Zabawa w rozwoju motorycznym dziecka.

Rozwój
ruchowy polega na osiąganiu kontroli nad ruchami ciała poprzez skoordynowanie
czynności ośrodków nerwowych, nerwów i mięśni. Kontrola ta wywodzi się z
rozwoju odruchów i globalnej aktywności, charakterystycznej dla noworodka w
chwili urodzenia. W ciągu czterech lub pięciu lat życia osiąga kontrolę w
zakresie tzw. dużej motoryki, która dotyczy wielkich powierzchni ciała
używanych na przykład przy chodzeniu, bieganiu, skakaniu, pływaniu. Po piątym
roku życia główny kierunek rozwoju obejmuje sferę kontroli bardziej
precyzyjnych ruchów angażujących mniejsze grupy mięśni. Biorą one udział w
takich czynnościach jak rzucanie i chwytanie piłki, pisanie i posługiwanie się
narzędziami. W przypadku normalnego rozwoju ruchowego. Gdy nie wystąpią żadne
zakłócenia ze strony środowiska ani upośledzenia rozwoju fizycznego bądź
umysłowego dziecko sześcioletnie osiąga gotowość do tego, by przystosować się
do wymagań szkoły i uczestniczyć zabawowych czynnościach rówieśników.

Od czego
zależy rozwój motoryczny

1) od dojrzewania
struktur układu nerwowego i mięśniowego,. Najpierw pojawiają się odruchy, a
dopiero później czynności dowolne. Aktywność globalna, występująca zaraz po
urodzeniu, przekształca się stopniowo w proste schematy ruchów dowolnych,
stanowiące podłoże dla rozwoju sprawności. Dopóki układ mięśniowy dziecka nie
osiągnie odpowiedniego stopnia dojrzałości, dopóty nie będzie ono mogło
opanować sprawności ruchowych. Mięśnie prążkowane, które rozwijają się przez
całe dzieciństwo kierują ruchami dowolnymi. Gdy są dostatecznie dojrzałe,
możliwa jest koordynacja czynności dowolnych.

2) opanowanie przez
dziecko sprawności ruchowej wymaga pewnej dojrzałości. Dopóki układ nerwowy i
mięśnie nie są dobrze rozwinięte, bezskuteczne są próby wyuczenia dziecka

sprawności ruchowych.

3) rozwój ruchowy
wykazuje możliwe do przewidzenia sekwencje zmian. Wyróżniamy dwa prawa

dotyczące
kierunku rozwoju

a) prawo następstwa
cefalokaudalnego - rozwój przebiega wzdłuż ciała, od głowy do stóp. Oznacza to,
że postęp w strukturze i funkcji ujawnia się najpierw w okolicach głowy,
następnie w obrębie tułowia i wreszcie w okolicach kończyn dolnych;

b) prawo następstwa proksymodyskalnego - rozwój
postępuje od bliższego do dalszego, a więc od części ciała znajdujących się w
pobliżu osi centralnej (kręgosłupa) do dalszej

zewnętrznych części ciała.

W obrębie różnych sfer rozwoju ruchowego występują możliwe do przewidzenia
stadia. Każde stadium stanowi odrębną całość, choć jednocześnie jest
uzależnione od stadium poprzedzającego i ma wpływ na stadium po nim
następujące.

4) można ustalić normy
rozwoju ruchowego. Rozwój ruchowy przebiega we wczesnym dzieciństwie w sposób
możliwy do przewidzenia, co pozwala na ustalenie norm opartych na przeciętnym
dziecku, w którym występują różne formy aktywności ruchowej. Normy dotyczące
różnych rodzajów czynności dowolnych tj. siedzenie, stanie, sięganie, chwytanie
są używane przy ocenie rozwoju umysłowego do momentu, kiedy można stosować
testy inteligencji oparte

na zadaniach werbalnych.

