WPŁYW STRESU NA ORGANIZM CZŁOWIEKA

Posted by nauka on wt., 04/08/2008 - 16:04


Rozwijająca się w bardzo szybkim tempie cywilizacja, rozwój techniki,
szybkie tempo życia rodzinnego, społecznego w różnorodny sposób i bez przerwy
oddziałują na biologiczny i psychiczny stan człowieka. Tempo to sprawia, że
żyjemy w ciągłym stresie, który może spowodować całkowite załamanie umysłowe
lub fizyczne ,o ile na czas nie zostaną podjęte zdecydowane środki zaradcze.
Stres stanowi poważny problem dzisiejszych zindustrializowanych społeczeństw.
Jest odpowiedzialny za wiele chorób, bywa przyczyną głębokiego bólu i życiowych
tragedii.

Jak brzmi definicja stresu? W
literaturze przedmiotu czytamy, że jest to zespół powiązanych procesów w
organizmie i systemie nerwowym stanowiących ogólną reakcję osobnika na
działanie bodźców lub sytuacji niezwykłych, trudnych, zakłócających,
zagrażających, przykrych lub szkodliwych zwanych stresorami. Stres to obszerny
proces obejmujący złożone zjawiska
biochemiczne, fizjologiczne, behawioralne i psychiczne, z których wiele ma
bezpośredni lub pośredni związek ze zdrowiem

Inaczej powiemy że: stres to
proces, za pomocą którego czynniki środowiskowe zagrażają równowadze organizmu
lub ją naruszają i za pomocą którego organizm reaguje na zagrożenie.

Stres to pojęcie, którego istnienie
zakłada się po to, aby wyjaśnić pewne formy zachowania. Zwykle uważa się go za czynnik pośredniczący,
jako nieobserwowalne hipotetyczne pojęcie o którym się wnioskuje, aby wyjaśnić pewne obserwowalne zachowania.

Wiele zewnętrznych wydarzeń lub sytuacji niesie
rozmaite problemy, .niektóre lub wszystkie mogą być w pewnych warunkach uznane
za stresujące. Podejmując próby sklasyfikowania rodzajów stresorów według licznych wymiarów, łącznie z długością oddziaływania stresora,
wielkością reakcji przez niego wywołanej i liczbą osób, na które wpłynął,
Lazarus i Cohen ( 1977 ) opisali
trzy główne kategorie stresów :

1) Kataklizmy – oznaczają
wypadki zdarzające się kilku osobom lub całym społecznością jednocześnie.
Zwykle są nieprzewidywalne np. klęski żywiołowe, wojny, skażenie na dużą skalę
.Pewnym pozytywnym znakiem w przypadku tych stresorów jest fakt, że ludzie
dzielą stres z innymi, którzy przechodzą te same trudności, oraz otrzymują
pomoc i wsparcie społeczne na
szeroką skalę. Powrót do dawnego stanu
po zadziałaniu tego stresora jest zazwyczaj długotrwały.

2) Stresory
osobiste
– dotyczą poszczególnych osób, są to takie zdarzenia jak np.
śmierć bliskiej osoby, rozwód, choroba nie zdanie egzaminu, utrata pracy. Mogą
lecz nie muszą być przewidywalne, wymagają ogromnych wysiłków dla poradzenia
sobie ze stresem, tym bardziej że nie występuje tutaj aspekt wsparcia lub jest
ograniczony do kilku osób.

3) Stresory
drugoplanowe ( środowiskowe )
– to codzienne kłopoty życiowe są to
małe lecz uporczywe problemy, należą do nich np. hałas w miejscu pracy, słabe
oświetlenie, głośna muzyka, wysokie wymagania nauczyciela, są znacznie słabsze
niż pozostałe dwie kategorie. Nagromadzone, po pewnym czasie mogą stanowić
poważne zagrożenia, ale pojedynczo na
ogół nie wyrządzają większej szkody po drugie są chroniczne. Ich wpływ
utrzymuje się przez dłuższy okres, a skutki działania pojawiają się stopniowo.

