Związki interpersonalne w rozwoju dziecka.

Posted by nauka on sob., 02/02/2008 - 18:18

Niemowlę
jest od urodzenia istotą społeczną, jakkolwiek nie od razu można nazwać je
partnerem społecznym, bo dopiero stopniowo staje się zdolne do nawiązywania
kontaktów z innymi ludźmi i wchodzenia z nimi w interakcje.

Niezaradność małego dziecka i brak
możliwości zaspokajania najprostszych potrzeb życiowych uzależnia je
bezpośrednio od dorosłych a w szczególności od matki. Z nią właśnie związane są
pierwsze wyraźne reakcje społeczne, które tworzą w trzecim miesiącu życia
charakterystyczny kompleks ożywienia. W pierwszych miesiącach życia dziecko
jest raczej biernym partnerem, a inicjatywa nawiązywania kontaktu podejmowana
bywa przez jego otoczenie. Dorośli podchodzą do dziecka, uśmiechają się do
niego, zaspakajają jego potrzeby fizjologiczne, biorą je na ręce, bawią się z
nim. W trochę późniejszym okresie dziecko samo przejawia już chęć do
przebywania z osobą, do której najbardziej się przyzwyczaiło, przejawia się to
w: wyciąganiu rączek do osoby zbliżającej się do niego, uśmiecha się do niej, a
nawet wybucha śmiechem na jej widok, naśladuje ruchy mimiczne i wydaje
różnorakie dźwięki. Zachowanie takie świadczy o tym, że dziecko w wyniku
interakcji z osobami dorosłymi przejęło część ich zachowań, jakie zachodziły w
stosunku do jego samego.

Dziecko już od czwartego miesiąca
życia wyraża niezadowolenie, gdy dorośli, a szczególnie matka, nie zwracają na
nie uwagi, uspakajają się zaś pod wpływem pieszczoty. W piątym miesiącu życia
niemowlę odróżnia już osoby znane od nieznajomych. Ich pojawienie się wywołuje
reakcję orientacyjną i postawę oczekiwania albo strach manifestowany płaczem
lub krzykiem. Dzieci przejawiają znaczną chęć do przebywania z osobami, nie
lubią przebywać same. Aby osiągnąć swój cel niemowlęta siedmio i
ośmiomiesięczne gaworzą i płaczą, dziewięciomiesięczne wykonują rozmaite ruchy
i gesty, dziesięciomiesięczne naśladują czynności motoryczne dorosłego np.
postukiwanie klockiem o kubek lub poruszanie łyżeczką wewnątrz garnuszka. W tym
wieku dziecko podaje samorzutnie zabawkę dorosłemu i ciągnie go za ubranie.
Wraz z wiekiem wzrasta zakres i liczba reakcji na obecność i czynności osób z
otoczenia oraz zwiększa się liczba i rodzaje sytuacji społecznych, na które
dziecko reaguje. Dziecko w okresie niemowlęcym nie tylko przebywa z osobami
dorosłymi, ale także z rówieśnikami. W tych kontaktach w miarę upływu czasu
zmienia się także zachowanie dzieci względem siebie.

Tabela.
Interakcje niemowląt z innymi dziećmi.

Wiek
w miesiącach.

Zachowanie
się dziecka.

4 – 5

Obserwuje
inne dziecko.

4 – 5

Uśmiecha
się do innego dziecka.

8 – 9

Płacze,
gdy zwraca się uwagę na inne dziecko.

8 – 9

Daje
zabawkę innemu dziecku.

8 – 9

Gaworzy
do innych dzieci.

9 –
10

Naśladuje
ruchy rówieśnika.

9 –
10

Protestuje,
gdy rówieśnik zabiera mu zabawkę.

10 –
11

Inicjuje
zabawę.

10 –
11

Próbuje
zwrócić na siebie uwagę rówieśnika gaworząc.

10 –
11

Złości
się, gdy inne dziecko się oddala.

11 –
12

Zostawia
zabawkę i zwraca się do rówieśnika.

Źródło:
„Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży”; red. M. Żebrowska; PWN, Warszawa
1986.; str. 334.

