Zainteresowania – jeden z celów życia człowieka. Efektywność rozwijania zainteresowań

Posted by nauka on sob., 04/05/2008 - 17:00


WSTĘP

W czasach, gdy coraz większą rolę w
życiu każdego człowieka odgrywają środki masowego przekazu – radio, telewizja a
zwłaszcza komputery, a światem rządzi pieniądz często zapominamy o własnych
zainteresowaniach, które pełnią szczególną rolę w życiu każdego człowieka. Nikt
z nas nie zdaje sobie sprawy z tego jak ważne i potrzebne są o każdemu z nas i
co możemy osiągnąć pogłębiając je i pielęgnując. Brak świadomości, że dzięki
nim rozwijamy się spełniamy nasze ukryte marzenia a także zapominamy przy nich o tym co boli,
rani i wyprowadza nas z równowagi często doprowadza do sytuacji w której
zapominamy o nich odkładając na przyszłość, która może nigdy nie nastąpić. A
przecież nawet najmniejsze zainteresowanie czy to związane z ulubioną muzyką, sportem czy też kolekcjonerstwem
potocznie nazywany zbieractwem może dostarczyć każdemu z nas wiele radości i
przyjemności połączonych z relaksem i wypoczynkiem. Czasem mogą być one
związane z naszym życiem zawodowym i
pracą jaką wykonujemy na co dzień co w sumie daje cudowne efekty bo chyba nie ma nić
wspanialszego i przyjemniejszego niż wykonywanie pracy związanej z własnymi
zainteresowaniami. Z pewnością także
zdobywanie nowych doświadczeń oraz poszerzanie własnej wiedzy wnosi do naszego
życia pewne wartości i umiejętności, które mogą służyć nie tylko nam ale i
wielu ludziom otaczającym nas dookoła

Praca moja jest próbą szerszego spojrzenia na
zainteresowania jako na jeden z podstawowych celów życia człowieka, a
konkretnie na efektywność rozwijania zainteresowań zarówno w edukacji jak i w
dalszym życiu wielu ludzi.

Pisząc tą pracę analizowałam wyniki i wyciągałam wnioski
kierując się definicjami zamieszczonymi w literaturze. Niniejsze opracowanie
składa się z trzech głównych części.

Pierwsza obejmuje teoretyczne podstawy badanego problemu.
Charakteryzuję w niej zainteresowania, rodzaje zainteresowań oraz ich wpływ na
rozwój i życie człowieka, a także czynniki wpływające na rozwój i kształtowanie
zainteresowań. Także tutaj podjęłam próbę krótkiej charakterystyki własnych
zainteresowań, które odgrywają ważną rolę zarówno dla mnie jak i pozostałych
domowników.

Druga część obejmuje podstawy metodologiczne pracy oraz
charakterystykę badanego środowiska. Moje badania ukierunkowałam w dwie strony.
Z jednej na ogólny problem zainteresowań ich ogólną charakterystykę oraz
znajomość i samoocenę dotyczącą ankietowanych . Z drugiej strony natomiast
skierowaną w stronę moich własnych zainteresowań
w celu określenia jaki procent badanego środowiska posiada podobne
zainteresowania i jaki jest ich stosunek do hobby jakie sobie wybrali.

W trzeciej
części, postaram się przedstawić i
krótko omówić wyniki
przeprowadzonych badań oraz wyciągnąć pewne wnioski zarówno ogólne dotyczące ogólnego problemu zainteresowań jak i dla siebie , które mogą być
pomocne i przydatne w kontynuacji i kształtowaniu własnych zainteresowań.

1. ROLA ZAINTERESOWAŃ W
ROZWOJU JEDNOSTKI

1.1 POJECIE I DEFINICJA
ZAINTERESOWAŃ

Rozwijanie i poszerzanie zainteresowań to jeden z czynników
umysłowego wychowania człowieka oraz rozwoju jego osobowości. Zależny jest od
wielu wzajemnie powiązanych czynników. Czym są zainteresowania? Jakie są ich
źródła czy zainteresowania są cechą charakteru, czy też wypływają z
doświadczenia? Czy zainteresowania stanowią niezbędny warunek zadowolenia
wykonywanych czynności? Jak wykryć i ocenić prawdziwa wartość wyrażanych lub
okazywanych zainteresowań? To jedne z niewielu pytań, na które już od dawna
próbowali odpowiedzieć przedstawiciele różnych dyscyplin naukowych. Pojęcia
tego używali w swoich dziełach tacy filozofowie i pedagodzy jak J.A.Komeński
czy J.Locke. Znaczenie zainteresowań w procesie kształcenia eksponował
J.J.Rousseau stwierdzając „stosunek skutków do przyczyn , w którym nie widzimy
związku , rozkosze i męki , o których nie mamy żadnego pojęcia , potrzeby
których nie odczuwamy nigdy , nie istnieją dla nas, nie możliwe jest zachęcić nas przez nie do uczynienia czegokolwiek, co
się z nami wiąże i od nich zależy”[1]

Na role i
sens zainteresowań w życiu człowieka zwracał uwagę również J. Kant. Jego
poglądy zainspirowały z kolei jego ucznia J.F. Herberta, uważanego za
twórcę naukowej pedagogiki.

Znaczenie zainteresowań dla rozbudzenia i
podtrzymania wysiłku młodzieży dla ugruntowania zasad kształcenia podkreślał J. Dewey. Spożytkowanie
skłonności, które wyrażają się w zainteresowaniach, E. Claparede uznał za
główny cel pedagogiki. „ Jest tak dlatego-stwierdziłautor-że
organizm działa zawsze w kierunku który go najbardziej interesuje”[2]

Termin
zainteresowania wyraz „... stosunek wzajemnych odpowiedzialności między
przedmiotem i podmiotem. Sam przez się nigdy przedmiot nie jest interesujący.

Zainteresowanie[...] to potrzeba podmiotu, który dąży do jej zaspokojenia”[3].

