Wg S. Baley – w. dojrzewania 13/14 – 20 lat tu wyróżnia trzy fazy
– przedpokwitaniową13-14, - pokwitaniową do ok. 17, - w. młodzieńczy do ok.
20-24 lat. Wg. S. Szumana w. dojrzewania i wiek młodzieńczy – 14-21 lat, Wg. M.
Kreutz młodość 11-21 lat a w nim wyróżnia 3 fazy -okres przekory 11-14 lat, -
okres dojrzewania 14-17 lat i okres harmonizacji 17-21 lat, Wg. Żebrowskiej
12/13-17/18 lat.

Niedługo po ukończeniu 10 r. ż. człowiek
dojrzewa seksualnie, przez co staje się możliwa prokreacja. Okres ten określa
się mianem pubertacji. Chociaż
najbardziej oczywiste oznaki pubertacji mają charakter zmian fizycznych, zmiany
rozwojowe dotyczą również sfery poznawczej, interakcji społecznych, emocji,
świadomości „ja”. Adolescencja – okres który trwa od początku pubertacji aż do
okresu dorosłości. Tradycyjnie okres adolescencji uważa się za okres konfliktów
i zaburzeń. Hall określił ten okres jako czas „burzy i naporu” jak również
istotnych zmian fizycznych, psychicznych i emocjonalnych.

ROZWÓJ FIZYCZNY-polega na
rozwoju struktury i funkcji organizmu, obejmuje zmiany anatomiczne i
fizjologiczne (zwiększenie wielkości i ciężaru, różnice w proporcjach, kształt
ciała, dojrzewanie płciowe).wiek dorastania charakteryzuje się przyspieszeniem tempa rozwoju.

Wysokość
i ciężar ciała

Intensywny przyrost wysokości u dz. 11,6
– 14,6 lat potem gwałtownie spada, ch. 13,6 – 15,6 lat. Zwiększone tempo
wzrastania u dz. występuje o 2 lata prędzej jak u ch. Ciężar ciała u dz.
wzrasta najszybciej w wieku 14-15 lat a u ch. 15-17 lat. Wzmożone tempo
przyrostu obu wymiarów ciała występuje u każdej płci mniej więcej w tym samym
czasie, jednak gwałtowny przyrost wysokości wyprzedza nieco przyrost ciężaru –
najpierw występuje wydłużenie a potem poszerzenie.

Skok
pokwitaniowy

Zjawisko wzmożonego tempa przyrostu długości i ciężaru ciała w
przeciągu stosunkowo krótkiego czasu (2-3 lata). Jest zjawiskiem stałym
występującym u obu płci, istniejące zaś różnice indywidualne i środowiskowe
dotyczą jedynie intensywności czasu występowania i trwania tego procesu. Skok
pokwitaniowy występuje wcześniej u dz. jak u ch. natomiast później w zakresie
podściółki tłuszczowej. Jej przyrost jest jednak większy u dz. natomiast przyrost
mięśni większy i szybszy u ch. We wzroście różnych organów , tkanek czy części
ciała występują różnice powodujące dysproporcje w sylwetkach młodocianych.

Dojrzewanie
płciowe

Podczas pubertacji przysadka wydziela hormon działający na jajniki
kobiet i jądra mężczyzn oraz na korę nadnerczy obu płci. W przypadku mężczyzny
możliwość prokreacji zależy od produkcji męskich komórek rozrodczych, która
rozpoczyna się zazwyczaj między 12 i 15 r.ż. u kobiet pierwsza miesiączka
występująca zazwyczaj między 11 a 14 r. ż. świadczy o uwalnianiu komórek
jajowych (różnice indywidualne 9 do 20 lat wcześniej lub później patologia) U
obu płci pojawiają się pierwszorzędne zmiany płciowe u kobiet w przypadku
owulacji towarzyszy powiększenie pochwy, łechtaczki, macicy a u mężczyzn gdy
rozpoczyna się produkcja spermy powiększeniu ulega penis i jądra. Oprócz
pierwszorzędnych zmian zachodzą również drugorzędne zmiany płciowe – pojawienie
się u obu płci owłosienia łonowego, oraz zmiany kształtu i proporcji różnych
części ciała. U kobiet powiększeniu ulegają piersi, natomiast u mężczyzn obniżeniu
ulega głos oraz pojawia się zarost na twarzy.