5) zachodzą różnice w
tempie rozwoju motorycznego. Rozwój ruchowy w szczegółach różni się u
poszczególnych jednostek. Pewne czynniki przyspieszają, inne zaś opóźniają
tempo rozwoju ruchowego.

Etapy rozwoju
lokomocji

Ø przewracanie się z boku na
bok.

Ø przewracanie się z pleców
na brzuszek i na odwrót ( 6 m-c)

Ø pełzanie - wykorzystanie
siły rąk, nogi odgrywają rolę pomocniczą

Ø raczkowanie

Ø samodzielne stanie,
trzymając się czegoś (9 m-c)

Ø pierwsze samodzielne
kroki (około 1 roku)

Ø dziecko samodzielnie
chodzi - kroki krótkie i niepewne, dla utrzymania równowago pomaga sobie rękami

Ø przed ukończeniem 2-go
roku życia dzieci umieją chodzić bokiem, tyłem, stać na jednej nodze przy
pewnej pomocy. Potrafią stąpać na czubkach palców
doskonalenie chodu - zanikają współruchy, dziecko uczy się uruchamiać jedną
nogę przed postawieniem drugiej.

Ø 2 lata - wspinanie
się. Dziecko potrafi wejść i zejść ze schodów. Wchodzi w pozycji wyprostowane z
pomocą poręczy schodów lub ręki osoby dorosłej. Do zrobienia kroku używa zawsze
tej samej nogi. W tym wieku dziecko zbiegać i wbiegać na nieduże wzniesienia.

Ø 3 lata - wchodzi po
schodach, stawia nogi naprzemiennie, omija przeszkody

Ø 6 lat - biegnąc unosi
kolana, stawia nogi na palcach, kroki są dłuższe ruchu harmonijne.

Ø 7 lat - porusza się
podobnie do człowieka dorosłego

Ø 11-12 lat - dziecko
opanowuje różnego rodzaju umiejętności sportowe (pływanie, jazda na łyżwach i
nartach).

Jazda na rowerku 3- i 2-kołowym. Drugi rok
życia dzieci pchają przed siebie rowerek. W 3 lub 4-tym roku życia przy dobrych
warunkach (możliwości uczenia się) każde dziecko potrafi jeździć na rowerku
3-kołowym. Około 6-tego roku życia, a czasami wcześniej dzieci dorastają do
roweru 2-kołowego. Umiejętność tę wymagającą równowagi i sprawności
lokomocyjnych dzieci osiągają po okresie od 6-ciu m-cy do roku ćwiczeń.

Etapy rozwoju
chwytania i manipulacji

Manipulacja - zdolność chwytania i
operowania przedmiotami ( traktowanie rąk jako narzędzi) oparta jest o ruch
chwytny.

a) chwyt dowolny - 4,5 m.
dz. usiłuje uchwycić przedmiot np. piłkę, kierując ku niemu obie ręce, nie jest w stanie utrzymać dłużej
przedmiotu.

b) chwyt dłoniowy -
prosty - ok. 5,6 m. ż. dz. chwyta przedmiot, nakrywając go całą dłonią, kciuk
nie bierze udziału.

c) chwyt nożycowy -
7,8 m. ż. dz. posługuje się kciukiem ( ruchy przywodzenia i odwodzenia ).

d) chwyt pęsetkowy -
9 m. - przeciwstawianie kciuka pozostałym palcom.

e) chwyt szczypcowy -
ok. 12 m. - chwyt związany z precyzyjnym trzymaniem małych przedmiotów.

Rzucanie i chwytanie piłki.

a) 2 r. ż. - niektóre dz. toczą, próbują rzucać piłkę.

b) 4 r. ż. niewiele dz.
potrafi dobrze rzucać i chwytać.

c) 6 r. ż. -
większość dz. umie wykonywać te czynności.

Rozwój praksji - dz. staje się coraz bardziej samodzielne w dziedzinie
samoobsługi prostych ruchów narzędziowych.