Jednak
dla prawidłowego rozwoju społecznego dziecka w wieku niemowlęcym szczególnie
ważne są kontakty z dorosłymi, dostatecznie częste i bliskie. Właśnie w toku
nawiązywania kontaktów interpersonalnych z dorosłymi dziecko uczy się różnych
czynności o charakterze społecznym i przejmuje wzorce zachowania się w
konkretnych sytuacjach, uogólniając je potem na sytuacje podobne. Niemowlę
asymiluje rozmaite elementy społeczno – kulturowe swojego środowiska, od
którego początkowo jest całkowicie uzależnione. Dopiero w dalszych okresach
rozwojowych istota ludzka staje się zdolna do selekcjonowania sytuacji i
kontaktów społecznych oraz do aktywnego tworzenia swojego środowiska.

W rozwoju dziecka nie tylko ważne są
związki interpersonalne między dzieckiem a innymi osobami, ważne są także
związki jakie zachodzą w rodzinie także poza dzieckiem. Jeżeli interakcje
między członkami rodziny przebiegają w dobrym klimacie emocjonalnym, to
wzbogacają one doświadczenia i osobowość dziecka. Jeśli natomiast atmosfera
emocjonalna, w jakiej przebiegają interakcje jest chłodna, nieprzyjemna, pełna
napięcia, wroga, wówczas działają one na dziecko destruktywnie a nawet stają
się czynnikiem uszkadzającym.

Rozwój kontaktów u dzieci przebiega
w ścisłym powiązaniu z rozwojem jego życia uczuciowego. Kontakty małego dziecka
z otoczeniem są niezbędnym warunkiem rozwoju jego uczuć, a rozwój życia
uczuciowego stwarza potrzebę szukania dalszych kontaktów i umacniania istniejących
już więzi.

Nawiązywanie związków interpersonalnych w wieku
poniemowlęcym przybiera inną formę. W miarę rozwijającej się sprawności
lokomocyjnej dziecko zdobywa coraz większą swobodę w pokonywaniu przestrzeni, a
utrwalone jeszcze w okresie niemowlęctwa więzi emocjonalno – uczuciowe z
dorosłymi, a szczególnie matką, skłania je do poszukiwania towarzystwa
najbliższych, podchodzenia, uśmiechania się do nich a w późniejszych miesiącach
nawet zagadywania.

Pozytywny
kontakt z otoczeniem jest niezbędnym warunkiem prawidłowego rozwoju mowy
dziecka. Zależność ta jest w tym wypadku dwukierunkowa. Mowa kształtuje się w
trakcie społecznych kontaktów dziecka z otoczeniem, a jednocześnie pogłębia te
kontakty, poszerza i wzbogaca. Dziecko, które potrafi już porozumieć się ze
swoim otoczeniem za pomocą słów, ma nieporównanie większe możliwości utrwalania
więzi społecznej, niż takie, które mówić nie potrafi. Kontakt słowno –
społeczny jest jednak z reguły poprzedzony przez kontakt o charakterze
działania przedmiotowego. Nie rozumiejąc jeszcze słów dziecko uczy się
współdziałać z dorosłym zarówno w zabawie jak i w czynnościach dnia
codziennego. Owo współdziałanie polega, z jednej strony na zestrojeniu własnych
ruchów z ruchami dorosłego (np. przy karmieniu łyżeczką), z drugiej zaś – na
naśladowaniu ruchów wykonywanych przez osobę dorosłą (np. zabawa „kosi – kosi
łapci”). Na podstawie tego rodzaju związków rozwijają się wkrótce powiązania
słowno – społeczne dziecka z otoczeniem.

W ciągu drugiego roku życia wyraźnie
potęguje się u dziecka pragnienie przebywania z dorosłymi, szczególnie zaś z
tymi osobami, które wzbudzają w dziecku uczucia pozytywne. Już pod koniec
drugiego roku życia dziecko chętnie współdziała z matką lub opiekunką w
zakresie czynności dnia codziennego. Dwu i trzylatek nie tylko naśladuje
czynności dorosłych, równie łatwo naśladuje indywidualne cechy ludzi, z którymi
najczęściej przebywa, ich mimikę, charakterystyczne gesty, sposób poruszania
się. W okresie tym dziecko przejmuje również różne „maniery” spotykane w swym
środowisku. W drugim i trzecim roku życia dzieci najbardziej upodabniają się do
swoich rodziców, nie tylko dzięki zmieniającym się wyrazom twarzy, ale również
dzięki przejmowaniu właściwych zachowań rodziców.

