WYCHOWANIE ESTETYCZNE

1. Czym
   są w istocie i jak funkcjonują w teorii wychowania pojęcia: „wychowanie
   przez sztukę” i „wychowanie estetyczne”?

W literaturze pedagogicznej terminy „wychowanie przez
sztukę” i „wychowanie estetyczne” traktowane są czasem zamiennie. Jednakże
specjaliści od tej problematyki wyraźnie rozróżniają te pojęcia.

Wychowanie przez sztukę.

Sztuka odwołuje się wprost do wyobraźni ludzi, a zatem
odpowiada naturalnemu porządkowi rozwoju człowieka i stworzonej przez niego
kultury. Zarówno w kulturze, jak i w rozwoju osobniczym obraz poprzedza ideę,
wyobraźnia poprzedza myśl teoretyczną, więc w wychowaniu należy zachować ten
porządek i kształtować te sfery osobowości, za pomocą których jednostka
reguluje swoje stosunki z innymi ludźmi, z naturą i kulturą. Obcując z
wartościami sztuki innych narodów ludzie uczą się także tolerancji na
odmienność interpretacji- w różnych kulturach- problemów egzystencjalnych
człowieka. Są też bardziej tolerancyjni wobec wszelkich nowości, sami zaś
nabywają smaku estetycznego i zmierzają do reorganizacji materialnego otoczenia
po to, aby żyć w nim pełniej. W „wychowaniu przez sztukę” działalność
artystyczną i dzieła sztuki traktuje się jako narzędzia rozwoju człowieka.
Wychowawca wykorzystuje wartości sztuki w celu wzbogacenia osobowości dziecka.
Przekłada idee zawarte w dziełach na wewnętrzną treść życia jednostki, na jej
postawy wobec świata.

Wychowanie estetyczne.

To takie procesy edukacyjne, których efektem jest
ukształtowanie pewnego poziomu kultury estetycznej jednostki. Wyraża się to w
dążeniu do rozwijania wrażliwości jednostki na wartości estetyczne tkwiące w
sztuce i naturze, wyrobienie smaku estetycznego, przejawiającego się w
tendencji do otaczania się pięknem oraz do wyrażania piękna we własnej działalności
artystycznej.

2. Jak
   rozumie Irena Wojnar teorię wychowania estetycznego?

Teoria wychowania estetycznego jako nauka zajmuje się
wychowaniem przez sztukę, wychowaniem do sztuki i wychowaniem za pomocą
wartości estetycznych tkwiących w naturze lub wytworach techniki. Irena Wojnar
stworzyła podstawy teoretyczne tej nauki, wiążąc ją z jednej strony z filozofią
i estetyką, zaś z drugiej z teoriami poszczególnych dziedzin sztuki. Ze względu
na liczne wartości możliwe do pedagogicznej analizy i wykorzystania w praktyce
edukacyjnej (np. wyzwalanie spontanicznej twórczości u dzieci na zajęciach
artystycznych) sytuuje się ona wyraźnie w grupie nauk pedagogicznych, nauk
dotykających problemów sztuki i dostrzegających w sztuce jej liczne wartości
możliwe do pedagogicznej analizy i wykorzystania w praktyce edukacyjnej.

3. Trzy
   znaczenia terminu „sztuka” wg Władysława Tatarkiewicza.

Władysław Tatarkiewicz wyróżnił trzy znaczenia słowa
„sztuka”. Sztukę rozumiano jako:

· umiejętność- w tym
przypadku terminem sztuka określa się wyjątkowe zdolności człowieka,
umiejętności te dotyczyć mogą nie tylko dziedzin artystycznych, ale i
sportowych, cyrkowych, technicznych czy naukowych;

· czynność- w tym
znaczeniu sztuką nazywa się samą czynność prowadzącą do powstania dzieła;

· wytwór tej czynności- w tym znaczeniu sztuką nazywa się całokształt wytworów działalności
artystycznej- zbiór dzieł sztuki

4. Jakie
   najważniejsze funkcje przypisuje się sztuce?

„Funkcja” w przypadku nauk społecznych oznacza na ogół
pewne pożytki, jakie przynosi ludziom kontakt, w tym przypadku ze sztuką.