Obecnie w psychologii stres występuje w
dwóch znaczeniach:

a) biologicznym

b) psychologicznym

Te dwa rodzaje stresu odnoszą się do
innych obszarów reagowania organizmu i są ściśle ze sobą związane. Procesy
umysłowe bowiem są w ścisłym związku z przebiegającymi w organizmie zmianami
fizjologicznymi, a udowodnił to w swoich badaniach na początku XX w. fizjolog
Walter Cannon ( który jako pierwszy użył terminu s t r e s ) zwrócił uwagę, że
stresory emocjonalne takie jak: ból, strach i gniew powodują istotne
zmiany w
funkcjonowaniu fizjologicznym. Cannon zwracał uwagę na ważną „funkcję
bezpieczeństwa” adrenaliny i noradrenaliny. Sugerował, że hormony te
odgrywają szczególną rolę w adaptacji,
pobudzając organizm – układ nerwowy (AUN ) oraz układ gruczołów dokrewnych (przysadki i nadnercza ) a tym samym
umożliwiając mu szybszą reakcję na niebezpieczeństwo. Tak więc człowiek,
odczuwając ogromny strach lub gniew, doznaje pobudzenia, które może być
nieprzyjemne, ale przygotowuje go do działania przeciw bodźcowi, który ten stan wywołał. „ Walcz lub uciekaj”
to zdolność organizmu do stawiania oporu lub możliwość ucieczki w obliczu
zagrażającej sytuacji.

Tę wczesną koncepcje stresu
emocjonalnego rozwinął i naukowo dopracował Hans Seyle.

Stres w ujęciu biologicznym to zespół
zmian fizjologicznych organizmu pojawiających się w odpowiedzi na działanie bodźców
szkodliwych.

Hans Selye prowadził badania nad tymi
zmianami, które pozwoliły mu na stworzenie teorii ogólnego zespołu przystosowania GAS.:

Reakcja
stresu rozwija się przez trzy stadia
:

1) Stadium reakcji alarmowej

2) Stadium odporności

3) Stadium wyczerpania

W stadium reakcji alarmowej wyróżniamy
dwie fazy:

1) Faza szoku – to początkowy bezpośredni wpływ czynnika
szkodliwego na organizm, który reaguje takimi sygnałami fizjologicznymi jak :
spadek ciśnienia krwi czy obniżenie ciepłoty ciała.

2) Faza przeciwdziałania szokowi – organizm podejmuje aktywny
wysiłek obronny. Budzi się w człowieku pierwotny instynkt przeżycia wywołujący
specyficzną reakcję fizyczną i
chemiczną. Związana jest ona ze zwiększoną produkcją adrenaliny – hormonu
wytwarzanego w gruczołach nadnerczy. Pełni on rolę tzn. mediatora układu
nerwowego. Adrenalina wydzielana jest bezpośrednio do krwiobiegu, dzięki czemu
skutki jej działania są natychmiastowe. Przygotowuje organizm do ucieczki bądź
do walki – stawienia czoła wyzwaniu.

Zwiększony przypływ adrenaliny do krwi
pojawia się w reakcji zarówno na stres biologiczny jak i psychologiczny
(emocjonalny).Przygotowuje tkanki i narządy wewnętrzne do szybkiej reakcji na
kryzys. Zwiększa tempo i siłę pracy serca oraz podnosi ciśnienie krwi. Przyśpiesza
także przemianę glikogenu w glukozę, dostarczając w ten sposób dodatkową
energię do mięśni. Oddech ulega przyśpieszeniu ponieważ płuca usiłują
zaczerpnąć większą dawkę tlenu. Temperatura organizmu podnosi się, jednocześnie
zostaje zatrzymany proces trawienia.

W stadium odporności organizm
względnie dobrze znosi czynniki szkodliwe działające dłuższy czas lecz słabiej
toleruje czynniki uprzednio nieszkodliwe.