Rodzaje
manipulacji:

a) manipulacja
niespecyficzna - przekładanie z ręki do ręki, wykorzystanie przedmiotów
niezgodnie z przeznaczeniem - druga połowa I r. ż.

b) manipulacja
specyficzna - w 2 r. ż.

Lateralizacja -
pojęcie, rodzaje, rozwój, znaczenie i sposób badania.

Lateralizacja - ręczność - czynnościowa
asymetria ciała ludzkiego, wyrażająca się zwykle w większej sprawności prawej
strony ( ręka, noga, oko) rzadziej strony lewej; stronność.

Leworęczność - skłonność do częstszego używania jednej oraz
biegłość lub sprawność, z jaką jednostka posługuje się daną ręką.

Rodzaje:

a) praworęczna - polega
na posługiwaniu się prawą ręką,

f) leworęczna - polega na
posługiwaniu się lewą ręką,

g) oburęczna - inaczej
lateralizacja nie ustalona.

Polega na wykonywaniu czynności jednakowo sprawnie zarówno
prawą, jak i lewą ręką z tą samą szybkością. Ręka, która wykonuje większość
czynności, jest nazywana „ dominującą”, a jeśli wykonywanie czynności wymaga
pomocy drugiej ręki, tą drugą nazywamy „ pomocniczą”.

Rozwój.

Przyjmuje się, że dziecko rodzi się albo praworęczne, albo
leworęczne. Próby wywołują napięcie nerwowe, jąkanie i zacinanie się lub
trudności w czytaniu. W pierwszych m. ż. dzieci są oburęczne. Około 8 m. ż.
większość niemowląt zaczyna wykazywać nieznaczną przewagę ręki prawej.
Przerzucanie się z jednej ręki na drugą jest uzależnione od usytuowania osoby
dorosłej lub przedmiotu, który dziecko pragnie dosięgnąć. W 2 r. ż. utrzymuje
się przerzucanie z ręki prawej na lewą. Między 2,5 - 3,5 r. ż. zachodzi zmiana
w kierunku oburęczności. W wieku 4 - 6 lat zaczyna się przewaga jednej ręki, a
przerzucanie się z jednej ręki na drugą nie jest tak częste. W momencie
rozpoczęcia nauki szkolnej dzieci są już w większości praworęczne lub
leworęczne. Rzadko spotyka się dzieci oburęczne.

Znaczenie.

Dominacja
jednej z rąk jest korzystna, gdyż wraz z jej ustaleniem pojawia się poczucie
stabilności i bezpieczeństwa, powstają też warunki do rozwoju sprawności na
takim poziomie, jaki nie byłby możliwy do osiągnięcia przy jednakowym częstym
użyciu obu rąk. Ruchy dzieci o nie ustalonej lateralizacji są słabsze,
wolniejsze i mniej precyzyjne w porównaniu z dziećmi praworęcznymi lub
leworęcznymi. Korzystne konsekwencje praworęczności: uczenie jest łatwiejsze,
instrukcje i wskazówki są bardziej zrozumiałe, sprawność wykonywanych ruchów
jest większa i są one mniej męczące, dostosowanie się do oczekiwań społecznych
jest ułatwione, dodatni wpływ na osobowość. Leworęczność może mieć szkodliwe
skutki dla właściwego przystosowania psychicznego i społecznego, jeśli wzmaga
nieśmiałość i przeszkadza w opanowaniu sprawności.

Poznawanie
i wspomaganie rozwoju motorycznego.