Z kolei B. Nawroczyński w zainteresowaniach dostrzega symptomy potrzeb kulturalnych,
potrzeb uronionych przez kulturę. Autor zwraca uwagę , że „pobudka do uczenia
się musi tkwić w uczącej się jednostce. Nazywamy ją zainteresowaniem”[4]
Współcześnie według Wincentego Okonia”Zainteresowania uważa się za wyuczony
składnik zachowania, nabywany w toku orientacyjno-badawczej aktywności dziecka,
toteż nacisk kładzie się na kształtowanie zainteresowań”[5]

Jedni
autorzy definiują zainteresowania jako właściwości tkwiące w ludziach, inni zaś zwracają uwagę
na cechy przedmiotów uznawanych za interesujące. O zainteresowaniach mówi się z
jednej strony jako o skupieniu uwagi, aktualnym przeżyciu bądź też w sensie
potencjalnym np. nastawieniu. Charakterystyczne dla drugiego spośród sposobów
definiowania zainteresowań jest dostrzeganie w nich pewnego stałego kierunku
myśli, uczuć czy też dążeń. W mowie potocznej często zamiennie używa się takich terminów jak: ciekawość, zainteresowanie,
zamiłowanie.

„Zainteresowania
są utrwaloną, tj. pojawiającą się często
i ukierunkowaną jednolicie ciekawością. Tak więc zaciekawienia stanowią
podstawowy element struktury zainteresowań”.[6]

Z kolei
zamiłowanie jest właściwością psychiczną, którą charakteryzuje pozytywny
stosunek do wykonywanej przez jednostkę czynności.

Można
mieć –tytułem przykładu-zamiłowania czytelnicze czy kulinarne. O ile w
odróżnieniu zainteresowań od zaciekawień podkreśla się złożoność i trwałość zainteresowań
o tyle w odróżnieniu zamiłowań od zainteresowań zwraca się uwagę na poznawczy
charakter tych ostatnich. Dla praktyki pedagogicznej takie rozróżnienie nie
jest bez znaczenia. Inne oddziaływania należy przedsięwziąć aby rozbudzić
ciekawość, odmiennie należy postąpić , gdy chcemy rozwinąć określone
zamiłowania, a jeszcze inaczej gdy naszym celem jest rozbudzenie zainteresowań.

OPISOWE DEFINICJE ZAINTERESOWAŃ

Istotą życia człowieka i jego funkcjonowania jest utrzymanie równowagi
między nim, a otaczającym go środowiskiem. Jest to proces dynamiczny,
dwustronny. Z jednej strony świat pobudza człowieka do działania, z
drugiej-człowiek swa działalnością wpływa na otoczenie. Z jednej strony
środowisko zaspokaja potrzeby człowieka, z drugiej-człowiek działając w nim
odkrywa w sobie i rozwija nowe potrzeby. Jest to tzw. interakcja człowieka z
otaczającym światem.

Podobnie
dzieje się z większością definicji zainteresowań A.A. Smirnow określa
zainteresowania jako „[...] specyficzne nastawienie poznawcze człowieka na
przedmioty i zjawiska rzeczywistości” rozumiejąc przez nastawienie gotowości do
spostrzegania przedmiotów w zależności od stanu przedmiotu.[7]

U wielu
autorów w definicjach zainteresowań
pojawia się pojęcie uwagi. I tak Stefan Baley definiuje zainteresowanie jako fakt polegający na tym, że „[...] uwaga
mimo woli zatrzymuje się na pewnych przedmiotach [...]”.[8]

Podobnie
definiują zainteresowanie H.B. English i
A.C. English twierdząc, że mimo niepełnej jasności tego pojęcia jest to jakaś
postawa uwagi, skłonności do selektywnego ukierunkowania uwagi.[9]

Wiąże
zainteresowania z procesem uwagi także
Wiliam James, który tak je
charakteryzuje: „[..] Rzeczy, które zwracają naszą uwagę, są dla nas
interesujące”.[10]

Zainteresowania ujmowane są w interakcji: człowiek-świat,
mamy do odnotowania dwa zaznaczające się środowiska:

v Niektórzy autorzy
definiują zainteresowania jako właściwości tkwiące głównie w ludziach (
potrzeba, nastawienie, właściwości uwagi ),

v Inni znów zwracają
szczególną uwagę na własności rzeczy, które „poruszają” umysł.

,

Zainteresowanie w tym drugim ujęciu jest cechą przedmiotów,
które są interesujące. Najbardziej jasno i spójnie stara się w swej definicji
uchwycić ich istotę, jako interakcję między człowiekiem, a otaczającym go
światem, Henri Pieron. Definiuje on zainteresowania jako „zgodność między
pewnymi przedmiotami i skłonnościami osoby zainteresowanej tymi przedmiotami,
które dzięki temu przykuwają jej uwagę i nadają kierunek jej czynnością”.[11]

W
cytowanych definicjach na pierwsze miejsce wysuwa się ich aspekt poznawczy.
Interakcja między człowiekiem i światem otaczającym dotyczy poznawania
rzeczywistości.

Ten
poznawczy charakter zainteresowań określany bywa jako „potrzeba umysłowa” ( E.
Claparede ), „nastawienie poznawcze” ( A.A. Smirnow ), „zatrzymywanie się
uwagi” ( S. Baley ), „postawa uwagi” ( H.B. English i A.C. English ),
„przyciąganie uwagi” ( H. Pieron ).

Inny
tor definicji reprezentują autorzy, którzy upatrują specyfikę interakcji między
człowiekiem, a otaczającym go światem, charakterystyczną dla zainteresowań, w
stosunku emocjonalnym człowieka do świata. I tak na przykład D.E. Berlyne
cytuje definicje W.J. Arnolda, który
mówi, iż „zainteresowanie nie jest niczym innym jak uczuciem przyjemności
powstałym poprzez harmonijne połączenie aktualnie wywołanego w duszy wrażenia z
poprzednio zdobytymi przedstawieniami”.[12]

Stefan
Szuman także uważa, iż „momentem istotnym zainteresowania jest nie tyle
obiektywne i faktyczne poznanie, ile przyjemność poznawczego przeżywania”.[13]
Obok więc szeroko traktowanego ujęcia zainteresowań (por. definicji W.J.
Arnolda) na ogół w cytowanych definicjach aspekt emocjonalny zainteresowań
wiąże się z ich poznawczą istotą.

