UZALEŻNIENIA

Żyjemy w czasach głębokiego kryzysu
rodzinnego, co powoduje pozbawienie bliskiej więzi emocjonalnej dziecka z
rodzicami. Prowadzić to może do obojętności w stosunku do innych osób, a nawet
agresywnych zachowań. Rodzina pełni najważniejszą rolę w rozwoju społecznym
dziecka. Rodzice są więc pierwszymi partnerami interakcji społecznych dziecka i
oddziałują na nie w okresie kiedy plastyczność jego zachowania się jest
największa.

W coraz większym stopniu nasilające się
zjawisko nieprzystosowania się społecznego budzi niepokój wśród rodziców. W
ostatnich latach przemian społecznych, politycznych i gospodarczych w naszym
kraju obserwuje się coraz szerszą deprecjacji wartości i norm społecznych.
Prowadzi to do zjawiska nieprzystosowania społecznego dzieci i młodzieży.
Współcześnie problem dziecka nieprzystosowanego społecznie jest przedmiotem
żywego zainteresowania. Interesuje on nie tylko pedagogów, ale również
psychologów, socjologów, psychiatrów usiłujących znaleźć przyczyny oraz drogi
przezwyciężenia i eliminowania negatywnych zachowań dzieci i młodzieży.

Rozwój psychiczny dziecka zależy również
w dużej mierze od środowiska wewnętrznego, w którym ono przebywa. Niewłaściwa
atmosfera życia rodzinnego powstaje na podłożu głębokich antagonizmów i konfliktów
w rodzinie. Konflikty te mogą powstać wraz z rozbiciem rodziny, konkubinatem,
alkoholizmem, niewłaściwym, niechętnym czy nawet wrogim stosunkiem do dziecka.
W rodzinach patologicznych nauka brutalności zaczyna się od małego. Częste
awantury, bicie, alkohol, wyzwiska. W tak zwanych lepszych rodzinach bicie i
gwałty zastępuje przemoc zimna. Nieporozumienia między matką i ojcem
przenoszone są na dzieci, które izolują się od rówieśników lub wchodzą w skład
nieformalnych grup rówieśniczych. Chcąc przynależeć do jakiejś grupy wstępują
np. do sekt. Atmosfera domu rodzinnego, a szczególnie stosunek rodziców do
dzieci kształtuje ich osobowość.

Rodzice często z
przyczyn od siebie niezależnych poświęcają dziecku zbyt mało czasu. Prowadzi to
do rozluźnienia kontaktów z rodzicami oraz do łatwego nawiązywania przez
dziecko różnych kontaktów poza domem. Brak kontroli rodziców zaabsorbowanych
pracą zawodową, nawet podczas pobytu w domu, pozostawienie dzieci samym sobie
jest przyczyną powstawania pewnych objawów nieprzystosowania społecznego.

Nieprzystosowanie
społeczne obejmuje drastyczny przejaw naruszenia zasad współżycia społecznego.
Proces społecznego niedostosowania można wykształcić w trojaki sposób.

Jednym z nich jest utrwalenie reakcji na
sytuacje stresowe. Zachowania zmierzające do rozładowania wewnętrznych napięć
powodują zmniejszenie frustracji.

Drugim jest uczenie się. Odbywa się
przez mechanizm identyfikacji i internalizacji, czyli „uzewnętrznienia".
Przyjęcie za swoje wymagań i potrzeb otoczenia.

Przez uczenie się niewłaściwych reakcji
zachowań niezgodnych z normami współżycia społecznego i prawnego. W związku z
tym odpowiednie ustawy przewidują szeroko rozbudowane i zróżnicowane sankcje
karne. Wśród naruszających norm prawa karnego swoistą grupę stanowią nieletni,
co do których stosuje się środki wychowawcze. Narastająca manifestacja
niedostosowania społecznego prowadzi do przestępczości. Przestępczość jest
uznana jako krańcowa forma zachowania aspołecznego. Zachodzi najczęściej pod
wpływem różnorodnych negatywnych oddziaływań wychowawczych. Przestępczość
nieletnich to poważny problem społeczny. Jej specyfika cechuje się różnym
nasileniem i strukturą w zależności od płci, miejsca zamieszkania. Na
nieletniego oddziałują grupy społeczne takie jak: rodzina, szkoła, grupy
rówieśnicze. Na nieprzystosowanie określonej jednostki mają wpływ niekorzystne
i nieprawidłowe oddziaływania jednej lub wszystkich grup. Dlatego w procesie
socjalizacji nieletnich działania profilaktyczne kieruje się również na
rodzinę, środowisko szkolne i środowisko koleżeńskie.