Dzieciństwo określa się jako „ idealny
wiek” do nabywania sprawności ruchowych, ponieważ: ciało dzieci jest bardziej
giętkie niż ciało dorastającej młodzieży i dorosłych. Dzieci mają mniej
ukształtowanych wcześniej sprawności, które mogłyby przeszkadzać w nabyciu
nowych umiejętności; lubią doznawać przygód i chętnie uczą się nowości; lubią
powtarzać ćwiczenia; mają więcej niż w późniejszych okresach czasu, który mogą
przeznaczyć na nabywanie sprawności. Decydującą rolę w kształtowaniu sprawności
motorycznych odgrywają następujące czynniki:

a) dojrzałość do uczenia
się - gdy uczenie się współwystępuje z gotowością do niego, sprawność jest dużo
lepsza.

b) możliwość uczenia się,

c) możliwość ćwiczenia -
należy zapewnić dziecku tyle czasu na ćwiczenia, ile jest konieczne do
opanowania danej sprawności. Jakość ćwiczeń jest dużo ważniejsza od ich ilości.

d) dobre wzorce - dzieci
muszą naśladować dobre modele, aby ukształtować poprawne sprawności.

e) kierowanie uczeniem
się - dzieci potrzebują pokierowania, aby mogły właściwie naśladować model.

f) motywacja - głównymi
źródłami motywacji do ćwiczenia sprawności ruchowych są: sama przyjemność
wynikająca z aktywności, niezależność, uznanie ze strony grupy rówieśniczej
oraz kompensowanie poczucia własnej nieadekwatności, jakie dzieci przeżywają w
związku z niepowodzeniami winnych dziedzinach.

g) każdą sprawność
motoryczną trzeba opanowywać osobno - nie ma ogólnej sprawności ręki lub nóg.
Każdą sprawność trzeba opanować z osobna, ponieważ różni się ona pod pewnymi
względami od pozostałych sprawności.

h) sprawność należy
opanowywać pojedynczo - po opanowaniu jednej sprawności można rozpocząć
ćwiczenie następnej.

Funkcje sprawności
ruchowych.

Sprawności motoryczne są rodzajem bardzo precyzyjnej
koordynacji w której zasadniczą rolę odgrywają mięśnie krótkie. Dobrze wyuczona
sprawność przekształca się w nawyk. Po osiągnięciu kontroli nad tzw. dużą
motoryką małe dziecko jest gotowe do uczenia się sprawności. Sprawności muszą
być wyuczone. Podział sprawności ze względu na ich funkcje:

a) sprawności
samoobsługowe tj. samodzielne ubieranie się, dbanie o własny wygląd i
samodzielne mycie się,

b) sprawności społeczne:
dziecko musi być zdolne do współdziałania, jeśli zada sobie dużo trudu, aby
pomagać w domu, w szkole czy w grupie rówieśniczej, zdobędzie akceptację danej
grupy.

c) sprawności zabawowe -
aby znajdować przyjemność w działalności grupy rówieśników dziecko musi
opanować: zabawę w piłkę, rysowanie, malowanie, manipulowanie zabawkami.

d) sprawności szkolne -
im lepiej dzieci opanują takie sprawności jak: pisanie, lepienie, rysowanie,
malowanie, lepienie z gliny tym lepiej będą przystosowane do szkoły i osiągną
lepsze rezultaty w nauce.

Zależność między
rozwojem motorycznym, a innymi aspektami rozwoju.
Rozwój ruchowy zależy od dojrzewania
struktur układu nerwowego i mięśniowego. Rozwój rozmaitych form aktywności
motorycznej przebiega równolegle z rozwojem różnych części układu nerwowego.
Wkrótce po urodzeniu zaznacza się wzmocnienie i polepszenie koordynacji
odruchów bezwarunkowych istotnych dla utrzymaniu się przy życiu tj. ssanie,
połykanie, mruganie, odruch kolanowy. Dopóki układ mięśniowy nie osiągnie
odpowiedniego stopnia dojrzałości, dopóty nie będzie ono mogło opanować
sprawności ruchowej. Mięśnie prążkowane, które kierują ruchami dowolnymi
rozwijają się powoli przez całe dzieciństwo. Dopiero wówczas, gdy są
dostatecznie dojrzałe możliwa jest koordynacja czynności dowolnych. Bezskuteczne
są próby wyuczenia dziecka sprawności motorycznych dopóki jego układ nerwowy i
mięśniowy nie są rozwinięte.