Znamienne jest, że ta jedna z
najwcześniejszych definicji zainteresowań, najbardziej globalnie ujmuje ich
istotę. W latach pięćdziesiątych Solange Larcebeau po szczegółowej analizie
różnorodnych definicji zainteresowań dochodzi do wniosku, że w
pełnowartościowej definicji zainteresowań konieczne staje się uwzględnienie
trzech aspektów łącznie: mobilizacji uwagi, czynnika emocjonalnego i orientacji
dynamicznej ku przedmiotowi. Zainteresowanie byłoby zatem złożoną interakcją
zachodzącą pomiędzy człowiekiem a środowiskiem polegająca na współwystępowaniu
nastawień emocjonalnych, intelektualnych behawioralnych, związanych zarówno z
potrzebami człowieka, jak odpowiadającymi im własnościami przedmiotów i zjawisk
otaczającego świata.[14]

OPERACYJNE DEFINICJE ZAINTERESOWAŃ

Cytowane powyżej definicje maja charakter opisowy. We
współczesnej psychologii naukowej ceni
się jednak głównie definicje operacyjne, czyli takie, które określają nie tyle
zjawiska w ogóle, co zjawiska dające się zmierzyć, a więc zastępują pojęcia
ogólne terminami zależnymi od stosownej metody pomiaru. Uzyskuje się dzięki
temu ściślejszą zależność między teorią zagadnienia, a metodologią stosowaną w
badaniach nad tym zagadnieniem.

Obok definicji opisowych należy rozróżnić dwa rodzaje
definicji operacyjnych: definicje operacyjne techniczne i definicje operacyjne
modelowe.

W literaturze psychologicznej dotyczącej zainteresowań
powszechnie znane są cztery definicje operacyjne o charakterze technicznym D.E.
Supera. Wyróżnia on zainteresowania
wyrażane, okazywane, testowane oraz inwentaryzowane. Ich definicje są
zróżnicowane i jak stwierdza i dokumentuje sam autor – wyniki badań na nich oparte są także często różne.[15]

Zainteresowania
wyrażane określają według D>E> supera to „o czym mówi , że jest
interesujące”[16].
Wyrazem ich zainteresowań są wypowiedzi pisemne lub ustne . liczni autorzy zwracają uwagę na niestałość tego typu zainteresowań. Wszystkie one oparte są na zasadzie kontroli wyników badań zainteresowań
wyrażanych po upływie pewnego czasu od pierwszego badania. Odbywa się ona bądź przez ponowne badanie zainteresowań wyrażanych bądź przez kontrolę realnych decyzji podjętych przez osoby badane , a których zgodność z zainteresowaniami wyrażanymi można było
przedstawić. Okazało się , że tylko u około jednej trzeciej części osób badanych wynik
uzyskiwany był stały co oznacza zgodny w
obu badaniach. Badania te przeprowadzane były głównie na młodzieży
dorastającej.

Zainteresowania
okazywane to te „ o których istnieniu
można wnioskować na podstawie czynności danej osoby [...]”[17]
Wynika to z przeświadczenia , iż szczególnie znamiennym wskaźnikiem przyszłej działalności człowieka jest jego
działalność miniona i uprzednia.
Równocześnie jednak ostrzega się przed
przypisywaniem nadmiernej roli temu wskaźnikowi , bowiem to co człowiek robił np. w czasie
wolnym od innych zajęć wynika z innych przesłanek niż zainteresowanie. Decydującą rolę może
odegrać tu wpływ rówieśników czy osób dorosłych , okazja , chęć przebywania w towarzystwie itp. Zdarza się jednak , że zajęcia wykonywane w wolnym czasie przez dłuższy okres stają się naprawdę odpowiedniki zainteresowań człowieka. Zainteresowania
okazywane mogą utrzymywać się trwale i są faktycznymi zainteresowaniami lub są tylko chwilowe i nieznaczące. . Zainteresowania te są trudne do interpretacji a ich prognostyczność
ze względu na niejasny związek z innymi
zainteresowaniami budzi pewne
wątpliwości.

Zainteresowania
operacyjne definiowane przez Supera to zainteresowania testowane. W tym
przypadku objawiają się one w testach uwagi i pamięci. Chociaż autor ostatecznie nie formułuje ich definicji , można jednak założyć, że są one tym co mierzą testy
pamięci, wiadomości i uwagi lub tym co zapewnia nas że w badaniach testowych
wykazujemy lepszą pamięć i sprawniej koncentrujemy dowolną uwagę na tych
a nie innych sprawach.[18] U podstaw wyróżnienia
rodzaju zainteresowań leży przekonanie ,
że zainteresowanie „ przyciąga uwagę , ukierunkowuje rozwój zdolności i
warunkuje zdobywanie wiadomości”.[19] Próby badań w tym
zakresie zostały uznane w większości za
nieudolne , chociaż zdarzały się
wyjątki. Super przywiązuje większe perspektywicznie znaczenie do testów wiadomości niż uwagi i pamięci. jednak nie został ten
typ badań rozwinięty systematycznie i efektywnie.

Zainteresowania
inwentaryzowane stanowią taki rodzaj zainteresowań wyrażanych , o których informację uzyskuje się w efekcie listy pytań
o akceptację lub odrzucenie przedmiotów tych pytań. Cechą charakterystyczną
zainteresowań inwentaryzowanych jest możność dokonywania na nich obiektywnych
obliczeń, co sprzyja stosowaniu testów statystycznych do danych z inwentarza.
Na ogół tworzy go bardzo długa lista pytań. Wśród inwentarzy zainteresowań
szczególną rolę od kilkudziesięciu lat pełni inwentarz Stronga. Walorami
zainteresowań inwentaryzowanych jest niezależność od subiektywnych
interpretacji prowadzącego badanie psychologa. Niektórzy zachodni psychologowie
mówiąc „zainteresowania” maja właśni jedynie na myśli zainteresowania
inwentaryzowane.

MODELOWA DEFINICJA ZAINTERESOWAŃ

Dotychczasowe
rozważania definicyjne nie są zadowalające. Pozostaje stale otwarte pytanie o
to, co chcemy kształcić i co określamy jako zainteresowanie ucznia. Istnieje
potrzeba stworzenia definicji pełnowartościowej dla celów oddziaływań
wychowawczych i poznawania ucznia w jego rozwoju w sposób dostępny nauczycielowi, wychowawcy i
rodzicom.