Przyczyny różnic indywidualnych w dojrzewaniu płciowym:

- czynniki genetyczne

- czynniki środowiskowe

Najczęściej występują łącznie, wzajemnie się warunkując. Należą do
nich: typ budowy fizycznej, rasa, klimat, stan zdrowia, odżywianie, ogólne
warunki bytowe, itp.

Zjawisko akceleracji
przyspieszenie rozwoju fizycznego dzieci z pokolenia na pokolenie. Przyczyna:
wzrost kultury materialnej, (polepszenie warunków bytowych,
sanitarno-higienicznych, obniżenie liczby i nasilenia schorzeń zakaźnych we
wczesnym dzieciństwie.

Rozwój organów
wewnętrznych

< wzmaga się
działalność gruczołów wydzielniczych
skóry (łojowych, potowych), powoduje: pocenie się, przetłuszczanie włosów i
łojotoki skóry

< układ
kostny i mięśniowy rozwijają się w różnym tempie. Pierwszy szybciej niż
drugi. Powoduje to częste bóle mięśniowe i wpływa na koordynację ruchową

< układ
sercowo naczyniowy przeobraża się 12-16 r. ż. – wzrasta ciężar i objętość
serca (musi doprowadzać krew do szybko zwiększającego powierzchnię i masę
ciała). Pogłębiają się i zwalniają skurcze co zwiększa ciśnienie w naczyniach
krwionośnych. Pobudliwość nerwowa – charakterystyczna dla w. d. – odbija się w
znacznym stopniu na akcji serca, powodując wahania w ciśnieniu. Naczynia
krwionośne wykazują większa nadwrażliwość – co uwidacznia się w zmianach
ukrwienia skóry pod wpływem bodźców psychicznych np. nagłe bladnięcie lub
czerwienienie się.

< układ nerwowy

- zmiany anatomiczne dotyczą struktury mózgu polegają na
zwiększeniu się rozmiarów komórek mózgowych, różnicowaniu się ich funkcji,
wzroście rozgałęzień nerwowych dendrytów i neurytów, na powstawaniu nowych
włókien i coraz większej ich specjalizacji.

- zmiany funkcjonalne objawiają się w większej wrażliwości i
pobudliwości oraz w zachowaniu równowagi podstawowych procesów pobudzania i
hamowania. Przeważa proces pobudzenia a obniżeniu ulegają procesy hamowania.
Dlatego młodociani są nerwowi, szybko się męczą pracą, są wrażliwi, drażliwi,
nadpobudzeni, przeczuleni, rozdrażnieni, niespokojni. Organizm bardziej podatni
na choroby.

Rozwój gruczołów
dokrewnych

Fizjologiczne podłoże w/w przeobrażeń stanowią wzmożone procesy
wydzielania gr. dokrewnych tj. przysadka mózgowa, tarczyca, trzustka,
nadnercze, gr. płciowe. Wydzielają one do krwi substancje czynne zw. hormonami,
które wpływają na przemianę materii, na rozwój tkanek organizmu powodując wpływ
na wzrost. W dojrzewaniu płciowym największą role odgrywa przysadka mózgowa,
nadnercze i gr. płciowe.