Stadium wyczerpania następuje wtedy
gdy organizm nie jest w stanie zwalczyć działających stresorów. A pojawiające się pobudzenie
organizmu jest wskaźnikiem rozregulowania funkcji fizjologicznych i utraty
zdolności obronnych organizmu.



Trzy fazy ogólnego zespołu adaptacyjnego
GAS według Selyego

Hans
Selye rozróżnia dwa rodzaje stresu:

- konstruktywny

- destrukcyjny

Pierwszy
nazywa eustresem - wzmożone wydzielanie adrenaliny może spowodować
pożyteczną i pozytywną reakcję na sytuacje niebezpieczne. Jest siłą
umożliwiającą człowiekowi skuteczne działanie w chwili kryzysu, mobilizowanie
maksymalnych sił i potencjału w celu odwrócenia grożącej katastrofy. Człowiek
sięga do swoich rezerw psychofizycznych, dzięki którym przekracza granice
przeciętności.

Drugi
to dystres zbyt intensywny i długotrwały stan
stresu może mieć poważne działanie destrukcyjne. Może uszkadzać układ
immunologiczny, sprawiając, że osoba żyjąca w stresie będzie bardziej podatna
na choroby. Utrata energii w wyniku nieustannego stresu sprawia, że organizm
staje się niezdolny do codziennej regeneracji.

Pojęcie stresu psychologicznego
postrzegane jest przez naukowców jako przebywanie człowieka w sytuacji trudnej,
niepożądanej dla niego, przekraczającej jego możliwości adaptacyjne. Odnosi się
to do stanu organizmu wywołanego przez czynniki zewnętrzne.

Rozpatrując stres psychologiczny trzeba
zaznaczyć dwa jego aspekty:

- sytuację stresową – to
znaczy bodźce, które wywołują zaburzenia; to taki układ warunków, w których
jednostka została nadmiernie obciążona. Można to porównać do sytuacji trudnej,
w której następuje przeciążenie organizmu. Rodzaj sytuacji stresowej wywołuje
różne natężenia przeżyć emocjonalnych..

- reakcję stresową – są
to wszelkie zmiany w zewnętrznym zachowaniu się, postawach wywoływanych przez
te właśnie bodźce, może przybierać różne formy, takie jak: przezwyciężenie
stresu, obrona przed stresem i załamanie psychiczne

Radzenie
sobie stanowi ważną część reakcji stresowej. Istnieją setki różnych jego
strategii, których można użyć w pokonywaniu stresującego wydarzenia. Cohen i
Lazarus wyróżnili wśród strategii radzenia sobie pięć ogólnych kategorii:

1) D z i a ł a n i e b e z p o ś r e d i e - człowiek próbuje
bezpośrednio pokierować lub zmienić położenie, uciec lub w jakiś inny sposób
usunąć fizyczną obecność stresora.

2) S z u k a n i e i n f o r m a c j i – osoba szuka informacji
na temat danej sytuacji, aby móc zrozumieć i przewidzieć kolejne wydarzenia.
Takie działanie bywa pomocne przy rozwiązywaniu
problemu lub opanowaniu emocji.

3) P o w s t r z y m a n
i e s i ę o d d
z i a ł a n i a - czyli nie robienie
niczego w danej sytuacji. W niektórych przypadkach może to być najlepsze wyjście, zwłaszcza jeżeli
wydarzenie uzna się za krótkotrwałe.

4) W e w n ę t r z n
e l u b u ś m e r z a j ą c e s t r a t e
g i e r a d z e n i a s o b i e – dostosowanie się do sytuacji
stresującej poprzez ponowną jej ocenę

5) Z w r ó c e n i e s i ę d o i n n y c h po pomoc i emocjonalne wsparcie.