S.
Larcebeau sugerowała, że w wyniku analizy różnych definicji zainteresowań
nasuwa się konieczność zbudowania definicji elektrycznej, która obejmie zarówno
stronę emocjonalną poznawczą, jak i behawioralną tego zjawiska, jakimi są
zainteresowania.

W tym ujęciu zainteresowanie jest to
względnie trwała obserwalna dążność do poznawania otaczającego świata
przybierająca postać ukierunkowanej aktywności poznawczej o określonym nasileniu,
przejawiającym się w selektywnym stosunku do otaczających zjawisk to znaczy:

· W dostrzeganiu określonych cech
przedmiotów oraz związków zależności między nimi, a także wybranych problemów;

· W dążeniu do ich zbadania, poznania,
rozwiązywania;

· W przeżywaniu różnorodnych uczuć (
pozytywnych i negatywnych ) związanych z nabywaniem i posiadaniem wiedzy.[20]

Definicja
ta zawiera trzy człony o trzech szczeblach ogólności:

1) Względnie trwała obserwalna dążność do
poznawania otaczającego świata;

2) Ukierunkowana aktywność poznawcza o
określonym nasileniu przejawiająca się w wybiórczym stosunku do otaczających
zjawisk;

3) Dostrzeganie określonych cech, zjawisk
i problemów, dążenie do ich zbadania oraz przeżywanie różnorodnych uczuć
związanych z nabywaniem i posiadaniem wiedzy.

W
zależności od potrzeby można korzystać z jednego tylko z pośród trzech członów
pełnej definicji bardzo ogólnej ( 1 ), z definicji w średnim stopniu ogólności
( 2) i o znacznym stopniu uszczegółowienia ( 3 ).

Pierwsza
z cząstkowych definicji
określa zainteresowania jako właściwość psychiczną
, względnie trwałą dążność, poznawaną na drodze obserwacji.

Druga
z definicji cząstkowych
-o średnim stopniu ogólności- zwraca uwagę na trzy
charakterystyczne cechy zainteresowań. Mówi o tym, że nie wszystkie czynności
poznawcze są zamienne dla zainteresowań, lecz tylko te, które wykazują jakieś
określone ukierunkowanie wynikające z dokonywania wyboru wśród zjawisk otaczającego świata i że ważne dla
zainteresowań jest nasilenie tego ukierunkowania, czyli względna stałość
wyborów przedmiotu aktywności poznawczej.

Trzecia definicja-o najwyższym stopniu uszczegółowienia-wyjaśni pojęcia
wybiórczości aktywności intelektualnej i podaje parametry poznania
zainteresowań: dostrzeganie określonych cech, zjawisk, problemów, wykonywanie
prób dla zbadania ich oraz przeżywanie różnorodnych- pozytywnych i
negatywnych-uczuć intelektualnych towarzyszących tym procesom.

2) Poznawanie zainteresowań i czynniki
rozwoju zainteresowań człowieka.

Rozbieżności definicyjne
dotyczące zainteresowań muszą odbijać się na dojrzałości i powszechności
stosowanych metod ich poznawania. D.E. Super-doskonały znawca tej
dziedziny-wypowiada się krytycznie o stanie narzędzi badawczych pisząc, że
„Badania w dziedzinie nauki o człowieku nie osiągną nigdy doskonałości, gdyż
ludzi nie można traktować jak świnki morskie, a używane narzędzia są zależne od wpływu osób, które je stosują, badacze
zaś zdają się podlegać takiemu samemu naciskowi, jak i badani.”[21]Badanie zainteresowań jest
jednak koniecznością ze względów praktycznych, jak i teoretycznych, stąd stałe
poszukiwania w tym zakresie mające na celu uczynić coraz doskonalsze narzędzia
badawcze. Dokonując przeglądu metod i technik, za pośrednictwem których badane
są zainteresowania, zmierzamy do tego, aby rozważania nad metodami i technikami
poznawania zainteresowań sprowadzić do wniosków ważnych dla badania
zainteresowań modelowych. Dla przeglądu technik stosowanych w psychologii
zainteresowań posłużymy się czterema ich grupami zgodnie z podziałem definicji
operacyjnych D.E. Supera:

INWENTARZE ZAINTERESOWAŃ

D.E. Super uważa
inwentarza za najważniejsze osiągnięcie psychologii zainteresowań. Szczególną
wartość przypisuje „Inwentarzowi zainteresowań Stronga” opublikowanemu po raz
pierwszy w 1972 roku. Inwentarz jako metoda nadań psychologicznych ma formę
kwestionariusza przeważnie o dużej liczbie pytań, którego odpowiedzi są
obliczane statystycznie. Posiada on określone wskaźniki, został on
wystandaryzowany, zaopatrzony w tabelę obliczeń. W inwentarzu Stronga znajdują
się tabele odrębne dla każdego zawodu co oznacza, iż ten sam wynik testu ma
inne znaczenie diagnostyczne i prognostyczne dla wyboru różnych zawodów.

W Polsce „Inwentarz
zainteresowań Stronga” został przygotowany do druku pod nazwą „Arkusza zainteresowań”.

Drugi z najpowszechniej
znanych w świecie inwentarzy zainteresowań to inwentarz Kudera. W swej
oryginalnej nazwie nie jest określany jako inwentarz zainteresowań, lecz
skłonności. Został on po raz pierwszy opublikowany w 1932 roku. „Zawiera 168
pytań i nie posiada odrębnej wersji dla kobiet i mężczyzn. Pytania dotyczą
niektórych zawodów, lecz głównie czynności. Ułożone są po trzy i osoba dana ma
spośród każdej trójki czynności czy zawodów wybrać tę ( ten ), którą ( y ) lubi
najbardziej i którą ( y ) lubi najmniej”.[22]

Dla
celów polskich, a zarazem przydatnych do poznawania uczniów, może być
„Inwentarz zainteresowań” A. Uziembło z 1973r. „Przeznaczony on jest do badań
modelowych zainteresowań uczniów. Obejmuje on dziewięć zadań, które dotyczą
różnych sytuacji, w których uczeń wyższych klas szkoły podstawowej znajduje
się. Inwentarz zawiera bądź pytania otwarte z konieczności uzasadnienia
odpowiedziami, bądź listy do wyboru”.[23]

ANKITY ZAINTERESOWAŃ.