Hormony
przysadki mózgowej – pobudzają czynności tarczycy i kory nadnerczy przyczyniają
się do rozwoju gruczołów płciowych męskich – jądra, i żeńskich – jajniki, które
stanowią pierwszorzędne cechy płciowe

Hormony
nadnerczy wpływają na rozwój drugorzędnych cech płciowych (anatomiczne różnice
w budowie narządów płciowych męskich i żeńskich)

Hormony gr.
płciowych powodują powstawanie trzeciorzędnych cech płciowych (różnice w
budowie ciała m. i k.) powodują kostnienie ośrodków chrząstkowych znajdujących
się w kościach długich. Ponieważ ośrodki te stanowią punkt wyjścia w procesie
wzrostu kości przeto kostnienie wpływa hamująco na wzrost. Występuje ścisła korelacja między wiekiem kostnym a
seksualnym. Kiedy organy płciowe osiągają dojrzałość następuje zahamowanie
wzrostu. Dogodnym obiektem do badania okazały się ręce.

Zaburzenia w funkcjonowaniu gr. dokrewnych powodują nieprawidłowy
rozwój i dają wiele niepożądanych objawów (bladość, ospałość, powolność, szybka
męczliwość lub nerwowość, nadpobudliwość, żywość, wytrzeszcz oczu

Zaburzenia w funkcjonowaniu gr. płciowych mogą prowadzić do
infantylizmu (opóźnione dojrzewanie płciowe) lub do przedwczesnej dojrzałości.
Są też przyczyną nieregularnego miesiączkowania. Mogą prowadzić do zaburzeń
wzrostu.

ROZWÓJ POZNAWCZY

Intensywny rozwój wszystkich funkcji poznawczych.

Rozwój spostrzeżeń

Stają się coraz to dokładniejsze, bogatsze w szczegóły,
wielostronne w treści, bardziej świadome i ukierunkowane. Doskonalenie się
uwagi dowolnej i procesów myślowych powoduje dokładniejszą syntezę i analizę
spostrzeganej rzeczywistości. W procesach spostrzegania coraz więcej miejsca
zajmuje obserwacja. Udział procesów myślowych czyni ją planową, ukierunkowaną i
systematyczną. W okresie dorastania zachodzą zmiany jakościowe w spostrzeżeniach
i obserwacjach (oprócz elementów obserwacji zaczynają dostrzegać treści –
Szuman – eksperyment 7-9 i 11-13 spostrzeganie obrazu). Zachodzą zmiany w
orientacji przestrzennej i czasie (Piaget 11-12 lat – eksperyment z górami)
Czas – chronologiczne porządkowanie faktów jest trudne dla V klasisty ale dla
VII i VIII nie.

Rozwój pamięci

Zaczynają się posługiwać pamięciom logiczną, sensowną, ze
zrozumieniem. Jednak pamięć mechaniczna rozwija się nadal. Zmienia się rola
tych pamięci – większą rolę zaczyna odgrywać pamięć logiczna. Zapamiętywanie
czegoś dosłownie dorastającemu nie sprawia trudności. Zachodzi przekształcenia
pamięci mimowolnej w dowolną 13 r. ż.

Rozwój myślenia

W myśleniu zachodzą duże zmiany w okresie 12-18 lat

Pogłębia się zdolność analizy i syntezy, rozwija się myślenie
abstrakcyjne i logiczno dedukcyjne.

Proces myślenia przechodzi od konkretnego, obrazowego do
abstrakcyjnego. Przy zastosowaniu odpowiednich metod nauczania poszczególne
operacje myślowe: uogólnienie, porównywanie, wnioskowanie, dowodzenie,
klasyfikacja przechodzą na wyższy poziom.

Wg. teorii Piageta w wieku 12 lat myślenie przybiera postać operacji
formalnych tzn. że logiczne operacje są transmitowane z płaszczyzny
konkretnych manipulacji na płaszczyznę samych idei wyobrażeniowych ( języku
symboli i słów) pozbawione oparcia percepcyjnego i doświadczalnego. W
odróżnieniu od 7-8 latków (stadium operacji konkretnych) które zestawiają
spostrzeżenia, odwołując się przy rozwiązywaniu zadań do czynności wykonywanych
na przedmiotach, młodzież staje się zdolna do zestawiania sądów, wyprowadzania
wniosków i ich kombinacji. W stadium operacji formalnych przekracza się ramy
aktualnych obserwacji. Mają do rozwiązania jakiś problem nie tylko śledzi się
jakie zachodzą zmiany czy przekształcenia w układzie stosunków w bezpośrednim
doświadczeniu, ale przewiduje przekształcenia które jeszcze nie powstały.