Zmagając
się ze stresorem, człowiek czerpie z całego bogactwa rozmaitych strategii
radzenia sobie. Ta sama osoba może w różnych okresach wybrać strategie
wewnętrzne, zwrócić się o pomoc
do innych lub szukać informacji. Która strategia zostanie wykorzystana w danym
momencie, zależy w dużej mierze od rodzaju stresora oraz problemów
występujących w określonej sytuacji, w której doszło do stresującego wydarzenia

W stresie psychologicznym wywołanym przez
obiektywne niebezpieczeństwo, można wyróżnić trzy fazy:

- zagrożenia

- działania
niebezpieczeństwa

- fazę skutków

W
pierwszej fazie, człowiek dostrzega oznaki niebezpieczeństwa, które wywołują u
niego strach i lęk. W drugiej, widzi zagrożenie, a także sposób uniknięcia,
poprzez działania obronne. W ostatniej fazie, człowiek spostrzega bardziej lub mniej długotrwałe skutki.

Ze
stresem psychologicznym mamy do czynienia wtedy, gdy określony bodziec lub
konfiguracja bodźców zostają ocenione jako sygnał szkody ( krzywda, zagrożenie
lub wyzwanie ) Proces oceny zagrożenia według Lazarusa ma dwie podstawowe formy
są to:

a) ocena pierwotna
odnosi się do zdarzenia, zadajemy sobie pytanie: Jaką cenę za to zapłacę?
Zdarzenie, które wiąże się z krzywdą stratą zagrożeniem lub wyzwaniem, będzie
oceniane jako stresujące .Zdarzenie które nie będzie miało wpływu na nasz
dobrostan ocenimy jako – bez znaczenia.

b) ocena wtórna
dochodzi do niej wówczas, gdy sytuację uznamy za stresową. Odnosi się ona do
zdolności, wykorzystania zasobów
własnych odporności na stres, dla opanowania krótkotrwałej reakcji na
bezpośrednio obecny stresor. Podczas oceny wtórnej zadajemy sobie pytanie: Jak
mogę poradzić sobie z tym stresem?

Oceny
pierwotnej i wtórnej dokonuje się niemal jednocześnie. Im jest mniej zagrożeń
wtórnych, tym jest lepsza umiejętność radzenia sobie ze stresem.

Indywidualna tolerancja na stres,
determinowana jest przez aktualny stan zdrowia (odporność fizyczna), osobowość, inteligencję, temperament, zdolności,
charakter i własne doświadczenia.

Funkcjonowanie mechanizmu stresu można
wyjaśnić, analizując funkcjonowanie człowieka w różnych sytuacjach ,w układzie
człowiek – otoczenie. Oznacza to, że człowiek i środowisko pozostają ze sobą w
dynamicznym związku, wzajemnie na siebie oddziałując.

Człowiek
jest zależny od otoczenia, jego działania, ponieważ to ono tworzy różne
sytuacje: zagrożenia, trudne, normalne, czasem optymalne itp.

Zmiany zachowania jednostki w sytuacjach
trudnych przedstawił J. Reykowski w następujący sposób:

Zmiany
niespecyficzne – obejmują trzy fazy

1) Faza mobilizacji –
mobilizacja organizmu i samokontrola emocjonalna są zwiększone. Pojawiają się
reakcje obronne organizmu. Faza ta sprzyja realizacji celów.

2) Faza rozstrojenia – następuje naruszenie struktury
czynności, a reakcje emocjonalne nie podlegają już pełnej kontroli. Obniża się
sprawność w zakresie rozwiązywania problemów oraz pogarsza się zdolność
spostrzegania rzeczywistości, myślenia twórczego, koncentracji i odtwarzania
informacji.

3) Faza destrukcji – następuje dezorganizacja struktury
czynności, zaburzenia funkcji percepcyjno – poznawczej i nieraz utrata
zdolności obronnych przez organizm

Zmiany specyficzne – ściśle zależne od cech sytuacji
trudnej

1) Reakcje zwalczania
trudności – usuwanie przeszkody, pokonywanie bariery psychicznej,
psychospołecznej. Człowiek mobilizuje wszystkie swoje siły umysłowe i fizyczne,
tworzy racjonalne koncepcje rozwiązania danego problemu.