Wspomaganie
ogólnego rozwoju dziecka poprzez aktywność ruchową i zabawę.
Nie zawsze zdajemy sobie sprawę z tego jak
ważny jest ruch, jego rola w przyrodzie. Nie jest przesadne stwierdzenie, że
bez ruchu nie byłoby istnienia. Ruchy towarzyszy człowiekowi od narodzin do
śmierci, ujawniając się w różnych formach jego aktywności. Studia nad ruchem
ludzkim zawdzięczamy przede wszystkim Rudolfowi Labanowi. Dowodzi on, że ruch
jest naturalnym środkiem komunikacji. Według Labana zdrowe dzieci rodzą się z
potencjalną zdolnością wykonywania wszystkich ruchów. Ich rozwój ruchowy
przebiega od spontanicznej ekspresji ruchowej; naturalnej dla małego dziecka,
do usztywniania zahamowania do nadmiernego kontrolowania ruchów przez ludzi
dorosłych. To ciągłe ograniczanie swobody ruchu począwszy od wczesnego
dzieciństwa poprzez okres dorastania, aż do dorosłości prowadzi zdaniem Labana,
do wzrastania wewnętrznego napięcia, które staje się „chronicznym stanem”
organizmu. Jest grożne dla zdrowia jednostki, jeśli okresowo nie zostanie
rozładowane. Bycie w otoczeniu, które nieustannie ogranicza naturalne potrzeby
swobody ruchu, jest przyczyną stanów psychicznych, stanów niepokoju i
zahamowań. Wiedzie to do utraty wiary we własne możliwości, w rezultacie, czego
człowiek zamyka się w sobie, odsuwa się od innych, traci kontakt z otoczeniem.
Ruch umożliwia człowiekowi nawiązanie fizycznego kontaktu z otaczającą go
rzeczywistością i jest warunkiem jego zdrowia psychicznego. Tak, więc ruch z
jednej strony ma istotne znaczenie dla rozwoju osobowości człowieka, z drugiej
zaś może stać się istotnym elementem terapii.

Znaczenie rozwoju ruchowego.

a) dobry stan zdrowia -
zależy od ćwiczenia. Słaba koordynacja motoryczna jest przyczyną
niezadowolenia, braku motywacji do ćwiczeń.

b) Kataryktyczna rola
ćwiczeń - wyładowanie energii, uwalnia od napięcia związanego z lękiem i
frustracją. Odporność psychiczna i fizyczna.

c) Niezależność - im więcej
umie, tym większa pewność siebie i zadowolenie.

d) Zabawa- kontrola
motoryczna umożliwia udział w zajęciach, które sprawiają mu przyjemność i
zapewniają rozrywkę nawet, gdy brak mu towarzystwa do zabawy.

e) Uspołecznienie -
prawidłowy rozwój ruchowy dziecka ma wpływ na jego akceptację społeczną i
dostarcza mu okazji do nabywania umiejętności społecznych. Lepszy rozwój
motoryczny ułatwia dziecku zajmowanie pozycji przywódcy grupy.

f) Pojęcie własnego Ja.
Kontrola motoryczna zapewnia poczucie bezpieczeństwa fizycznego, które wkrótce
przekształca się w poczucie wewnętrznego bezpieczeństwa, a to z kolei
przyczynia się do uogólnionego stanu pewności siebie, mającego wpływ na
wszystkie dziedziny zachowania.

Ludzkie ciało można porównać do
bardzo skomplikowanego mechanizmu, którego niezawodne funkcjonowanie zależy od
odpowiedniego utrzymania w tym między innymi od aktywności fizycznej. Każdy
etap rozwoju motorycznego może być związany z zabawa. W takim przypadku rozwój
dziecka staje bez stresowy i dziecko samo dąży do poprawy swoich sprawności
motorycznych.