Myślenie staje się hipotetyczno dedukcyjne czyli
zdolność do dedukowania wniosków z czystych hipotez a nie tyko z realnych
obserwacji. Przewidywane zależności traktowane są jako hipotezy, formułowane
sądy zestawiane są z nimi i na tej podstawie wysuwane są wnioski co do ich
prawidłowości. Wg Piageta operacje formalne – to operacje drugiego stopnia
ponieważ dotyczą sądów (zdań) będących wynikiem operacji konkretnych w których
zestawiane były dane bezpośrednio doświadczane. W stadium myślenia hipotetyczno
– dedukcyjnego musi istnieć zdolność stosowania zwartego systemu operacji, w
który zachowany jest charakterystyczny wzajemny stosunek między poszczególnymi
operacjami. Piaget nazywa specyficzne cechy takich systemów – grupą operacji i kartą. Stosować system
operacji posiadający właściwość grupy – to w głównej mierze uwzględniać
zależność miedzy jakąkolwiek operacją a jej odwrotnością, która anuluje skutki
danej operacji. Ponieważ system może mieć właściwości karty, to można w nim
uwzględniać inny sposób „odwracania” operacji zwany wzajemnością

Właściwości myślenia

1. systematyzacja,
kombinatoryka postępowania w sytuacjach poznawczych

2. uniezależnienie czynności
umysłowych od treści (formalizacja)

3. wykraczanie poza
dane inforaacje

Wyobraźnia i
fantazja

Dużą rolę w okresie dorastania odgrywa wyobraźnia, która znajduje
swój wyraz w marzeniach i twórczości. Wiąże się to z: - rozwojem myślenia
hipotetyczno-dedukcyjnego, które pozwala na oderwanie się od aktualnej
rzeczywistości i snucie przypuszczeń i przewidywań na temat swych dalszych
planów losów często bardzo fantastycznych i utopijnych. – z drugiej strony
wyobrażenia młodych wiążą się ze wzmożoną emocjonalnością. Dlatego dużo miejsca
w życiu dorastających zajmują marzenia które najczęściej mają charakter
kompensacyjno- życzeniowy. Młodzi marzą o sławie i miłości, o niezwykłych
przygodach i podróżach, o lepszej własnej sytuacji rodzinnej czy społecznej.
Treści marzeń i fantazji zależą od warunków życia, niezaspokojonych potrzeb,
nastawienia do życia, poziomu aspiracji, a wzbogacenia dostarczają książki,
filmy i inne źródła wiadomości o życiu i świecie.

Często próbują swych sił w twórczości literackiej – piszą wiersze,
opowiadania nowele, pamiętniki. Wiąże się to nie tyko z żywą wyobraźnią ale i z
potrzebą wypowiedzenia się a także z rozwojem uczuć estetycznych.

Rozwój uczuciowy

W wieku dorastania obserwuje się widoczne zmiany w treści przeżyć
emocjonalnych ale i w formie (przebiegu, intensywności i dynamice). Przyczyny i
źródła wzmożonej emocjonalności tkwią w sferze fizjologicznej (przemiany
funkcji hormonalne) jak i w sferze rozległych doświadczeń społecznych

Cechy życia
emocjonalnego:

- intensywność i
żywość przeżyć uczuciowych. Przeżycia osiągają stopień wysokiego napięcia
(smutek przeżywany bardzo głęboko ma charakter tragedii)

- łatwość
oscylacji między nastrojami krańcowymi

- chwiejność
emocjonalna – ta sama osoba przeżywa biegunowo przeciwne upodobania i skłonności
(raz garnie się do ludzi a raz izoluje)

- ruchliwość
emocjonalna - nietrwałość emocjonalna i
łatwe przechodzenie z jednych stanów emocjonalnych do innych.