Ankiety zainteresowań oraz pokrewne im formy badań służą do
diagnozy zainteresowań określanych przez D.E. Supera jako zainteresowania
wyrażane. Autor ten informacje o zainteresowaniach uzyskane przez ankiety uważa
za mało wartościowe. Pisze: „[...] Badanie zainteresowań nauczyło nas, że
lepiej poznaje się zainteresowania nie ufając ich bezpośrednim wyrażaniu”.[24]

Faktycznie, gdy przegląda się różnorodne publikowane w
pracach badawczych ankiety dotyczące nie tylko zainteresowań, ma się
przekonanie, że materiał uzyskiwany dzięki nim jest mało miarodajny. Sam
zresztą przedmiot badań ankietowych, a więc to co mówią sporadycznie o swych zainteresowaniach ludzie często się zmuienia i posiada małą
spójność. U dzieci do tej ulotności zainteresowań wyrażanych dochodzi jeszcze często brak precyzji wypowiedzi, znajomości
terminów, jak i niejasność własnych odczuć i tendencji , podlegająca często i łatwo wpływom okazjonalnym. Żadnego znaczenia diagnostycznego nie ma
pojedyncza oderwana wypowiedź o tym , co interesuje człowieka w danym momencie. Gdy ankieta zbierze z takich wypowiedzi w sposób konsekwentny więcej , a więc nie będą one pojedyncze i oderwane , wartość uzyskanych informacji uzależni się w dużej mierze od charakteru zadawanych pytań. Szczególne znaczenia może odgrywać badanie zainteresowań wyrażanych wówczas , gdy stosowany jest cały zestaw ankiet. W Polsce takie badania barierą ankiet przeprowadził w
1932 roku S. Baley.

Zestaw technik badających zainteresowania tzw.
wyrażane były też podstawą reformowanych badań polskich przeprowadzonych przez A. Gurycką i jej współpracowników w 1958 roku. Składała
się nań ankieta ogólna , ankieta czytelnicza i wypracowanie , które zawierało wypowiedz o własnych zainteresowaniach bardziej rozbudowane niż na
ogół zdarza się to w ankiecie.

Zestaw technik zastosował także w swoich badaniach na d zainteresowaniami ,środowiskiem kulturalnym i poziomem umysłowym młodzieży Jan Konopnicki. Pisze on: „ Materiał ten , na
który składa się odpowiedzi uczciwe i
rzetelne, czyli prawdziwe i zupełnie nieuczciwe oraz odpowiedzi zabarwione tzw. pobożnymi
życzeniami grupujemy razem, porządkujemy, układamy w tabele i wyprowadzamy statystyczne
wnioski. O takim postępowaniu
metodologicznym można powiedzieć , że
jest bardzo dokładnym i skrupulatnym
opracowaniem bardzo niedokładnych danych. Wydaje się że ta słaba strona ankiety głównie decyduje o nienaukowości badań naukowych na niej opartych”.[25]Szczególnie
wady ankiety ujawniają się wówczas gdy „pytania wkraczają w osobistą sferę myśli
człowieka”.[26] Stad
wniosek o małej w ogóle
przydatności ankiet dla badań w naukach pedagogicznych, dlatego też za
wzorem M.Librachowej ( badania w latach 30) J. Konopnicki wraz ze swoimi współpracownikami
przygotował specjalną technikę do badań zainteresowań i nazwał ją ze
względu na jej mieszany charakter „ankietą wywiadem”.

TESTY
ZAINTERESOWAŃ

Wśród testów zainteresowań wymienia się
na ogół testy uwagi, pamięci i
wiadomości. Zakłada się że zainteresowania pełnią funkcję selektywną w stosunku do trzech zjawisk:

1 – sprawiają ,że uwaga dowolna łatwiej koncentruj się na
treściach, które stanowią przedmiot
zainteresowań,

2 – sprawiają ,ze pamięta się lepiej to co
interesuje lub co przynajmniej zaciekawia,

3 – sprawiają, że w dziedzinie własnych zainteresowań człowiek gromadzi więcej innych wiadomości niż przeciętnie
się to spotyka w jego otoczeniu.

Złożona wartością tych trzech rodzajów testów zainteresowań jakie powyżej wymieniono , jest
przekonanie o mniejszej w stosunku do dotychczas omawianych technik zależności od sugestii innych ludzi. Są też mniej zależne od intencji osoby badanej , powinny więc dawać bardziej obiektywne wyniki. Propagatorem tego rodzaju testów był przede wszystkim D.H.Fryer. Mimo autorytetu jakim cieszył się

tego
typu test zainteresowań nie znalazł
szerszego zastosowania.[27]

OBSERWACJA ( jako metoda badania
zainteresowań)

Wartość obserwacji zależy:

1 – od posługiwania się bardzo wyraźną operacyjną definicją, która pozwoli ustalić rejestr objawów ważnych dla badanego zjawiska;

2 – od opracowania dostępnej do stosowania techniki obserwacji prowadzonej dla poznania danego zjawiska;

3 – od wysokokwalifikowanego wyszkolenia i wytrenowania obserwatorów;

4 – od wykorzystania lub tworzenia specjalnych warunków czy okazji do prowadzenia
obserwacji interesujących nas zachowań.

Korzystanie
dla celów naukowych ze zwykłej codziennej obserwacji jest przy współczesnych wymaganiach badań psychologicznych niemożliwe. Natomiast dla
celów praktycznych zwykła obserwacja , szczególnie trwająca długi czas i to w znacznym nasileniu przez przygotowanego do poznawania ucznia w naturalnych warunkach nauczyciela , może mieć wartość.
Nauczyciel ma możliwość stykać się z
uczniem w różnorodnych sytuacjach, z
zarazem oddziaływując na niego poznaje go lepiej i w sposób dynamiczny, tak że
można zakładać, iż naprawdę po kilku
latach zna go doskonale. Ostrzega się
jednak przed przypisywaniem nawet dla celów praktycznych bezwzględnej wartości tej znajomości ucznia. Zdając sobie sprawę z tych ograniczeń i trudności dążymy do uczynienia obserwacji zarówno narzędziem badań o
wartości naukowej jak i dla celów rozpoznawczych w zakresie praktyki. Mówiąc o obserwacji zachowania mamy na uwadze zarówno
zachowanie bezsłowne jak i zachowanie werbalne. Z.G.Barker formułuje szereg wskazówek dla obserwatorów.[28] między nimi następujące:

- notuj wszystko co osoba badań robi i mówi ,

- po zakończeniu obserwacji nanieś poprawki zgodnie ze swą pamięcią zaobserwowanych faktów,

- powtórz ten zabieg po upływie niedługiego czasu.

