego scenariusza ma charakter gier dydaktycznych
lub zajęć badawczych i twórczych.
Główne założenia koncepcji:
· nauczanie
nastawione na pobudzanie działalności poznawczej dziecka oraz rozwijanie jego postaw twórczych przez
skłanianie do podejmowania różnorodnej
działalności
· kształcenie
nastawione na uczenie sposobów rozwiązywania różnorodnych problemów związanych
z najbliższym otoczeniem przy wykorzystaniu nabytych doświadczeń.
· W
procesie dydaktyczno- wychowawczym łączyć aktywność emocjonalną, intelektualną i praktyczną
· Zapewnić
możliwość rozwoju każdemu dziecku
· Uwzględnić
podmiotowość ucznia w stosunkach nauczyciel-uczeń, w systemie diagnozowania i oceniania jego osiągnięć szkolnych
· System
wartości powinien być jasny, oparty na aktywności jednostki i warunkach
moralnych grupy.
Kolejne dwie koncepcje odnoszą się bezpośrednio do
wychowania dziecka, ucznia, a które według poniższych uczonych wiąże się ściśle
ze szkołą.
Włoska
lekarka i pedagog Maria Montessori określa wychowanie jako „pomoc osobie
ludzkiej w osiągnięciu przez nią niezależności” Uważa ona , iż najważniejsze w
wychowaniu i nauczaniu dziecka są jego zainteresowania, a oferty płynące ze
środowiska stanowią pożywkę dla
jego rozwoju.
W wyniku tych
przekonań stworzyła następujący schemat:
Warunki rozwoju dziecka są prawidłowe,
gdy:
- w
procesie wychowania uwzględniane są właściwości psychiczne wychowanka
- wychowanek
jest umieszczony w odpowiednio zorganizowanym środowisku.
- Otoczenie
szkoły jest czyste i estetyczne, estetyka wymaga, ażeby wszystko było
doskonałej jakości i atrakcyjne rozmieszczone.
- Pomieszczenia
są tak zorganizowane by prowokowały do
swobodnego działania
- Materiał ma charakter progresywny i rozwojowy. Dzieli
się na 4 kategorie:
1. materiał do ćwiczeń życia praktycznego, związany z troską o samego
siebie i środowisko, dotyczący zwyczajów i form grzecznościowych , ćwiczeń
związanych z pracami domowymi
2. materiał sensoryczny- kształtujący zmysły
i pobudzający aktywność umysłową
3. materiał akademicki
4. materiał artystyczny
Organizacja
procesu edukacyjnego.
Poziomy a
nie klasy:
· I poziom – 3-6 lat
· II
poziom – 6-9 lat
· III
poziom – 9-12 lat
Według Montessori
taki poziom sprzyja:
indywidualizacji
nauczania,
motywacji do uczenia
się,
efektywności uczenia
się
uspołecznieniu
dzieci.
Oprócz tego każdą grupę prowadzi jeden nauczyciel !
I istnieje płynność pomiędzy poziomami, która nie jest
ograniczona czasem.
Do zadań nauczyciela należy:
· Przygotowanie
środowiska
· Stymulowanie
aktywności, podtrzymywanie wewnętrznej motywacji do samodzielnego uczenia się
· Ukazywanie
sposobów wykorzystania materiału
· Umiejętne
koordynowanie indywidualnej aktywności poznawczej uczniów
· Prowadzenie
systematycznej obserwacji i zapisywanie
spostrzeżeń
· Wystawianie
oceny opisowej
· Mierzenie
postępów w nauce za pomocą testów
wewnątrzszkolnych
Poza tym tygodniowy wymiar godzin dla nauczycieli powinien
wynosić
-25, a całodniowa praca dzieci powinna zawierać dwie
przerwy.
Podobny schemat koncepcji szkoły przedstawił inny znakomity
uczony – Rudolf
Steiner.
Ten niemiecki myśliciel określa, iż wychowanie powinno sprzyjać
temu, aby indywidualne „ja” mogło się w pełni rozwinąć. Musi jednak uwzględnić
zmienne dla każdego okresu życia możliwości rozwojowe.
Według Steinera nauczyciel jako wychowawca powinien pełnić role:
- „ogrodnika
pielęgnującego dziecko jak roślinkę”
- kapłana
posiadającego antropozoficzną wiedzę o człowieku, duchowego przewodnika
- lekarza,
który naprawia zepsucia cywilizacyjne
- artysty
trafiającego do dziecięcego serca i umysłu..
-
Dla Steinera wielkie znaczenie w tej koncepcji posiada sztuka
przeżywania oraz własna aktywność
twórcza dziecka.
Specjalną role odgrywa, stworzona przez autora, erytmia, czyli
sztuka ruchu, który wyraża życie wewnętrzne człowieka oraz jego stosunek do
świata i wszechświata.
W wychowaniu religijno-moralnym Steiner dąży do
ukształtowania w wychowanku ogólnej
pobożności , czci wobec mądrości, piękna i dobra w świecie i w ludziach.
( I faza religijność naturalna, II faza religijność estetyczna,
III faza religijność duchowa).
Program szkolny został ujęty w podobny schemat, jak u Montessori,
jednakże odnosi się w większym stopniu do samej organizacji i sposobu zajęć.
I tak:
Steiner głosi, że szkoła jest wolnym zrzeszeniem opartym na współpracy rodziców,
nauczycieli i uczniów. Jest instytucją samorządną bez struktury hierarchicznej.
Szkoła średnia powinna trwać 12 lat.
Przedmioty : 7 głównych, 5 artystycznych, praktyczne-9 i więcej,
(w zależności od wieku i wyboru dziecka) ,uzupełniające ok. 4.
Organizacja :
8-10 przedmioty
główne nauczane „epokowo”
10-12 nauczanie
ćwiczeniowe
12-14 i 15-17 zajęcia z przedmiotów praktycznych.
2-3 tygodniowe wycieczki.
Oprócz tego klasy powinny liczyć 40 uczniów z podziałem na 2-3 grupy.
Konferencja nauczycieli powinna odbywać się w każdym tygodniu.
Nie powinien istnieć selektywny system oceniania, z korzyścią dla
ucznia, nie pozostawia się go na drugi rok w tej samej klasie.
Oraz dzieci z różnych warstw społecznych i o różnym poziomie
uzdolnień są wychowywane razem.
Bibliografia
„Edukacja Alternatywna”
Nalaskowski, Sliwerski
Multimedialna
encyklopedia PWN, 2000
Encyklopedia PWN,2000
Słownik Pedagogiczny W. Okoń
Unowocześnienie systemu dydaktycznego E.Fleming
Problemy rozwoju edukacji W. Pasterniak
Pusta Szkoła B.Latawiec
Problemy rozwoju edukacji K. Denek
- Zaloguj się lub zarejestruj by odpowiadać