- bezprzedmiotowość
– doznawane uczucia często nie są wiązane z określonym bodźcem

Rodzaje uczuć

Cole wyróżnia:

- stany obronne –
lek, niepokój, strach, nieśmiałość, zakłopotanie, smutek, niesmak

- stany agresywne
– gniew, zazdrość, nienawiść, wrogość

- stany pozytywne
– miłość, wzruszenie podniecenie, przyjemność, radość

wg. psychologów rozwój emocjonalny może być osiągnięty przez
udział w życiu społecznym.

lek, niepokój,
strach uczucia te ze względu na źródło można podzielić na 3 grupy

- strach przed
przedmiotami i zjawiskami materialnymi

- lęk związane są
z własną osobą i zjawiskami natury ogólnej: śmierć, choroba i inne nieszczęścia
dotyczące siebie lub bliskich osób

- obawy i lęki
przed kontaktami społecznymi

sytuacje sprzyjające uczuciom pozytywnym

- sytuacje do
których jednostka jest dobrze przystosowana

- sytuacje w
których dostrzega elementy komizmu

- sytuacje w
których radość związana jest z rozładowaniem negatywnej energii

- sytuacje
sprzyjające zaspokojeniu poczucia wyższości

PODSTAWOWE
OSIĄGNIĘCIA

1. przyspieszenie
tempa rozwoju

2. indywidualne
zróżnicowanie warunków rozwoju

- warunki wew. –
konflikt między:

Ø potrzebą
samodzielności a ograniczeniami dorosłych i zależnością finansową

Ø dążenie do
niezależności a potrzeba oparcia

Ø przywiązanie do
rodziców a krytycyzm wobec nich

Ø ideale a realne
wizje siebie, świata, ludzi

Ø poziomem rozwoju
w różnych sferach

- warunki zew. międzyludzkie i środowiskowe, różnice w
zakresie poziomu kulturowego, bytowego, zdrowotnego

PODSTAWOWE
KIERUNKI ZMIAN

1. pojawienie się krytycyzmu myślenia

centracja – dzieci
charakteryzują się na jednym szczególe, mając do rozwiązania problem dziecko
widzi tylko jedno rozwiązanie

decentracja rozwiązując problem dziecko widzi wiele
aspektów (umie spojrzeć na problem z wielu stron

- krytycyzm
myślenia jest wynikiem decentracji, która pojawia się w wieku szkolnym

- możliwość
wieloaspektowego ujmowania świata jest wynikiem krytycyzmu myślenia, ta
możliwość powoduje zauważenie wielu sprzeczności w rzeczywistości i to napędza
samodzielne myślenie

Jeżeli pewna rzeczywistość obserwowana jest z różnych punktów
widzenia wtedy rodzi się myślenie hipotetyczne „być może jest inna?” to
powoduje sprawdzenie hipotez potwierdzenie ich lub obalenie. Przez krytycyzm
myślenia dzieci uniezależniają się od autorytetów. To prowadzi do tego,
zaczynają pojmować umowność pewnych rzeczy i reguł (to a to będzie nazywać tak
a tak)

- samodzielna weryfikacja
obrazu siebie i innych. Tu pojawiają się pojęcia o charakterze psychologicznym
– są to pojęcia wzbogacające wiedzę o motywach, funkcjonowaniu ludzkiego
zachowania, analizują różne aspekty siebie.