Funkcje
sztuki:

· poznawcza- sztuka staje się źródłem wiedzy o człowieku,
naturze, kulturze;

· kształcąca- sztuka
kształtuje intelekt, wyobraźnię, pogłębia wrażliwość emocjonalną jednostki,
kontakt z arcydziełami wzbogaca psychikę odbiorców;

· ludyczna- sztuka
pełni funkcję ludyczną w dwóch zakresach:

1. kiedy jej treść pozwala odbiorcom na
przyjemne spędzenie czasu wolnego

2. kiedy tworzenie sztuki
jest przyjemnym zajęciem i pozwala na realizację twórczych uzdolnień

· oczyszczająca-
sztuka pozwala usunąć z psychiki ludzkiej nagromadzone w codzienności napięcia

· terapeutyczna-
sztuka umożliwia również terapię zaburzonych fragmentów psychiki człowieka.
Istnieje wyspecjalizowana dziedzina praktyki leczniczej przez sztukę zwana auroterapią.
Ludzie chorzy przez kontakt ze sztuką mają szansę przełamania swoich
ograniczeń. Często dziedzina artystyczna jest jedyną płaszczyzną
rzeczywistości, gdzie ludzie chorzy i zdrowi spotykają się na równych prawach;

· kompensacyjna-
sztuka kompensuje niedostatki teraźniejszości, ukazuje świat, w którym ludzie
chętnie by funkcjonowali w pełnym wymiarze swych ambicji, możliwości zawodowych
i społecznych. Dla biednych szczególnie pociągający jest świat bogaczy, dla
chorych- jednostki zdrowe;

· moralna- treści
dzieł zawierają różnorodne wartości moralne. Można powiedzieć, że pełni ona tę
funkcję w dwojakim znaczeniu, raz dlatego, że zmusza człowieka do wyboru
pewnych wartości eksponowanych w dziele, po drugie, iż kształtuje jego
wrażliwość moralną;

· estetyczna- dzieła
sztuki są źródłem wartości estetycznych, które kształtują smak estetyczny
jednostki, wykorzystywane w życiu codziennym, a wyrażane za pomocą stroju,
własnego stylu, przebywaniu w towarzystwie osób preferujących określony styl;

· społeczna- posiada
dwa znaczenia: po pierwsze jest integralną częścią kultury, która umożliwia
zachowanie tożsamości kulturowej narodu; drugie znaczenie sztuki wyraża się w
zbiorowym charakterze tworzenia określonego dzieła sztuki. Dotyczy to
szczególnie muzyki, spektaklu teatralnego i filmu;

· afirmatywna-
sztuka ukazuje wielkość człowieka jako twórcy, gdyż jest on zdolny do tworzenia
nowych wartości, ale także do kształtowania siebie.

5. Co
   składa się na proces wychowania estetycznego realizowany w szkole?

W dziejach oświaty problem wychowania estetycznego był
rozmaicie rozumiany. Od dawna dostrzegano wartości wychowawcze działalności
artystycznej dla rozwoju dziecka, ale zajęcia artystyczne długo nie mogły
znaleźć miejsca w programach szkolnych. W programie edukacji dziecka wg J.
Sturma duże znaczenie miały zajęcia teatralne. Teatr szkolny wystawiał sztuki
klasyczne. Dzieci same przygotowywały wszystkie zasadnicze elementy
przedstawienia, począwszy od scenografii, kostiumów, aż po współreżyserię
spektaklu. Jednak szkoła Sturma była jedną z niewielu placówek edukacyjnych, w
których przykładano taką wagę do działalności artystyczne uczniów. Na szerszą
skalę wprowadzono przedmioty artystyczne do szkół angielskich. Szczytne hasła
propagatorów idei estetycznego wychowania uczniów w szkole natrafiały jednak na
znaczną barierę w postaci braku wykwalifikowanej kadry pedagogicznej.

