WYKŁADY Z PSYCHOLOGII

PROCESY
EMOCJONALNE

1. Co to jest EMOCJA? - jest to reakcja człowieka na
otoczenie, która odzwierciedla jego stosunek do tego otoczenia. Emocje są
wyrazem stosunku człowieka do rzeczywistości i świata. Poprzez emocje człowiek
wyraża swoją ciekawość do świata, niechęć, obawę przed światem. Poprzez emocje
człowiek przeżywa rzeczywistość. Dzięki procesom poznawczym odpowiadamy na
pytanie "co to jest? Z czego się składa, kształtuje mój indywidualny
stosunek.

a) cechy emocji (opisujące)

- znak

- treść

- natężenie

ZNAK

· dodatnie
(pozytywne)

- zadowolenie

- satysfakcja

- radość

· negatywne
(ujemne)

- gniew

- złość

- agresja

Dzielimy wg
biegunów PRZYJEMNOŚĆ - PRZYKROŚĆ.

Takiego podziału dokonał Wundt. Do tej
pory odwołujemy się do klasyfikacji Wundta. W rzeczywistości człowiek ma
mieszane uczucia.

Jakich emocji
doznaje człowiek gdy ogląda dreszczowiec:

- gdyby to był
strach, odeszlibyśmy od telewizora (jest to lęk + ciekawość).

- gdzie się kończy
lek a zaczyna ciekawość

- życie
emocjonalne człowieka jest bardzo złożone (mieszane)

- gdzie kończy się
przyjaźń, a zaczyna nienawiść, miłość i zazdrość

Miłość jest emocją
najsilniejszą na biegunie pozytywnym, zazdrość jest na przeciwnym biegunie
najsilniejsza.

Jest to trudna klasyfikacja,
pojawiły się więc nowe.

INTELIGENCJA EMOCJONALNA - zdolność do sprecyzowania i określenia
własnych stanów emocjonalnych. Człowiek jest w stanie zrozumiec innych i ich
stan emocjonalny; jest w stanie określić jakie emocje przeżywa w danej sytuacji
i zrozumieć innych w różnych sytuacjach emocjonalnych. Inteligencja emocjonalna
- to czynnik skuteczności, który warunkuje i determinuje jakość, skuteczność,
efektywność stosunków interpersonalnych i warunkuje relacje w społeczeństwie.
Obecnie mówi się w psychologii, że ten poziom inteligencji określa fakt
współpracy ludzi w zespołach. Inteligencja emocjonalna jest przydatna u ludzi
związanych z praca emocjonalną (lekarz, psycholog, pedagog).

Człowiek, który jest w stanie
zrozumieć własny6 stan emocjonalny ma również możliwość kontroli własnych
sytuacji, musi określić jakie emocje przeżywa; jeżeli to rozumie, to potrafi je
opanować. Człowiek zastanawia się dlaczego ma empatię w stosunku do człowieka -
czy jest to może rywalizacja? Człowiek rozumie emocje innych osób i jest w
stanie dostosować się do nastrojów emocjonalnych innych osób. Mówimy o
zdolnościach zrozumienia stanów emocjonalnych innych osób czyli tzw. EMPATII. Inteligencja kształtuje się
stopniowo, od zdolności (inteligencji ogólnej) np. empatia - dziecko w 2-4 lat
nie jest w stanie zrozumieć, że rodzic jest smutny i nie może mu czytać - czyli
jego poziom jest niski lub nie ma go. Musi rozwijać się najpierw ogólny rozwój
inteligencji.

TREŚĆ

Lista emocji człowieka jest listą
otwartą (jest ich nieskończenie wiele, tyle ile jest przymiotników):

Dwa bieguny:

Przykre: lek, agresja, złość,
gniew, żal, poczucie winy, wstyd

Radosne: miłość, radość,
satysfakcja

NATĘŻENIA

o wysokim stopniu natężenia o
słabszym stopniu natężenia

gniew, miłość np.
niezadowolenie, sympatia

zainteresowanie

W czym przejawiają się stany
emocjonalne? Jakie są zewnętrzne przejawy emocji, uczuć?