- osiągnięcie
pełnej samoświadomości – zdawanie sobie sprawy z własnej przeszłości, teraźniejszości
i jakim chce się być w przyszłości. Umacnia się tożsamość. Wg Eriksona adolescencja to okres w który jednostka
poszukuje swej tożsamości. Kryzys poczucie tożsamości a rozproszenie ról –
traktowany przez wielu psychologów za kluczowy w rozwoju. Podstawowym celem
dorastającej jednostki jest osiągnięcie dającej poczucie bezpieczeństwa i stabilizacji
tożsamości ja oraz świadomości siebie. Tożsamość ja ma trzy składniki”

1. poczucie
jedności – zgodność obrazu ja

2. poczucie
ciągłości obrazu ja

3. poczucie
wzajemności między własnym obrazem ja a sposobem spostrzegania przez innych

Aby
osiągnąć poczucie tożsamości dorastający zwykle wypróbowuje rozmaite role
początkowo bez zbytniego zaangażowania. W ten sposób stopniowo kształtują się
trwałe postawy i wartości, dokonują się wybory zawodowe, rodzinne, życiowe,
stają się zrozumiałymi dla jednostki i innych wokół niej.

Skutkiem
niepowodzenia w osiąganiu tożsamości jest rozproszenie ról albo poczucie dezorientacji
co do tego czym lub kim się jest. Zbyt mocna presja ze strony rodziców lub innych
ważnych osób może powodować poczucie opuszczenia i rozpaczy, co w konsekwencji
może prowadzić do fizycznego lub psychicznego wycofania się z otoczenia. W
najbardziej krańcowych przypadkach rozproszenia ról, dorastający mogą
przyjmować negatywne tożsamości. Będąc przekonani że nie mogą sprostać
wymaganiom rodziców, mogą się buntować i zachowywać w sposób nie akceptowany
przez rodziców.

- Autonomia
moralna – wszystko sprawdzają samodzielnie to prowadzi do pogłębienia wiadomość
czy coś (normy) są słuszne czy nie. Pojawia się własny stosunek do norm. Normy
zostaj przyswojone wraz z uznaniem – przez interioryzację. Wewnętrzne
przekonanie do norm moralnych wpływa na jego zachowanie. Prace Kohlbergera na rozwojem moralnym pokazują w jaki sposób przeobrażenia sfery
poznawczej wpływają na rozumowanie moralne dorastających. Wartości morale
małego dziecka, które znajduje się na poziomie przedkonwencjonalnym związane są
zazwyczaj z zewnętrznymi źródłami regulacji tj. kara i nagroda. Na poziomie konwencjonalnym we wczesnej adolescencji
myśl moralna zdominowana jest troską o dobro własnej rodziny, społeczeństwa,
czy wartości patriotycznych. Starci dojrzewający i dorośli na poziomie
postkonwencjonalnym (poziom zasad moralnych) w sposób właściwy temu procesowi
rozumowań moralnych, opierają swe sądy na wskazówkach własnego sumienia.

- tworzenie
standardów stanu porządnego

wizje
pożądane – co jest możliwe do osiągnięcia w danych warunkach. Dopasowanie
idealnego obrazu do konkretnych , realnych warunków – to wiąże się z
wielostronnym spostrzeganiem rzeczywistości

2. systematyzacja
operacji umysłowych

w
myśleniu tworzą się zwarte system operacji myślowych. S.o.m. – prowadzi do
integracji osobowości, tworzą zwarty system. Tworzy się hierarchia wartości
mechanizmy poznawcze nad strefą emocjonalno-popędową. Rozwój poznawczy prowadzi
do pojawienia się myślenia hipotetyczno-dedukcyjnego. Młodzi tworzą system
hipotez na podstawie różnych czynników i badają relacje między nimi i systematycznie
je sprawdzają. Systematyczność sprawdzania hipotez pozwala młodzieży oderwać
się od treści jakie dotyczą hipotezy to pozwala rozwinąć myślenie formalne.
Skutkiem myślenia formalnego jest możliwość formułowania przez dorastających
coraz ogólnych celów i realizacji coraz odleglejszych celów.

Te
wszystkie procesy prowadzą do indywidualizacji zachowania:

- następuje
krystalizacja zainteresowań

- coraz bardziej
świadome wybory, jednostka staje się bardziej samodzielna w kierowaniu sobą