Zagadnienie kształcenia kadr
nauczycielskich do realizowania przedmiotów artystycznych jest szczególnie
istotne w dobie współczesnej. Istnieje współzależność pomiędzy kształtowaniem
postaw twórczych dzieci a ich osiągnięciami szkolnymi i zawodowymi w
przyszłości. W okresie powojennym jednym z najistotniejszych punktów nowej
polityki kulturalnej państwa była akcja masowego upowszechniania sztuki w
społeczeństwie oraz stworzenie warunków do swobodnej kreacji artystycznej
wszystkim obywatelom. Zadania te miały realizować placówki kultury oraz szkoły.
W procesie edukacji estetycznej społeczeństwa nie wystarcza tylko
powierzchowny, często przypadkowy kontakt człowieka z dziełem sztuki. Przedtem
należy nauczyć ludzi właściwego odczytywania znaczeń, odbioru wartości, które
są zawarte w tym dziele.

W latach sześćdziesiątych Irena Wojnar
zaproponowała koncepcję integracji estetycznej przedmiotów szkolnych. Idea ta
polega na tym, że zagadnienia estetyczne realizuje się na wszystkich
przedmiotach szkolnych. Jej zdaniem we współczesnej szkole trzeba radykalnie
zmienić sposób prowadzenia zajęć i uczynić go bardziej elastycznym w
realizacji. Chodzi tu zwłaszcza o wprowadzanie nowych technik wyzwalania
twórczości intelektualnej dzieci.

Główne zadania wychowania estetycznego
młodego pokolenia spoczywają na szkole. To właśnie szkoła, obok rodziny,
kształtuje smak estetyczny, daje podstawy wiedzy o sztuce, organizuje doświadczenia
uczniów podnosząc w ten sposób poziom ich kultury estetycznej.

6. Jakie
   są główne działy teorii wychowania estetycznego?

Teoria wychowania estetycznego jako subdyscyplina
pedagogiczna aspiruje do nauki scalającej cząstkowe teorie i metodyki
wychowania poprzez konkretne dziedziny sztuki.

Wychowanie
estetyczne jest wychowaniem przez: plastykę, muzykę, literaturę, film, teatr,
taniec. Każda z tych dziedzin sztuki oddziałuje na różne zmysły człowieka i
posługuje się innym językiem artystycznym.

W wychowaniu plastycznym oddziałuje się
przede wszystkim na zmysł wzroku, przez który docierają do jednostki informacje
o otaczającym ją świecie. Podstawowym celem wychowania plastycznego jest
przygotowanie wychowanka do odbioru plastyki oraz poprzez plastykę przygotowanie
go do realizacji zadań ważnych dla społeczeństwa. Sztukę traktuje się tu jako
środek wychowania całego człowieka, a zwłaszcza jego sfery estetycznej i
moralnej. Twórczość plastyczna jest jedna z pierwszych manifestacji
artystycznych dzieci.

W wychowaniu muzycznym istotne znaczenie
maja następujące elementy: kształcenie wrażliwości muzycznej odbiorcy,
rozwijanie umiejętności praktycznych w zakresie opanowania umiejętności
wokalnych i gry na instrumencie, dostarczenie wiedzy o muzyce oraz nauczanie rozumienia
specyfiki estetyki muzycznej. Są to
podstawowe zadania wychowania muzycznego rozumianego jako proces kształtowania
wrażliwości emocjonalnej jednostki, jej intelektu i woli. Muzyka pełni również
rolę terapeutyczną.

Literatura od najdawniejszych czasów
służyła wychowaniu młodych pokoleń. Dzieła literackie określają pozytywne
wzorce wychowawcze, są źródłem wiedzy o kulturze. W wychowaniu literackim
środki literackiego wyrazu i realizowane przezeń wartości są czynnikiem
kształtowania osobowości.