Np. skrajne niezadowolenie - wyraz
twarzy, mimika - jest jednym z
podstawowych czynników odzwierciedlenia stanu emocjonalnego, ale nie
odzwierciedla w sposób jednoznaczny (człowiek się maskuje, można być
uśmiechniętym, ale niezadowolonym)

-
ruchy ciała, pantomimika.

Stany emocjonalne odzwierciedlają
nam stany fizjologiczne np. egzamin
- zmiany tętna, temp. ciała

Stany psychiczne znajdują swoje
odzwierciedlenie w parametrach fizjologicznych. W psychologii istniał i będzie
istnieć problem: co jest pierwotne, a co
wtórne? Czy stany emocjonalne pociągają stany fizjologiczne, czy stany
fizjologiczne pociągają stany emocjonalne?

Stany emocjonalne są wtórne w
stosunku do zmian fizjologicznych (Jones, Lange). Teoria, że stany
fizjologiczne były najpierw, np. dziecko
widzi dzikiego psa, zaczyna uciekać, podnosi się ciśnienie krwi i ono powodu
lęk, była mocno skrytykowana np. łzy są wyrazem smutku, ale dać cebulę
człowiekowi - też będzie płakał.

Cammon - druga teoria, która
twierdzi, że są pierwotne najpierw stany psychiczne, a wtórne są stany
fizjologiczne. Teoria psychologiczna ma większe uznanie niż fizjologiczna, ale
fizjologiczna też ma swoje uzasadnienie, np. leki psychotropowe - wywołują
uczucie zadowolenia.

Stany emocjonalne najczęściej
doznawane przez człowieka:

LĘK - istnieją różne klasyfikacje lęku; jest to uczucie negatywne,
które pojawia się w takiej sytuacji, gdzie człowiek nie ma pełnej informacji
(lęk przed nieznanym).

Lęk przed nieznanym, jest
genetycznie uwarunkowany, wszystko jest nieznane przed rzeczywistością. W
dorosłym życiu lęk wywoływany z powodu braku pełnej informacji. Dziecko ma lęk
przed ciemnością, boi się nie tyle ciemności, ile uważa, że matka może zniknąć.
Jest to zrozumiałe, bo dziecko nie myśli logicznie. Ciemność dla dziecka i
dorosłego jest taka sama, ale dziecko dodatkowo uważa, wraz ze zgaszeniem
światła znika matka.

Lęk przed wodą - nie przed
samą substancją, ale przed przestrzenią bez granic; jest to związane z niskim
poziomem inteligencji i rozwoju.

Lęk bezprzedmiotowy (niepokój
wewnętrzny).

AGRESJA - uczucie, które często występuje u ludzi, nasilenie jej w
obecnych czasach wzrasta.

Wg szkoły Freuda - jest to zjawisko
wrodzone, z którym się rodzimy. Agresja jest przejawem popędu śmierci,
czyli dążenie do samounicestwienia. Jest to wrodzony instynkt, na który
człowiek nie ma wpływu. Agresja może być skierowana na samego siebie -
autoagresja - może mieć bodźce pozytywne, dobra złość - skupienie się na
treści, mobilizacji. Agresja w obronie własnej, to zjawisko pozytywne, które
pełni funkcję obronną.

C. Lorenz, w książce
"Tak zwane zło" - człowiekiem kierują podstawowe, wrodzone instynkty
np. instynkt pożywienia, instynkt agresji.

Inny nurt przyjmuje szkoła
psychologiczna Bandury; mówi, że agresja jest zjawiskiem nabytym, czyli
uczenia się form zachowania innych ludzi. Człowiek próbuje naśladować te formy
zachowania. Czyli następuje modelowanie
agresji osoby dorosłej (osoby znaczącej czyli bliskiej mu osoby). Proces
modelowania można zmienić poprzez kary i nagrody. Modelowanie postępowania osoby znaczącej (agresja) plus
wzmacnianie tego przez chwalenie równa się występowanie agresji u dziecka. Ale
ta teoria naśladowania nie zawsze występuje - wręcz przeciwnie dziecko stawia
wyraźny opór przeciwko postępowaniu rodziców. Wg behawioryzmu ta koncepcja ma zalety
jak i wady.

Dollard
- Müller - agresja jako reakcja na niepowodzenie, frustracja.

Każda z tych teorii ma prawo
istnienia i wyjaśnia przyczynę zachowania.

