WZORY I STEROTYPY SPOŁECZNE

Środowisko, w jakim żyją ludzie jest
przedmiotem dziedziny wiedzy, zwanej ekologią człowieka. Zajmują się nimi
również takie nauki jak: pedagogika, socjologia i psychologia wychowania.
Traktują one środowisko jako podłoże procesów wychowawczych, każda z nich czyni
to jednak z odmiennego punktu widzenia.

Socjologia
wychowania bada środowisko wychowawcze jako część środowiska społecznego, a
jednym z głównych nacisków kładzie na proces socjalizacji stopniowego
uspołecznienia jednostki wskutek wzorów i stereotypów społecznych.

Analizując
samą definicję środowiska jako systemu bodźców wywołujących reakcję
przyjmowania wzorów i stereotypów a także przeżyć psychicznych przy
jednoczesnym różnicowaniu w nim poszczególnych aspektów środowiska naturalnego,
kulturowego i społecznego – widać wyraźnie że „pełni ono funkcję wychowawczą.
Tę też wymienioną wyżej cechę przyjmuje się jako istotną dla środowiska
wychowawczego, gdy mówi się o nim jako o warunkach wywołujących określone
przeżycia psychiczne”1 bądź „o
układzie sytuacji, do których człowiek przystosowuje się”2.

Zdaniem Bandura przyswajanie sobie wzorców
„to nie tylko kwestia odpowiedniego wzmacniania pożądanych i niepożądanych
zachowań. Spora z nich część jest przez nas przyswajana drogą obserwacji i naśladowań zachowań osób
dla nas modelowch”3. Dzieci w tym względzie
są wyjątkowymi obserwatorami. Znany i często przywoływany jest przez
przeciwników pokazywania w telewizji filmów, ze scenami agresywnymi
eksperyment, u którego podstawy leżała ta właśnie kwesta. Grupa dzieci bawiła
się lalkami. Część z nich mogła za przyzwoleniem dorosłych oglądać filmy gdzie
dorośli brutalnie się zachowywali:
kopali, bili, rzucali itp. Okazało się, że dzieci które takie działania i
zachowania wydziały u dorosłych znacznie częściej tak właśnie się zachowywały
wobec lalek niż te, które takiej okazji do obserwacji nie miały. Inaczej mówiąc
stały się agresywne ponieważ nauczyły się agresywnych zachowań obserwując w ten
sposób zachowanie się dorosłych, często ich wzorów. Niejasne jest jednak to
„czy stać się agresywnym oznacza, że wystarczy przejawiać pewne rodzaje
zachowań, czy też iż wymaga to wykształcenia trwałych przesłanek takiego
zachowania w postaci np. cech
osobowości, dominującego typu emocji czy motywacji. A jeśli wystarczą
zachowania, to przecież wiadomo że agresywność nie jedno ma imię . Można bić
fizycznie i można znęcać się psychicznie”4

Zgodnie
z powyższym „wpływ socjalizacji na jednostkę może być pozytywny lub negatywny,
zależnie od treści norm, wzorów osobowych, zasad postępowania oraz hierarchii
wartości aprobowanych przez daną grupę”5.
Ważne jest to iż niektórzy są tylko naszymi wzorami. Jednych z nich naśladujemy
w większym stopniu innych w mniejszym. Najogólniej mówiąc naśladujemy tych
których pożądamy jako źródła aprobaty naszych działań sądów, przekonań itp.
Każda aprobata niezależnie jak wyrażona ma swoją wartość. Wartość aprobaty
zależy od tego kto jest jej nadawcą. Najpierw bardzo silnym źródłem aprobaty są
rodzice. W pierwszych latach szkoły staje się nim także „nasza pani”.

W ogóle dzieci są bardzo uzależnione od dorosłych. A jeszcze później takim
źródłem staje się grupa rówieśnicza, gwiazdy ekranu, estrady, sportu. Wynika
stąd, że pierwszym wzorem do naśladowania stają się rodzice bądź opiekunowie.
To od nich przejmujemy pierwsze społeczne zachowania, poglądy sądy. Oni są dla
nas naśladowanymi reprezentantami społecznego świata. Gdy wraz z rosnącymi
możliwościami ów świat dziecka rozszerza się, zwiększa się też pula osób będących
pożądanym źródłem aprobaty. Oczywiście nie wszystkie zachowania nawet
najbardziej aprobowanych osób są naśladowane.