Innym sposobem uściślenia obserwacji jako narzędzia badań jest wprowadzenie tzw. obserwacji stalowej lub wskaźnikowej.

„Obserwacja wskaźnikowa opiera się na wyodrębnionych do obserwacji konkretnych faktach , których wystąpienie w jej toku po prostu zlicza się. Dalsze manipulacje uzyskaną liczbą mogą być różne.
Obserwacja skalowana zaś poszczególnym wyodrębnionym
faktom przypisuje określone wartości skalowe (od-do). W jej efekcie uzyskuje się informację o sumarycznej wartości skalowej obserwowanego
zachowania . wynik ten ocenia się na
skali.[29]

Do badań nad zainteresowaniami rozumianymi jako ukierunkowana aktywność poznawcza zastosowań obserwację wskaźnikową radziecki psycholog L.M. Ziubin w
1957 roku . Podobną technikę prowadzenia
obserwacji w celu dokonania wyboru do dalszych badań dzieci najbardziej zainteresowanych określonymi lekcjami oraz dzieci biernych pod tym względem proponuje Antonina
Gurycka. Obserwację tę autorka nazwała topograficzną , gdyż w
czasie obserwacji grupy uczniów posługiwano się siatką odpowiadającą rozsadzeniu uczniów
w klasie podczas lekcji , co znacznie ułatwia śledzenie kilku uczniów równocześnie. Obserwacja taka
wymaga udziału grupy wyszkolonych obserwatorów.

CZYNNIKI ROZWOJU ZAINTERESOWAŃ

„Treści, zakres i dojrzałość
zainteresowań uzależnione są od szeregu ogólnych czynników rozwojowych. Wśród czynników , których rolę podkreśla się i
zarazem dyskutuje w psychologii
zainteresowań można wyróżnić dwie grupy:
czynniki biogenetyczne oraz czynniki społeczno-kulturalne”[30]

Wśród czynników biogenetycznych omówimy
zależność zainteresowań od wieku płci i zdolności. Wśród czynników społeczno-kulturowych przedstawiamy z kolei zależność zainteresowań od środowiska społecznego traktowanego ogólnie oraz od programu i metod szkolnego wychowania.”[31]

Zależność zainteresowań od wieku.

Pierwsze przejawy aktywności poznawczej obserwujemy u dzieci bardzo wcześnie. Należy do nich:
fiksacja wzroku w kierunku dochodzących dźwięków, śledzenie wzrokiem za przesuwającym się przedmiotem czy przemieszczającym dźwiękiem, manipulacja przedmiotem , który bądź znalazł się w polu widzenia dziecka bądź zadziałał bezpośrednio na jego
receptory dotykowe. W podręcznikach psychologii rozwojowej znajdujemy opisy rożnych form aktywności poznawczej człowieka w pierwszych miesiącach jego życia. Gdy je się analizuje można stwierdzić , że wąski krąg
pierwszych doświadczeń rozszerza się wyraźnie dzięki stałej aktywności poznawczej dziecka.
Wywołują je te wszystkie przedmioty i
zjawiska z jakimi się styka , a które
bardzo długo są dla dziecka pod rożnymi względami ciągle nowe. Posiadają
zatem cechę stanowiącą podstawowy warunek powstania
aktywności poznawczej, warunek wystąpienia zaciekawienia. Wobec wąskiego zasobu doświadczeń dziecka jego ciekawość zostaje pobudzona.
Mówi się o głodzie wrażeń u niniego o
tym że jest ciągle wszystkiego ciekawe, wszystkiego musi dotknąć
i wszystko zobaczyć.

Wraz
z rozwojem mowy czynnościom poznawczym
towarzysza wypowiedzi, które nieraz
zastępują realne poczynania badawcze
dziecka. Dziecko zamiast samo badać,
szukać, próbować zadaje pytania. Po okresie sensoryczno-motorycznego ,
bezpośredniego zaspokajania ciekawości
następuje wić okres pośredniego
poznawania-okres pytań. Najbardziej charakterystyczne formy aktywności poznawczej przedstawia na podstawie swych badań Maria Susłowska.[32]Zestawiając wszystkie typy zaobserwowanych w czasie eksperymentów reakcji poznawczych, M.Susłowska ujawnia następujące fakty:

- z wiekiem zanika obojętność na nowe bodźce, czyli
coraz więcej bodźców wywołuje ciekawość dziecka,

- coraz rzadszą staje się także reakcja znieruchomienia jako skutek
zadziałania bodźca nieznanego,

- wzrasta stopniowo liczba ruchów ukierunkowujących, umożliwiających lepsze poznanie bodźca

- coraz częstsza staje się manipulacja specyficzna , dostosowana do własności poznanego przedmiotu.

Wzrasta też do czwartego roku
życia ilość reakcji emocjonalnych
towarzyszących poznawaniu oraz liczba
reakcji słownych. Można śmiało powiedzie, że pierwsze przejawy aktywności poznawczej
dziecka stanowią materiał do powstania w dalszym rozwoju zainteresowań. Wiemy jednak,
że o zainteresowaniach można mówić dopiero wtedy , gdy mamy do czynienia nie tylko z faktem wystąpienia różnorodnych zaciekawień, lecz również z ich
ukierunkowaniem. Aby więc udowodnić wczesne pojawienie się zainteresowań trzeba najpierw móc wykazać że zaciekawienia dziecka skupiają się na określonych zjawiskach. Baczna obserwacja dzieci zdaje się na ogół dostarczać dowodu na to,
że rzeczywiście można mówić o wczesnym pojawieniu się
nie tylko ciekawości, ale i jej
ukierunkowania , czyli o
zainteresowaniach. Tak np. gdyE,Claparrede wymienia kolejne fazy we wczesnym rozwoju zainteresowań, to właściwie wskazuje na fakt koncentrowania się aktów poznawczych szczególnie na
pewnych zjawiskach.