FRUSTRACJA - jako kategoria psychologiczna, w której opisujemy
stany emocjonalne. Jest to stan emocjonalny, który człowiek przeżywa w
sytuacjach, gdzie nie jest w stanie osiągnąć zamierzonego celu. Gdy na drodze
do tego celu występuje pewna przeszkoda. Jest to stan rozczarowania, jest to
sytuacja, gdy na drodze do celu nie możemy osiągnąć sukcesu. To co człowiek
przeżywa nazywamy frustracją.

Teorię frustracji opracował
Rosenzweig (amerykański psycholog) - człowiek reaguje na porażki, wyróżnia 3
sposoby reakcji na frustrację:

- reakcja na zewnątrz –
człowiek obwinia inne osoby

- agresja

à reakcja do
wnętrza – człowiek obwinia samego siebie (autoagresja) – często towarzyszy temu
poczucie winy

à bagatelizowanie – człowiek myśli
w kategoriach „nic takiego się nie stało”, realizuje wartość tego znaczenia,
przypisuje porażce mniejsze znaczenie.

Która sytuacja jest
korzystniejsza?

Rozwojowo jest
korzystniejsza sytuacja obwiniania samego siebie, jeśli widzimy swój błąd to
myślmy jak go rozwiązać. Jest to paradoks rozwoju – on kosztuje. Jeśli winę
przerzucamy na kogoś, stoimy w miejscu, bo następnym razem popełniamy ten sam
błąd. Kosztem rozwoju jest wstawanie o 6⁰⁰, 7⁰⁰, ale
przyjmujemy to i to jest cena naszego rozwoju. Każde działanie jest związane z
kosztami emocjonalnymi i fizycznymi. Sytuacja obwiniania świata jest pozornie
korzystniejsza samopoczuciowo, ale nie rozwijamy się.

STRES – kiedy pojawia się niepewność, określenie niepewnych
sytuacji. Prekursorem pojęcia był Hansselye, (będąc lekarzem), obserwując
zachowania człowieka z punktu widzenia lekarza. Obserwując zachowania
pacjentów, ich różne dolegliwości, dopatrzył się identycznych objawów: trema,
zmiana temp. ciała, wzrost poziomu adrenaliny. Objawy te nie zależą od treści
zagrożeń, ściślej – stwierdzono, że istnieje zespół, syndrom, pewnych objawów, które
można zaobserwować w sytuacjach trudnych jako tzw. ogólny syndrom adaptacyjny = czyli stres.

Syndrom adaptacyjny – przystosowanie = adaptacja, jest procesem,
celem, którego jest utrzymanie i zachowanie równowagi między jednostką a
otoczeniem. Jednostka przystosowana do otoczenia sprosta wymaganiom otoczenia
(z punktu widzenia biologicznego). Organizm przystosowany do otoczenia jest
zdrowy. Jak zbadać, że człowiek jest zdrowy? Człowiek zdrowy ma równowagę
(zbadać temperaturę); kiedy zachoruje zmienia się równowaga. W momencie, kiedy
równowaga zostaje zachwiana, organizm zaczyna walczyć z chorobą, odzwierciedleniem
tej walki – sytuacja stresowa – podnosi się ciśnienie. Organizm ponosi koszty
zwalczania sytuacji stresowych. Zespół
adaptacyjny to próby przywrócenia poprzedniej równowagi

Analizując stres
jako proces, wyodrębniono 3 fazy rozwoju sytuacji stresowej:

L reakcja na bodziec stresowy (stresowy) – szok stresowy
(jest to ostre reagowanie organizmu na bodziec stresowy. Na tym etapie,
człowiek, organizm próbuje odrzucić, odizolować się od tego bodźca. Pierwsza reakcja na smutną wiadomość -
(najmocniejszym bodźcem stresowym jest śmierć bliskiej osoby) - utrata pracy,
rozwód, egzaminy, to próba odrzucenia stresu, człowiek mówi „nie”.