Alkohol
nagminnie uważany jest za źródło zła, nieszczęść i tragedii. Uzależnienie od
alkoholu lub innych środków odurzających jest procesem odbywającym się w
czasie. Osoba uzależniona posługuje się wybraną substancją w celu osiągnięcia
doraźnego efektu, jakim bywają różne formy przyjemności. Do tej sprzyjającej
uzależnieniu od alkoholu konfiguracji czynników dołączają się wpływy środowiska
społecznego. Alkoholizm jako choroba rozwija się w formie ciągu zjawisk
praktycznie niedostrzegalnych w krótkich okresach. Jest to choroba z której
trudno się wyleczyć.

Picie alkoholu przez nieletnich uważane
jest za niebezpieczny już symptom jego wykolejenia. Bywa ono często
bezpośrednią przyczyną dokonywania przestępstw, zwłaszcza o charakterze
chuligańskim. Z reguły poprzedza je występowanie innych objawów wykolejenia i
świadczy o niepokojącym zaawansowaniu tego procesu.

Zatrucie alkoholem niszczy każdy
organizm, ale zwłaszcza ten nie w pełni jeszcze rozwinięty, nieodporny. Wpływa
na zahamowanie jego rozwoju, zarówno sfery fizycznej jak i psychicznej.
Uniemożliwia ono naukę szkolną, wytrąca nieletniego z normalnego trybu życia,
wprowadza w świat zdemoralizowany, często przestępczy i proces wykolejenia
następuje wtedy nieuchronnie szybko.

Picie związane jest ze zwiększonym
ryzykiem zachorowania na nowotwory, zwłaszcza jamy ustnej, gardła, krtani,
przełyku, żołądka, wątroby, płuc, trzustki i jelita grubego, przy czym ryzyko
powstawania nowotworu wzrasta proporcjonalnie do wielkości dziennej dawki
alkoholu. Ryzyko zachorowania znacznie wzrasta, gdy piciu towarzyszy palenie
tytoniu. Używanie alkoholu stanowi więc przyczynę części zgonów z powodu chorób
nowotworowych.

U podstaw alkoholizmu nieletnich
stwierdzono występowanie pewnych cech osobowości, które stwarzają duże
prawdopodobieństwa rozwoju nałogu alkoholowego. Można je nazwać cechami ryzyka.
Do najważniejszych spośród tych cech można zaliczyć:

- te cechy osobowości, które utrudniają
adaptację społeczną młodocianego;

- wadliwy społeczny model osób
znaczących,

- pozytywna reakcja psychiczna na
alkohol w momencie inicjacji picia, zwłaszcza przy współistnieniu dobrej
tolerancji somatycznej intoksykacji;

- wczesny wiek inicjacji alkoholowej;

Istnieją dwie grupy młodocianych ludzi o
wysokim ryzyku choroby alkoholowej w okresie młodzieńczym. Są to osobnicy:

- którzy doznali organicznego
uszkodzenia OUN w okresie wczesnodziecięcym i w związku z tym mają trudności
dostosowawcze;

- z
nieprawidłowo kształtującą się osobowością pod

wpływem działających już od wczesnego
dzieciństwa

negatywnych bodźców społecznych. Obie te
grupy charakteryzują się niską odpornością na sytuacje stresogenne, objawami
niedojrzałości emocjonalnej i obecności negatywnych rodzinnych wzorców
związanych z piciem alkoholu lub innego rodzaju patologią rodziny.

