WYCHOWANIE W ŚREDNIOWIECZU

Średniowiecze
było najdłużej trwającą epoką, powstało w momencie upadku cesarstwa rzymskiego.
Wojny, zubożenie miast i miasteczek spowodowały gwałtowny zanik szkół. Niekiedy
rodziny zamożne starały się dawać ogładę
umysłową swoim dzieciom, lecz i to z czasem zanikło. Kościół musiał przejąć
rolę opiekuna wykształcenia, chcąc nawracać barbarzyńskie ludy. Nie mógł się
oprzeć na wychowaniu starożytnym, ponieważ poglądy te były sprzeczne. W
starożytności pielęgnowane było ciało, kościół natomiast uważał, że ciało było
skupiskiem nierządu, hamujący rozwijanie się charakteru duchowego
człowieka. Stąd wyszedł kierunek
ascetyczny, ponieważ umartwienie ciała zmierzało do zmiany charakteru ludzkiego.
Rodzina powinna zwracać uwagę na wychowanie moralne dzieci, a rozwój umysłowy
potrzebny był tylko po to, aby zrozumieć zasady wiary. Uczono więc religii
chrześcijańskiej, która stała się głównym przedmiotem kształcenia, opartej na
Piśmie Świętym. Podstawą więc była nauka czytania i pisania. Już ojcowie kościoła stwierdzili, że aby
zgłębić Pismo Święte potrzebne jest przechodzenie studiów szkolnych, a zatem
duchowieństwo nie powinno się od nich odsuwać. W VI wieku Kościół na Zachodzie był prawie bez szkół, a i sam był
narażony na zgubne skutki ciemnoty, a ogół chrześcijaństwa był podejrzliwy na
wszelkie przejawy wiedzy.

Zmiany
w wykształceniu zaczynają być widoczne w VIII w n.e. za panowania Karola
Wielkiego – władcy państwa frankońskiego, pragnął on doprowadzić do
zjednoczenia podbitych narodów o różnej kulturze i obyczajach. Czynnikiem który
mógł scementować poszczególne narody była religia chrześcijańska. Kler za
czasów jego panowania stał na niskim poziomie umysłowym i moralnym,
podniesienie poziomu umysłowego widziano w oświacie. Aby zapewnić odpowiedni
poziom polecił biskupom podjąć pracę nad dokształcaniem całego kleru, i nauczać
ich siedmiu sztuk wyzwolonych. Wydał polecenie aby w każdym mieście jak i na
wsi powstawały szkoły nie tylko dla kształcenia kleru, ale i dla świeckich chłopców.
Poznając kulturę starożytną i jej dorobek Karol Wielki zaczął ściągać na swój
dwór włoskich uczonych i zorganizował
szkołę pałacową. W szkole tej uczono siedmiu sztuk wyzwolonych, duży nacisk
kładziono na przedmioty matematyczne, ale także uczono umiejętności redagowania
dokumentów państwowych oraz zarządzeń państwowych. Karol Wielki zakładając tego
typu szkołę, pragnął, aby choć częściowo zmniejszyć ciemnotę swoich czasów,
która większość zjawisk otaczającego świata tłumaczyła działalnością złych i dobrych
duchów, a choroby były karą za grzechy. Próba realizacji powszechnego nauczania
przez Karola Wielkiego spotkała się z dużym oporem kościoła, szlachty i
chłopstwa.

Sytuacja
ta uległa zmianie dopiero w IX w., gdy władze kościelne zaniepokoiły się wysiłkami
następców Karola Wielkiego i jego naśladowców, którzy zmierzali do stworzenia
oświaty pod opieką władz świeckich. Organizowanie wychowania przez osoby
świeckie stało się dla kościoła szkodliwe. Sobór latareński z 1179r. nałożył
obowiązek na powstanie szkół katedralnych a środki na ich utrzymanie
zabezpieczył dochodami kościoła. Biskup powoływał specjalnego urzędnika do nadzorowania szkolnictwa na terenie
własnej diecezji, nazywanego scholastykiem. Scholastyk nie tylko odpowiadał za
szkoły, ale również wydawał pozwolenie na prowadzenie szkół. W szkołach tych
kształcić mogli się tylko kandydaci do stanu duchownego, a osoby świeckie mogły
w tych szkołach się kształcić tylko wtedy, kiedy cieszyli się poparciem
wysokich osobistości kościelnych.

Znaczniej wolniej powstawały
szkoły parafialne, pomimo nałożenia obowiązku ich zakładania przez papieża
Leona IV. Powstawały one w przy niektórych wiejskich kościołach, kształcąc
kandydatów na proboszczów wiejskich. Program nauczania obejmował: naukę
śpiewania Psalmów, czytania i pisania.

Najbardziej opornie rozwijały
się szkoły klasztorne, ich rozkwit przypadł na IX w., oddając wielką przysługę
naukom świeckim. Szkoły te powstały na terenach Francji, Wielkiej Brytanii,
Irlandii.