Film oddziałuje na wyobraźnię odbiorcy
poprzez sugestywny ruch, kolorowy obraz oraz dźwięk. Jest to sztuka ruchu i
złudzenia. Podstawowym celem wychowania filmowego jest kształtowanie kultury
filmowej odbiorców. Zakres tego pojęcia obejmuje określoną postawę widzów wobec
sztuki filmowej wyrażającą się w osiągnięciu dojrzałości do odbioru, rozumienia
i krytycznej oceny treści filmu, rozróżnienia pozycji wartościowych od kiczu.

Teatr od wieków był wykorzystywany jako
narzędzie wychowania młodzieży. Operuje swoistym językiem, który oddziaływuje
na wszystkie zmysły odbiorcy. Celem wychowania teatralnego jest przygotowanie
widza do współdziałania ze sceną, z tym co się tam dzieje. Niezwykle ważnym
momentem w wychowaniu teatralnym jest uczestnictwo dzieci i młodzieży w teatrze
amatorskim. Muszą tu oni sami wykonywać podstawowe składniki scenografii
teatralnej, zaadaptować tekst literacki na warunki sceny, nauczyć się ról,
ruchu scenicznego i poddać swoją grę koncepcji reżysera. Współtworzenie
wartości artystycznych w zespole sprzyja pełnej socjalizacji młodzieży.

Wychowanie przez taniec nie stanowi
odrębnej dziedziny teorii wychowania estetycznego, ze względu na walory
edukacyjne tej dziedziny umieszcza się ją przy muzyce lub teatrze. Środkiem
artystycznego wyrazu jest ciało tancerza. Wychowanie przez taniec obejmuje
następujące zadania: dostarczenie młodzieży wiedzy o tańcu jako dziedzinie
sztuki i jako wartości integrującej społeczeństwo, praktyczną naukę różnych
tańców oraz kształtowanie smaku estetycznego poprzez uczestnictwo w widowisku
tanecznym.

7. Jaką
   rolę w wychowaniu estetycznym odgrywają twórczość i wyobraźnia?

Władysław Tatarkiewicz na podstawie studiów nad
problematyką twórczości wyraził pogląd, iż kreacja człowieka ujawnia się
poprzez dwie właściwości- ujawnia się w nowości wytworu i swoistej energii
umysłowej, wydatkowanej na jego wyprodukowanie. Tylko wysoki poziom twórczości
przesądza o uznaniu danego dzieła za twórcze. Badania nad twórczością wskazują
na jej ogromne znaczenie, to właśnie ona poprzez twórców rozwinęła cywilizację
techniczną i artystyczną, to twórcy, poprzez swoje dzieła, apelują do sumień
wrażliwych ludzi ukazując ważkie problemy współczesności. Poprzez twórczość
środowisko człowieka zostaje wzbogacone o nowe jakości, które ukazują inne
perspektywy jego funkcjonowania.

Wśród wielu dyspozycji zaangażowanych w
edukację człowieka szczególne miejsce zajmuje wyobraźnia. W psychologii
wyobraźnię traktuje się jako źródło twórczych zachowań człowieka. Wyobraźnia
jest zatem źródłem twórczości..

Sztuka
jest jedną z dziedzin ludzkiej aktywności, w której bardzo silnie zaangażowana
jest wyobraźnia. Występują liczne związki między sztuką i wyobraźnią ujmowane z
perspektywy pedagogicznej. Wyobraźnię uznaje się za źródło sztuki i
równocześnie drogę do jej poznania. Bez wyobraźni nie byłoby sztuki, ale bez
sztuki nie byłoby wyobraźni, jaka obecnie jest. Jeden czynnik nie może
występować bez drugiego. Bowiem sztuka i twórczość artystyczna dziecka będąc
wytworem wyobraźni jest też środkiem jej wzbogacania i kształtowania. Częsty
kontakt ze sztuka wzbogaca wyobraźnię odbiorcy wyzwalając jego twórcze
możliwości. Dzięki wyobraźni człowiek dociera do istoty wartości zawartych w
dziele sztuki i ona też pozwala mu budować siebie samego, własną osobowość.