L faza zwalczania (mobilizacji) – organizm próbuje ze
wszystkich sił walczyć z sytuacją stresową. Koszty zwalczania charakteryzują
się tym, że organizm próbuje walczyć ze stresem

L wyczerpanie emocjonalne – może być wysokie i prowadzić do
tzw. chorób stresowych, człowiek musi się zrelaksować, odbudować swoje siły,
wyczerpanie. W momencie, gdy tego relaksu nie ma, bodziec stresowy w dalszym
ciągu działa, najlepszym relaksem jest sen, który pozwala odbudować swoją
równowagę. Aby móc się zrelaksować, nie należy palić papierosów, pić kawy –
jest to następne obciążenie dla organizmów. Na choroby stresowe narażony jest
układ krążenia – choroby naczyń krwionośnych – efekt długotrwałych stresów;
układ trawienia – wątroba, woreczek żółciowy. Przyjęto, że choroby stresowe
zależą od płci. U kobiet – układ trawienny, u mężczyzn – układ krążenia. Zawał
serca nie jest już rzadkością u kobiet, ponieważ przyjęły one na siebie więcej
obowiązków.

W psychologii
został opisany typ człowieka narażonego na stres (odporność fizyczna,
psychiczna) – Rosenman:

Typ A – jest mocno narażony stresem

Typ B – mniej narażony na sytuacje stresowe

Jak zachowuje się człowiek typu A?

Ö Wysoki poziom
motywacji

Ö Wysokie
zaangażowanie zawodowe

Ö Dążenie do
perfekcji

Ö Człowiek próbuje wszystkie zadania wykonać jak najlepiej,
jest przekonany, że nie może popełnić błędu

Ö Niewłaściwe podejście do czasu (narzekanie na jego brak);
twierdzenie, że jest za mało czasu, a w rzeczywistości przeznaczanie go na
pracę lub myślenie o niej

Ö Cechuje go nieustanna obawa, że nie sprosta swoim zadaniom.

Ö Żyje po to, aby
pracować

Ö Przeznaczony dla mężczyzn?

W latach 50–tych
– zjawisko pracoholizmu –
uzależnienie od pracy, brak czasu na wszystko inne

Jak zachowuje się typ B?

Ö Niski lub przeciętny poziom motywacji

Ö niskie zaangażowanie zawodowe

Ö obojętność

Ö brak stawiania przed sobą wygórowanych celów

Ö Pracuje
po to, aby żyć.

To były początki
nad badaniem stresu – koncepcja
fizjologiczna, to, co przebiega na poziomie fizjologicznym

Lazarus – zaproponował psychologiczną
koncepcję stresu – koncepcja poznawcza. Zwraca on uwagę, że natężenie
stresu, zależy od indywidualnej oceny sytuacji trudnej. Zależy jak, dany,
konkretny człowiek ocenia, wartościuje sytuację trudną. Jedna i ta sama
sytuacja może być dla jednostki X mniej znacząca, niż dla jednostki Y. Egzamin
– jest stresem, czyli subiektywnie determinuje pojawienie się stresu.

Jeżeli edukację widzi się jako jedyną drogę do
samorealizacji – stres wzrasta.

Kiedy całe życie jest przyporządkowane tu i
teraz, jeżeli od danej sytuacji zależy całe moje życie – stres się podwyższa.

Lazarus
twierdził:

„natężenie stresu zależy od oceny sytuacji
stresowej, są to tzw. mechanizmy copingu
– mechanizmy radzenia sobie ze stresem.

COPING może być czynny, aktywny, jest to przykład otwartych
sposobów radzenia sobie ze stresem i poszukiwanie metod zwalczania go w sobie.
Próba poszukiwania różnych informacji na rozwiązanie sytuacji trudnej, działa
na zasadzie prób i błędów.

COPING może być bierny; jest to ciągłe mówienie o stresie, o
trudnościach, problemach – narzekanie, nie podejmując konkretnych wysiłków.

Lazarus zwracał
uwagę, że sposób radzenia sobie ze stresem, koszty radzenia sobie z nim, zależą
od oceny; można zmienić koszty radzenia sobie w sytuacjach stresowych

-poprzez zmiany
nastawienia do sytuacji trudnej,

-poprzez
przewartościowanie sytuacji stresowej – czyli tzw. refleksja czy ta sytuacja
jest rzeczywiście tak trudna;

-poprzez zmianę
nastawienia do sytuacji stresowej. Reguluje to koszty zwalczania sytuacji
stresowej.