Fazy
wczesnego rozwoju zainteresowań według E.Claparede:

- zainteresowania postrzeżeniowe
(pierwszy rok życia),

zainteresowania mową ( drugi i trzeci rok życia) itd.

Można rozumieć, że w pierwszym roku życia aktywność poznawcza dziecka
koncentruje się przede wszystkim na zmysłowych cechach przedmiotów, tj. na własnościach dostępnych dla receptorów zmysłowych, w drugim zaś i trzecim roku aktywność poznawcza dziecka skierowuje się głównie na zjawiskach mowy, na słowa, sformułowania i sposób
mówienia. Zaciekawienia małego
dziecka jak i jego zainteresowania

WYNIKI BADAŃ

WPROWADZENIE DO ROZDZIAŁU EMPIRYCZNEGO

W poprzednich rozdziałach ukazałam podstawy teoretyczne mojego problemu
badawczego, teraz natomiast przedstawię główny problem prowadzonych badań
oraz jego wyniki. Pierwsza część moich badań skierowana jest w stronę ogólnego problemu zainteresowań druga natomiast
dotyczy badań skupionych wokół moich własnych zainteresowań czyli
filatelistyki. Swoje badania przeprowadziłam w dwóch przeciwstawnych sobie
środowiskach. Pierwsze z nich dotyczące
ogólnego problemu zainteresowań przeprowadzone były wśród uczniów klas II w
Gimnazjum nr 1 w Boguszowie-Gorcach, drugie natomiast swoim zasięgiem objęły
określoną liczbę mieszkańców miasta
Boguszowa-Gorc wybranych losowo. Podjęte
w pierwszej części badania miały na
celu określenie poziomu rozumienia zainteresowań przez
uczniów klas II, próbę dokonania oceny własnych zainteresowań jak również określenia czynników wpływających na ogólny
rozwój zainteresowań.

W
rozdziale tym przedstawię wyniki przeprowadzonych badań oraz na ich podstawie określę globalny poziom rozumienia sensu
i istoty posiadania i pielęgnowania zainteresowań jak również ich wpływu na
życie każdego człowieka..

Badania prowadziłam za pomocą kwestionariusza ankiety
w której umieściłam pytania zamknięte i otwarte. Ogólnie każdej części badań
przypisany był jeden kwestionariusz. Wyniki badań przedstawię w sposób opisowy jak również za pomocą wykresów. Dla przypomnienia podaję że
pierwszej części badaniom poddani byli uczniowie klas II Gimnazjum, drugiej
natomiast grupa 30 losowo wybranych mieszkańców Boguszowa –Gorc.

Z przeprowadzonych przeze mnie badań
wynika że;

Na czterdziestu sześciu ankietowanych uczniów 39 potrafi odpowiedzieć
na pytanie co to są zainteresowania co stanowi 85% ogólnej liczby badanych,
pozostała część czyli 15% odpowiedziała że nie wie

Na pytanie czy posiadasz
zainteresowania młodzież udzieliła następujących odpowiedzi 32 osoby czyli 70%
udzieliło odpowiedzi twierdzącej, 5 osób (11%) odpowiedziało że nie posiada
zainteresowań natomiast 9 osób stwierdziło, że nie wie. Ponad połowa z
posiadających zainteresowania stwierdziła że związane są one z przedmiotem
którego się najbardziej lubią uczyć i skierowane są w stronę ich przyszłego
zawodu. Niektórzy odpowiadali że związane one są z ulubionymi czynnościami a niektórzy że z kolekcjonerstwem czy zbieractwem. Na
pytanie czy poszerzasz swoje zainteresowania tylko około 30 odpowiedziało że
tak , pozostała część natomiast odpowiadało przecząco za przyczynę podając brak
pieniędzy ( 40%), trudny dostęp do miejsc w którym mogłyby rozwijać je (25%), brak pomocy (20%) i zbyt mało
materiałów (15%) . Na pytania czy każdy
powinien się czymś interesować 90% odpowiedziała że tak natomiast pozostała
część odpowiedziała że nie wie. Kiedy zapytałam ich o to kto im pomaga rozwijać
zainteresowania co wywarło wpływ na ich rozwój po rozmieszczeniu według
kolejności otrzymam następujące wyniki: koledzy, rodzice, moda, koła
zainteresowań, ciekawość, telewizja i chęć dorównania innym. Na pytania które z cech przydatne są w zbieractwie każdy
odpowiedział że wytrwałość tylko niektórzy że zdolności i określona wiedza. Natomiast gdy zapytam ich o to jaki wpływ
mają na nich zainteresowania odpowiadali
że dzięki nim mogą robić to co lubią, poznają nowe i ciekawe rzeczy, nawiązują
kontakty, poszerzają swoją wiedze na tematy związane z ich zainteresowaniami
oraz mają możliwość zbierani rzeczy i przedmiotów które im się podobają oraz
wymiany na te których nie posiadają w swoich zbiorach. Wśród przedmiotów z
jakimi związane są zainteresowania najczęściej pojawiały się fizyka,
informatyka, wychowanie fizyczne, plastyka i biologia . dokonując analizy
powyższych badań podkreślić należy ze na liczbę 46 uczniów przypada 28 chłopców
i 18 dziewczynek z tego przeważająca liczbę osób posiadających zainteresowania
stanowią chłopcy a mianowicie19 natomiast dziewczęta tylko 13. Z tego też
względu znacznie większe jest zainteresowanie trzema pierwszymi przedmiotami
którymi w większości interesują się
młodzieńcy a nieco mniejsze biologią i plastyką które większym uznaniem cieszą
się wśród nastolatek. Biorąc pod uwagę
wykształcenie rodziców nasuwa się stwierdzenie że w rodzinach gdzie rodzice
posiadają wykształcenie średnie i wyższe odsetek dzieci posiadających
zainteresowania jest zacznie większy niż tam gdzie posiadają wykształcenie
zawodowe, natomiast wśród rodziców z
wykształceniem podstawowym i niepełnym podstawowym liczba dzieci posiadających
zainteresowania jest bardzo mała.