Opinia ludzi na temat nałogu w dużym
stopniu uzależniona jest od środowiska, do którego należą. Ponieważ środowiska
te znacznie się różnią, choćby ze względu na czas i miejsce, to nic dziwnego,
że temat związany z każdym nałogiem jest kontrowersyjny. Podobnie stosunek do
narkomanii zwykle jest bardziej efektem subiektywnych opinii niż znajomością
faktów. Narkotyki używane były we wszystkich społecznościach i we wszystkich
środowiskach od czasów zamierzchłych. O tym, że jest to zjawisko dopiero
współcześnie wysoce społecznie dolegliwe, współcześnie społecznie patologiczne,
świadczy jego gwałtowny ilościowy wzrost po II wojnie światowej. W Polsce
nadużywano początkowo leków wyłącznie legalnie produkowanych, zarówno
odurzających jak i psychotropowych. W kilka lat po II wojnie światowej leki
odurzające znane były jako przyczyny uzależnienia przede wszystkim u chorych,
którym lekarze z uzasadnionych przyczyn przepisywali te leki. Nadużywanie dla
celów nie medycznych dotyczyło rzadko leków odurzających, a głównie leków
psychotropowych i miało charakter eksperymentalny. Od 1976 r. wystąpił
gwałtowny wzrost domowej produkcji środków odurzających: mleczka makowego,
makiwary, kompotu, polskiej heroiny. Wzrosło również użycie psychotropowych leków
uzależniających: glutetimid, reladom, barbiturany. W 1984 r. zwiększyła się
liczba osób palących konopie i zażywających „koktajle" z mieszaniny leków
psychotropowych i dysleptycznych. Zanotowano dożylne stosowanie takich
koktajli. Rozszerzyło się eksperymentowanie z nie objętymi kontrolą lekami,
substancjami i roślinami. Odnotowano również przypadki odurzania się nasionami
i częściami łodyg rośliny o nazwie bieluń dziędzierzawa. Najpopularniejszymi
narkotykami na rynku, szczególnie wśród ludzi młodych, są marihuana i haszysz.
Marihuana w celu wzmocnienia efektu odurzającego bywa często mieszana z innymi
substancjami np. PCP. W większości osoby zażywające marihuanę i haszysz nie są
osobami uzależnionymi. Dość dużym zainteresowaniem cieszy się LSD i ecstasy.
Środki te są nabywane zwłaszcza przez osoby zażywające narkotyki sporadycznie i
okazjonalnie. Stosunkowo rzadko konsumowana jest w Polsce kokaina ze względu na
wysoką cenę. Konsumenci „polskiej heroiny", funkcjonujący w dużej mierze
poza nawiasem społeczeństwa, charakteryzują się wysokim stopniem uzależnienia i
skłonnością do zachowań aspołecznych. Natomiast grupę konsumentów narkotyków
systematycznych cechuje okazjonalność zażywania oraz przekonanie o braku
niebezpieczeństwa i istnieniu możliwości zaprzestania przyjmowania narkotyku w
każdej chwili. Jest to oczywiście założenie błędne i prędzej lub później
doprowadzić musi do uzależnienia i zaistnienia ryzyka zakwalifikowania się tych
osób do pierwszej kategorii konsumentów nałogowych. Zdaniem policji największym
problemem jest łatwy dostęp do narkotyków. W narkotyki można się zaopatrzyć w
większości pubów, kawiarni, dyskotek. Problemem nie są już „kompociarze",
stanowią bowiem subkulturę, której liczebność, zdaniem policji, jest stabilna.
Zdaniem policji nie ma szkoły, podstawowej i średniej, w której nie znalazłby
się chociaż jeden uczeń „eksperymentujący" z narkotykami. W podstawówkach
dzieci najczęściej zaczynają wąchać kleje, w starszych klasach chętniej palą
marihuanę lub haszysz.

Nie ma możliwości pełnej oceny zasięgu
rozprzestrzeniania się zjawiska narkomanii na podstawie oficjalnych danych
statystycznych resortów oświaty, zdrowia oraz spraw wewnętrznych. Dotychczas
stanowią one głównie źródło informacji o narkomanii w naszym kraju. Są one
jednak nieporównywalne i nie mogą w pełni oddać istniejącej sytuacji
epidemiologicznych. Praca lub kariera to nie tylko źródło pieniędzy. Dają one
także poczucie przynależności i celowości w życiu, poprawiają samoocenę i
wzmacniają pewność siebie, umożliwiają ucieczkę od codziennej monotonii.

Można przypuszczać, że większość
fizycznie i psychicznie silnych ludzi, z odpowiednio ustabilizowaną pozycją
społeczną, którzy zażyją heroinę lub kokainę zaledwie kilka razy, nie popadnie
w uzależnienie. Ci którzy się uzależnili, często dochodzą do wniosku, że
zrujnowali sobie życie, a ich nałóg zmierza tylko i wyłącznie do
„poprawienia" wskaźnika śmiertelności. Poddanie się jakiejkolwiek formie
leczenia przez co najmniej trzy kolejne miesiące polepsza ich samopoczucie, a
największą szansę podtrzymania abstynęcji lub kontrolowanego używania
narkotyków daje byłemu narkomanowi zbudowanie silnej struktury obowiązków i
zainteresowań, a także wyjazd z terenu, w którym rozwinął swoje uzależnienie.