W wieku
tym zaczynają także szukać kontaktu z rówieśnikami, ma on charakter
orientacyjno – badawczy i jest typowy dla tego okresu rozwoju. Dziecko chce
poznać swojego rówieśnika, dlatego: dotyka drugie dziecko, popycha, pociąga za
ręce, ubranie, włosy. Te właśnie pierwsze kontakty pozwalają dziecku bardzo
szybko zebrać doświadczenia natury społecznej. Doświadczenia i obserwacje
dzieci w tym wieku wykazują, że pierwsze ich stosunki społeczne zależą w dużej
mierze od postępowania wychowawczego opiekunek. Brak opieki pedagogicznej
szybko prowadzi do przewagi kontaktów negatywnych między dziećmi. Wynikiem tego
dzieci bojaźliwe, słabe są często atakowane przez dzieci agresywne, co prowadzi
do uciekania ich od grupy. W drugim roku życia szybko narastają różnorodne
reakcje społeczne dziecka w stosunku do rówieśników. Dziecko chętnie naśladuje
zarówno dobre jak i złe zachowania. W okresie tym duże znaczenie ma podejście
opiekunki, która przez swoje postępowanie, prowadzenie zajęć może, wzmocnić,
pogłębić, utrwalić związki w grupie, niestety może też wpłynąć na pogorszenie
sytuacji przez swoją niewiedzę.

Dziecko, które w trzecim roku życia
jest jeszcze egocentryczne i ledwo uporało się z odróżnianiem siebie od
otoczenia – przechodzi w następnych latach głęboką ewolucję, staje się istotą
na tyle społecznie dostosowaną do otoczenia, że zdolne jest do uczestnictwa we
wspólnych zabawach i zajęciach. Związki interpersonalne w jakie wchodzi dziecko
w domu to przede wszystkim związki z rodzicami i rodzeństwem. We współczesnej
dwupokoleniowej rodzinie, zwłaszcza w mieście, kontakty z dziadkami i innymi
krewnymi są znacznie rzadsze niż w poprzednich pokoleniach. Wzrasta natomiast
rola ojca, który przejmuje wiele obowiązków wychowawczych wobec dzieci. Jednak
dopiero około piątego roku życia dystans jaki przeważnie dzieli ojca z
dzieckiem zmniejsza się, stosunki między nimi stają się bardziej swobodne,
mimo, że oparte są bardziej na podziwie niż czułości. Zarówno dziewczynki jak i
chłopcy bardziej posłuszni są ojcu i w większym stopniu przejmują się uwagami i
naganami niż napomnieniami matki. Pod koniec wieku przedszkolnego stosunek ten
wyrównuje się.

Dzieci
w tym wieku otoczone nadmierną opieką rodziców albo też wychowywane zbyt
tolerancyjnie są zazwyczaj infantylne i nie potrafią nawiązać pozytywnych
związków interpersonalnych z rówieśnikami, albo też ich egocentryczne a nawet
egoistyczne nastawienie wpływa na odrzucenie ich przez grupę. Związki
interpersonalne jakie zachodzą w rodzinie dziecka w wieku przedszkolnym są
jeszcze dla niego niestałe, zależne od przeważającego w danym okresie nastroju
uczuciowego. Tak więc u trzy, pięcioletnich i siedmioletnich dzieci nasilenie
emocji negatywnych w stosunku do rodzeństwa słabnie, a w związku z tym kontakty
są przyjazne i pozytywne, natomiast dzieci cztero i sześcioletnie, bardziej
pobudliwe w tym okresie, wchodzą w częstsze konflikty z rodzeństwem.

Odmiennie
niż z rodzeństwem układają się kontakty społeczne dziecka w wieku przedszkolnym
z innymi dziećmi. Wyróżniamy tu kontakty pozytywne, bezkonfliktowe (przyjaźnie
dziecięce, związki koleżeńskie, pomoc wzajemna) i negatywne (dążenie do
osiągnięcia swojego egoistycznego celu). W kształtowaniu się umiejętności
zawierania i udoskonalania związków swoją rolę odgrywają także zabawy. Właśnie
w toku zabaw dziecko uczy się dostosowywać do określonych norm i reguł
postępowania.