2) Mechanizmy obronne – specyfiką ich jest to że działają
mniej lub bardziej świadomie, to znaczy, że jednostka która je uruchomiła nie
zdaje sobie sprawy, nie potrafi o nich pomyśleć lub powiedzieć i jest
przekonana, że jej zachowanie nie jest naganne.

Według Lazarusa na zachowanie człowieka
w sytuacji stresu ogromny wpływ ma osobowość człowieka. Według tegoż autora
czynnikami wpływającymi bezpośrednio na reakcje stresowe są:

a) motywacje

b) możliwości ego ( silne lub słabe ego );

c) dyspozycje obronne ( tendencje do lęku, defensywność,
walka, unikanie jej );

d) ogólna ocena własnych możliwości.

Jeżeli człowiek posiada optymalną motywację która zmusza go do podjęcia
działań i silne ego jest on w stanie
tą barierę pokonać. Siła ego jest
związana z poczuciem własnej wartości i
poprawnym kontakcie człowieka z rzeczywistością, zdolnością do prawidłowego
odbierania docierających informacji i realistycznego ich interpretowania. Cechy
te, odgrywają ogromną rolę w zachowaniach ludzi w odniesieniu do sytuacji trudnych. Człowiek o silnym ego, silnym poczuciu własnej wartości,
łatwiej przejdzie przez trudne nieprzewidziane sytuacje. Koncentrując się na swoich wewnętrznych
reakcjach na stres, szybciej przystosowuje swój organizm do przezwyciężenia go.

Osoby, które spostrzegają świat jako
źródło zagrożeń frustracji i niebezpieczeństw są skłonne do reagowania silnymi
reakcjami emocjonalnymi, wywierającymi dezorganizujący wpływ na ich działanie.
Celem podniesienia komfortu psychicznego, stosują mechanizmy obronne, np.:
racjonalizacja, kompensacja, projekcja itp.

Projekcja – to nieświadomy mechanizm
rzucania na ludzi swoich wad, czy niepożądanych cech. Przypisując otoczeniu
negatywne motywy działania, człowiek chroni się przed przyznaniem, że sam nimi
się kieruje.

Racjonalizacja – polega na nieadekwatnym
wyjaśnianiu przyczyn zachowania. Szukania przyczyn swoich niepowodzeń w
otoczeniu zewnętrznym, niepowodzenia tłumaczą, że sukces w gruncie rzeczy ich
nie interesował lub że mogą nadrobić straty jeszcze intensywniejszą pracą na
innym polu. Tego rodzaju przeniesienie aktywności niejednokrotnie służy
zamaskowaniu agresji i wrogości które często towarzyszą stresom i lękom.

Kompensacja – w tym mechanizmie obronnym, człowiek kieruje swoją
aktywność na cele podobne do tych, których nie udało mu się zrealizować. W
wielu społeczeństwach, umiejętność kompensacji, jest wysoko ceniona. Dzięki
temu mechanizmowi ludzie często osiągają fantastyczne wyniki np. w nauce.

U osób, u których występuje brak wiary w
swoje uzdolnienia, którzy mają poczucie niższości, odporność na stres jest
mniejsza .Ludzie o takich cechach mogą być lękliwi, impulsywni. Ciężko im
opanować reakcję, a tym samym przezwyciężyć sytuację dla nich trudną. Tego typu
zachowania uwarunkowane są również cechami temperamentu.

Stres towarzyszy nam przez całe życie,
lecz żeby nim kierować należy wiedzieć czym jest i co oznacza, umieć go zwalczać gdy
jest szkodliwy a wykorzystać gdy jest dobroczynny a za to optymalne rozwiązanie
odpowiedzialna jest cała struktura naszej osobowości.

LITERATURA:

1) Bazyli
Panasiuk, Podstawy psychologii, Gdynia 1998

2 ) Brian Parkinson i Andrew M. Colman, Emocje
i motywacje
, Poznań 1999

3) Tadeusz Tomaszewski, Psychologia