Wdrażanie jednostki do życia w społeczeństwie Z. Ziembiński określa mianem „ socjalizacji jednostki(..) jest to
proces, który polega na wdrażaniu jednostki do akceptacji wzorów zachowania
przyjmowanych w danym społeczeństwie, do uznania za swoje czyli do
internalizacji wartości i wzorów..”6

Wzór przeciętny

-Wyraźne nie sformułowany, który występuje w organizacjach społecznych. Posiada minimum właściwości I minimum działań, które winien
realizować członek w stosunku do grupy. Jest to wzór, którego na ogół nie uświadamiamy sobie. Jednocześnie jest trudny do wyodrębnienia. Działa w sposób
bezrefleksyjny, a jednocześnie realizuje te działania, które nie zwracają uwagi
kierowników. „Szary człowiek” nie wyróżnia się. Jest to wzór trudny do
ustalenia – brak bowiem punktu odniesienia

Wzór idealnie pozytywny

- Zespół norm z reguły wyraźnie sformułowanych,
określających jakie właściwości winien posiadać I jakie działania winien
realizować osobnik należący do danej grupy lub kategorii, jeżeli chce osiągnąć
najwyższą ocenę w danej grupie. Kto spełnia ten wzór, spotyka się z najwyższym
uznaniem. Jest stawiany jako wzór do naśladowania

Wzór negatywny

- zespół norm określających jakie właściwości
nie powinien posiadać osobnik należący dodanej grupy lub kategorii, jeżeli nie
chce być wyróżniony w sensie sankcji represyjnej. Wzór ten określa skalę
wartościowania zachowania, co w danej grupie uważa się za największe
przestępstwo.

Teraz
przyjrzymy się dokładniej naturze I konsekwencjom stereotypów.

Stereotypy jak podaje psychologiczny
podręczni akademicki są „szczególnymi schematami osób grup. Można je opisywać
jako schematy kategorialne, których
podstawowa właściwością jest

1. nadmierne uproszczenie

2. nasycenie wartościowaniami

3. nadgorliwość, czyli ukryte przekonanie o bezwyjątkowym podobieństwie
wszystkich reprezentantów danej grupy

4. niewielka podatność na zamiany”7

Zobaczymy w jaki sposób kategoryzuje
stereotypy E. Aronson 8:

Stereotypowa wiedza a oczekiwania –
przywołujemy na myśl pewien zbiór specyficznych danych, czyli stereotypów,
które następnie kierują naszymi oczekiwaniami np.: profesor college’u,
rozrywkowa panienka, rasista. Gdy z kategoryzujemy jakąś osobę lub zdarzenie
używając jednego z tych terminów wówczas nasze oczekiwania dotyczące przyszłych
interakcji opieramy na towarzyszących temu terminowi stereotypach.

Dostrzeganie związku tam, gdzie go nie ma – iluzoryczna
korelacja –dostrzegamy związek tam gdzie naszym zdaniem
powinien być, choć w rzeczywistości go nie ma np.: w nieoficjalnych ankietach
ludzie stale przeceniają prawdopodobieństwo zachorowania lesbijek na ADIS. W
rzeczywistości u lesbijek procent zakażenia wirusem HIV jest najniższy, gdy
porówna się je z homoseksualistami – mężczyznami, oraz heteroseksualistami
kobietami i mężczyznami. Niezależnie od
sytuacji, iluzoryczna korelacja przyczynia się w znacznym stopniu do umocnienia
naszych stereotypów i przekonań – pod
wpływem stereotypu dostrzegamy jakiś związek, który z kolei zdaje się stanowić
dowód, że ów pierwotny stereotyp jest prawdziwy.

Skutki podziału na grupę własną i grupę obcą - jednym z najbardziej rozpowszechnionych
sposobów kategoryzowania ludzi jest
podział ludzi na dwie grupy „moją” i grupę „obcą”. Na przykład często dzielimy ludzi posługując się takimi
kategoriami jak „my” kontra „oni”, moja uczelnia kontra wasza itp. Na ogół jesteśmy skłonni uważać członków
innej grupy za bardziej podobnych do siebie nawzajem niż członkowie naszej
grupy własnej. Faworyzowanie grupy własnej oznacza skłonność do uznawania tej
grupy za „lepszą” pod wszelkim względami i do przyznawania jej różnych dóbr.

Literatura

1. J. Pieter, „Poznanie środowiska wychowawczego” Ossolineum, Wrocław 1964

2. Por. K. Sośnicki, „Istota i cele wychowania” Nasza Księgarnia, Warszawa
1967

3. W. Domachowski „Przewodnik po psychologii społecznej” PWN, Warszawa
1998

4. R.B Woźniak, „Zarys Socjologii Edukacji I zachowań społecznych” Wydawnictwo
Uczelniane BWSH, Koszalin 1998

5. Z. Ziembiński „Elementy Socjologii” Wydawnictwo „Ars boni et aequi”, Poznań
1994

6. J. Strelau, red. nauk. “Psychologia, podręcznik akademicki” GWP Gdańsk 2000

7. E. Aronson “Człowiek istota społeczna” PWN, Warszawa 1999