Jeśli
chodzi o warunki środowiskowe to dla rozwoju związków interpersonalnych dziecka
istotne są: układ stosunków, atmosfera, postawy, przekonania i tryb życia w
domu rodzinnym lub instytucji wychowania zbiorowej, zamierzone oddziaływania
nauczycieli na terenie klasy i szkoły, swobodne obcowanie dziecka z
rówieśnikami. Rola i siła oddziaływania tych trzech głównych środowisk bywa
różna, w różnych okresach życia dziecka. W miarę wzrastania dzieci zmieniają
się wymagania stawiane im przez te środowiska, i odwrotnie z wiekiem zmieniają
się potrzeby dzieci i ich stosunek do grup społecznych, w których życiu
uczestniczą, oraz do członków tych grup. Dom rodzinny jest niesłychanie ważny,
ponieważ tu dziecko zdobywa pierwsze umiejętności nawiązywania kontaktów,
wchodzenia z ludźmi w związki interpersonalne. Te umiejętności przenosi później
do przedszkola, szkoły, gdzie radzi sobie w kontaktach z rówieśnikami lub nie,
jeżeli w domu nie nabył odpowiednich zdolności. Rola domu pozostaje jednak
ogromna we wszechstronnym rozwoju dziecka. Jeśli dziecku zabraknie opieki
rodziny, może ono załamać się w szkole tak pod względem rozwoju fizycznego jak
i społecznego. Dom dla dzieci jest zapewnieniem im bezpieczeństwa i oparcia
uczuciowego w sytuacjach nowych i trudnych. Jednak później przy właściwym
kierowaniu nauką szkolną dziecka i jego zachowaniem społecznym, szybko w oczach
dziecka zaczyna wzrastać nowy autorytet – nauczyciel, który na terenie szkoły i
we wszystkich sprawach z nią związanych zaczyna przerastać autorytet rodziców.
Dziecko zaczyna interesować się także innymi dziedzinami życia szkolnego i
przedszkolnego, absorbuje je obcowanie z kolegami w szkole i poza nią, praca
pozalekcyjna, społeczne życie szkoły, praca organizacji młodzieżowych. Właśnie
dzięki różnorodnym kontaktom z rówieśnikami, a później także ze starszymi
kolegami, zaczyna intensywnie rozwijać się świadomość społeczna.

Za etapy stopniowego społecznego
rozwoju dzieci uważa się:

  1. Okres przejściowy przystosowania się do grupy
    trwający od 6 – 7 do 8 – 9 roku życia. Jest to okres grup „przelotnych”,
    mało licznych, składających się z dwojga, trojga dzieci tej samej płci i
    powstających spontanicznie w celach zabawy.
  2. Nasilająca się potrzeba nie tylko obcowania, ale i
    ścisłego współdziałania z rówieśnikami prowadzi do powstania mniejszych
    paczek, czy większych „band”. Tworzenie się ich przypada na 8 – 9 rok
    życia i trwa w zmienionej postaci jeszcze w okresie dorastania.

W ciągu kilku pierwszych lat zachodzą też poważne zmiany w
stosunkach koleżeńskich między dziećmi. Uczniowie I klasy nie mają przy ich
nawiązaniu specjalnych wymagań. Obcują ze sobą dzieci, które blisko siebie
mieszkają, siedzą razem w ławce, lub razem się bawią. W toku rozwoju zmieniają
się kryteria oceny kolegów. W I klasie dobry kolega to ten, kto dobrze się
uczy; w II i III klasie dobrym kolegą jest ten, kto pomaga innym, broni
towarzysza, z kim można wszystko robić. W klasie IV dobry kolega powinien być
sprawiedliwy, śmiały, nie oszukiwać innych, dzielić się tym co ma. Eliminowanie
wstrząsów uczuciowych, wykorzystanie wzajemnych sympatii, spowodowanie
sytuacji, w których rodzą się między dziećmi stosunki przychylności –
wzbogacają nie tylko życie społeczne, ale i aktywność intelektualną.

Związki interpersonalne nawiązujemy
przez całe swoje życie. Najbardziej istotne i znaczące nawiązujemy jednak z
rodziną. To ona daje nam przykład jak powinno się nawiązywać związki. Rozwój
kontaktów społecznych ma duże znaczenie, ponieważ ściśle wiąże się z rozwojem
uczuć, zabawy, mowy. Najbliższą osobą dla dziecka jest zawsze matka, to ona
pierwsza wychodzi z inicjatywą. Dba o swoje maleństwo, troszczy się o nie przez
całe swoje życie, pragnie aby było szczęśliwe. Dzieci na początku także
przywiązują największą wagę do kontaktów z matką, jednak później większego
znaczenia nabierają dla nich kontakty z kolegami, koleżankami, które po części
zajmują miejsce matki.