Człowiek jest w
stanie zmienić swoje nastawienie do rzeczywistości. Nie jesteśmy w stanie
zmienić świata obiektywnego, ale subiektywnie możemy to zrobić. Jeżeli każdej
sytuacji problemowej przypisuje znaczenie dogmatu – to przez takie przeżywanie
– wzrastają koszty. Człowiek musi regulować natężenie sytuacji stresowych,
ustalić co jest dla niego ważne, a co nie.

Stres staje się
nieodzownym składnikiem życia ludzkiego. W latach 70-tych pojawiło się nowe
pojęcie (Freudenberg, Burnaut) WYPALIĆ
SIĘ – przy analizowaniu zachowań
różnych grup zawodowych i ich stresy związane z wykonywaniem zawodu. Występuje
tu pracownik – człowiek wypalony, tzw. pracownik socjalny – syndrom bezsilnego
pomocnika. Jest on powołany, aby pomagać innym ludziom. Człowiek, która ma
pomagać, sam potrzebuje pomocy. Wypalenie = wyczerpania – obejmuje przede
wszystkim zawody socjalne (pedagogiczne); ale także widzimy policjantów,
funkcjonariuszy straży pożarnej. Każdy zawód jest narażony na syndrom – nic nie
obciąża człowieka tak, jak inny człowiek. Co to za syndrom? Chodzi tu o wypalenie emocjonalne (Freudenberg).

Maslach –
opiniuje składniki wypalenia zawodowego, wyodrębnia 3 składniki:

L notoryczne, ciągłe, niezadowolenie
z pracy

L wyczerpanie
emocjonalne, którego przejawem może być oschłość, obojętność, brak empatii

L dehumanizacja
pracy – stopniowe przejście od podmiotowego do przedmiotowego podejścia
do ludzi, do tych, z którymi się pracuje, którymi się opiekuje, czyli tzw. depersonalizacja – gdy człowiek
przestaje traktować człowieka indywidualnie, ale jak rzecz czy przedmiot pracy.

Natężenie tego syndromu zależy od:

- odporności organizmu, od tego jakie zasoby indywidualnej
odporności ma człowiek

- indywidualnego
nastawienia do wykonywanej pracy

Na pierwszych etapach ten syndrom rozwija
się stopniowo.

Entuzjazm pracy, dawanie z siebie
wszystkiego, zainteresowanie pracą, praca „na pełnych obrotach”, częste
zostawanie po godzinach – na tym etapie człowiekowi jest dobrze. Korzystając ze
wszystkich swoich zasobów, człowiek prowadzi do wypalenia zawodowego. Człowiek
początkowo dobrze nastawiony do pracy, zmienia swoje zachowanie.

Na dalszych etapach wypalenia, człowiek
spóźnia się do pracy, wydłuża przerwy, pojawia się tzw. kryzys gratyfikacji – człowiek oczekuje pewnej satysfakcji, gdy
daje z siebie wszystko i nie zostaje mu nic, na tym etapie występuje kryzys,
nie tylko w postaci materialnej, ważne jest tzw. wsparcie społeczne (pracując w
zespole ze strony kolegów, szefa); kryzys gratyfikacji prowadzi do całkowitej
obojętności i widzimy wręcz awersję, niechęć do pracy. Początkowo mocno
uzależniony od pracy – w miejsce uzależnienia od pracy przychodzi inne
uzależnienie np. alkoholowe. Można wyleczyć człowieka od jednego uzależnienia,
ale w to miejsce pojawia się inne uzależnienie.

U pracowników na ostatnim etapie
występuje alkoholizm..

Sposoby
zapobiegania:

J umiejętność, planowanie swojego czasu, potrafienie
znalezienia czasu wolnego; na co go przeznaczyć, oddzielić pracę od życia
osobistego

J dozować własne zaangażowanie – w zależności od ważności
problemu, człowiek nie potrafi dozować swojego zaangażowania, ciągle pracuje na
wysokich obrotach; on realizuje poprzez określenia ważności problemów (nie
rozwiązywać wszystkich naraz problemów); wsparcie ze strony innych

J wsparcie – każdy człowiek ogranicza swoich przyjaciół, do
tych, którzy uczą są tej samej profesji. Ważny jest zespół dobrze spójny,
sprawny, trzeba się razem wspierać, aby się nie wypalić.