Druga
część moich badań związana jest z moimi własnymi zainteresowaniami do których należy kolekcjonerstwo a
konkretnie filatelistyka czyli zbieranie znaczków pocztowych. Tutaj zakres
moich badań był znacznie węższy gdyż skierowany do określonej liczby losowo
wybranych a mianowicie do trzydziestu osób. Przedział wiekowy ankietowanych
szacuje się od 19 lat do 65, natomiast
ze względu na płeć jest on połowiczny
gdyż 15 osób stanowią kobiety a drugie piętnaście mężczyźni, osoby te posiadają
różne wykształcenie jednakże przeważającą część stanowi zawodowe. Po zapoznaniu
się z wynikami przeprowadzonej ankiety okazało się ,że bardzo niski procent tj.
20% ludzi zajmuje się kolekcjonowaniem znaczków. W przeważającej części są to mężczyźni gdyż
na 6 osób 5 stanowią panowie wśród których znajduj się tylko jedna pani. Jeżeli
chodzi o wiek interesujących się filatelistyką to przekracza on 40 rok życia.
Na postawione w ankiecie pytania otrzymałam następujące odpowiedzi. Każdy z
nich umiał odpowiedzieć na pytanie kto jest kolekcjonerstwo i co to jest
filatelistyka. Każdy z nich zbiera znaczki od czasów gdy chodzili do
szkoły i tylko dwie osoby zajmują się tym
w sposób ciągły i systematyczny. Wśród przyczyn powodujących kształtowanie
powyższego hobby podawali chęć posiadania czegoś własnego, możliwość poznawania
państw i kontynentów, poznawanie historii, zabicie nudy, możliwość podzielenia
się doświadczeniami z innymi kolekcjonerami. Ankietowani poświęcają na swoje zainteresowanie bardzo
dużo czasu i wymaga ono od nich dużo
cierpliwości, staranności delikatności. Na pytanie co sprawia im trudności w kontynuacji w większości odpowiadali że
brak pieniędzy i brak zainteresowania wśród innych, natomiast na pytanie czym
jest dla nich kolekcjonowanie znaczków odpowiadali że pasją i ciekawą formą
wypoczynku.



[1] Rousseau J.J.: Emil czyli
owychowaniu, Wrocław, 1955, T.I, s.224

[2] ClaparedeE. : Psychologia
dziecka i pedagogika eksperymentalna, Warszawa, 1927, s. 381

[3] ClaparedeE., op. Cit.,s.381

[4] B. Nawroczyński: Dynamika
zainteresowań, Kwartalnik pedagogiczny 1929, s.4

[5] W. Okoń: słownik
pedagogiczny, Warszawa, 1975, s.346

[6] A. Gurycka: Rozwój i
kształtowanie zainteresowań, Warszawa 1978.

[7] Psychologia pod red.
Smirnowa A.A., Leontiewa A.N., Rubinsztajna S.L., Tiepłowa B.M.,
Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972, Zakład Narodowy im. Osolińskich, s.94.

[8] Baley S.: Zarys
psychologii w związku z rozwojem psychiki dziecka, wyd.3, Wrocław-Warszawa
1996, Książnica-Atlas, s.222

[9]English M.B.: Comprestive
Dictionnary of Psychological and Psychoanalitical, Terms New York 1958 ( podane
za: Gurycka A.: Rozwój i kształtowanie zainteresowań).

[10] Berlyne D.E. cyt. Invest
a Psychological Concept, British Journal of Psychology, 1998-49=39, ( podane za
: Gurycka A.: Rozwój i kształtowanie zainteresowań).

[11] Pieron H.: Vocabulaire de
la psychologie, Ed. Z paris 1957, Puesses Universitaires de France ( przeklad
A. Gurycka ).

[12] A. Gurycka: Rozwój i
kształtowanie zainteresowań, s. 54.

[13] S. Szuman: Psychologia
wychowawcza wieku szkolnego, podręcznik dla nauczycieli i studentów, Kraków
1947, NK, s. 23.

[14] Larcebeaus S. „Les
interets, lewi mesure, L Annee Psychologique 1955 nr 2, s.381-394, ( podane za:
Gurycka A.: Rozwój i kształtowanie zainteresowań ).

[15] Super d.E.: Psychologia zainteresowań
, Warszawa, 1972, PWN, s.25-44

[16] Super D.E.: Psychologia
zainteresowań , Warszawa, 1972, PWN, s.26

[17] super D.E. : Psychologia
zainteresowań, Warszawa, 1972, s.31

[18] SuperD.E.: Psychologia
zainteresowań, Warszawa, 1972 PWN, s.34

[19] super D.E. : Psychologia
zainteresowań, Warszawa , 1972, PWN, s.33

[20] Gurycka A.;
Zainteresowani dzieci i młodzieży, ich kształceni i rozwój, Materiał do
nauczania psychologii, pod red. Wołoszynowej L. SII, t.4, Warszawa 1969, PWN,
s.271

[21] Super D.E.: Psychologia
zainteresowań, Warszawa 1972, PWN, s.140.

[22] Gurycka A.: Rozwój i
kształtowanie zainteresowań, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1978,
s.85

[23] Gurycka A.: Rozwój i kształtowanie zainteresowań,
Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1978, s.85

[24] Super D.E.: Psychologia
zainteresowań, Warszawa 1972, PWN, s.191.

[25] konopnicki J.:
Zainteresowania, środowisko kulturalne, poziom umysłowy młodzieży, Studia
Pedagogiczne, 1961, t.IX,s.6

[26]
Konopnicki J. : Zainteresowania, środowisko kulturalne, poziom umysłowy
młodzieży, Studia Pedagogiczne, 1961, t.IX, s.6.

[27]
Gurycka A.: rozwój i ksztaltowanie zainteresowań, WSZiP, s. 99

[28] Baker Z.G.: Wright H.F.:
Midwest and Children, 1955 Row Peterson
(podane za A.Gurycka: Rozwój i kształtowanie zainteresowań)

[29] gurycka A. : Rozwój i
kształtowanie zainteresowań, WSZIP, s.105

[30] gurycka A. : Rozwój i
kształtowanie zainteresowań, WSZiP, s.115

[31] gurycka A. : Rozwój
iksztaltowanie zainteresowań, WSZiP, s. 115

[32] susłowska M.: Reakcje
poznawcze dzieci w wieku przedszkolnym
na sytuacyjne nowe bodźce, Zeszyty
Naukowe Uniwersytetu Jagielońskiego, Prace Psychologiczno Pedagogiczne, Kraków,
1960, s.2(Psychologia i pedagogika)s.46