Metody
wychowania w średniowieczu były bardzo zacofane w porównaniu z okresem
starożytnym. Uczniowie podawani byli karom cielesnym za najmniejsze
przewinienie. Nauczyciel bił uczniów nie tylko za przewinienia zawinione, ale
też za przewinienia nie stwierdzone. Karę spadały na dzieci nie tylko za złą
wolę, ale też za roztargnienie w czasie nauki lub też za słabą pamięć, ponieważ
na pamięci opierało się całe nauczanie. Językiem nauczania była łacina, a
uczniom zabroniono się posługiwać językiem ojczystym. Autorytet nauczyciela był
nie podważalny.

Program
nauczania oparty był przede wszystkim na siedmiu sztukach wyzwolonych,
pozwalając młodzieży na zrozumieniu prawd religijnych i ksiąg kościelnych.
Uczeń najpierw uczył się nauki czytania i pisania, gramatyki łacińskiej
ułatwiającej poprawne mówienie i pisanie. Bez tych umiejętności nie mógł się obyć się żaden duchowny. Po opanowaniu
gramatyki łacińskiej uczniowie przystępowali do nauki retoryki, jako
kancelaryjnego stylu redagowania urzędowych dokumentów i listów. Dialektyka nie
cieszyła się popularnością w średniowieczu, ponieważ budziła największą
nieufność kościoła, poglądy na dialektykę zaczęły się zmieniać w X w. pod
wpływem dzieł Arystotelesa. Gramatyka, retoryka i dialektyka stanowiły niższy
stopień nauczania w szkołach średnich. Wyższy stopień obejmował arytmetykę,
astronomię, geometrie, muzykę. Kościelna szkoła przejęła te nauki ze
starożytności, które nie wywierały złego wpływu na młodzież swym pogańskim
charakterem. Celem pracy szkolnej było przede wszystkim wychowanie a potem
nauczanie.

Ukształtowały
się też odrębne systemy wychowawcze uzależnione od stanu społecznego takie jak:
rycerstwo, rzemieślnictwo. Idealny rycerz musiał nauczyć się władania mieczem,
pieśni rycerskich. Jego zadaniem była obronna miasta, słabszych ludzi. Nauka czytania
i pisania nie była mu potrzebna. Rzemieślniczy, kupcy posiadali swój odrębny
system kształcenia. Skupiali się w związkach nazwanymi z języka niemieckiego
cechami. Dziecko wychowało się w rodzinie majstra cechowego. Uczyło się zasad
solidarności narodowej i obronny interesu ludzi danego cechu. Dziecko po kilku
latach nauki otrzymywało tytuł czeladnika, a po zdanych egzaminie otrzymywał
tytuł mistrza cechowego.

Na
terenach dawnego cesarstwa rzymskiego we Francji Włoszech przetrwały szkoły,
które były założone jeszcze przez Rzymian. Specjalizowały się w nauczaniu
filozofii, medycyny, prawa rzymskiego. Nazywano je studia generalia czyli szkoły powszechne, bo były otwarte dla
każdego mieszkańca średniowiecznej Europy. Młodzież która ściągająca do tych
szkół, była zwabiona sławą mistrzów wykładających w tych szkołach. Z tych szkół
wywodzą się średniowieczne uniwersytety.

Ukształtowały się dwa typy
uniwersytetów:

Paryski - władza w rękach kościoła,

Boloński - władza w rękach studentów.

W XIII w zaczęły powstawać w
Europie uczelnie, które stawały się szybko głównymi centrami nauki. Cenione
były najwyżej przez monarchów i papieża. Uniwersytety powstały w takich
miastach jak: Paryż, Bolonia, Padwa, Cambrigge, Oxfort, Praga Czeska, w
Krakowie. Uniwersytet Krakowski był założony przez króla Kazimierza Wielkiego w
1364r. (typ boloński) i posiadał trzy wydziały: siedmiu sztuk wyzwolonych,
prawa rzymskiego, medycyny, odnowiony w 1400r. przez króla Władysława Jagiełłę
(typ paryski). Za zgodą papieża mógł powstać jeszcze wydział teologiczny.
Uniwersytet Krakowski finansowany był przez króla Kazimierza wpływami z kopalni soli w Wieliczce, a potem
przez Władysława Jagiełłę dochodami z cła krakowskiego.

Od początku powstania
uniwersytetów realizowana była zasada samorządności, wyboru władz
uniwersyteckich, prawo wykładania dla profesorów, powoływania sądów
uniwersyteckich.

Zajęcia uniwersyteckie
sprowadzały się do trzech podstawowych form: wykładów, ćwiczeń i dysput.
Uniwersytety średniowieczne składały się z czterech wydziałów: teologii, prawa
rzymskiego i kanonicznego, medycyny, ale żeby można było studiować na tych
wydziałach student musiał ukończyć wydział siedmiu sztuk wyzwolonych. Po
ukończeniu podstawowego wydziału sztuk wyzwolonych otrzymywał tytuł bakałarza,
a po dalszej nauce na pozostałych wydziałach trwającej dwa lata tytuł
mistrza.

Powstanie uniwersytetów
przyczyniły się do przełomu mentalności Europejczyków i rozwoju kultury Europy
i stawały się międzynarodowymi ośrodkami życia naukowego, co doprowadziło do
upadku średniowiecza i powstania nowego okresu zwanego Odrodzeniem lub
Renesansem.