Gerontopedagogika,
jak często określana jest pedagogika podeszłego wieku jest specjalistyczną
dziedziną o stosunkowo niedługich tradycjach. Pierwsze opracowania dotyczące
tej problematyki pojawiły się w latach sześćdziesiątych.

Można
wymienić pięć podstawowych czynników zapewniających akceptowanie starości, są
to: praca, wczasowanie, ruch fizyczny, higiena i umiejętność współżycia.
Ideałem byłaby możliwość stopniowego wycofywania się z zawodu, co pozwoliłoby
na większą niezależność finansową, a także sprawiło, że człowiek stary czułby
się użyteczny i potrzebny. Zazwyczaj, bowiem moment przejścia na emeryturę jest
swoistym szokiem psychicznym. Związane jest to z nadmiarem czasu wolnego, który
pozostaje do wykorzystania. Jak wykazują badania osoby z wyższym wykształceniem
łatwiej i szybciej adaptują się do nowej sytuacji, wykorzystując czas wolny na
pozazawodowe zainteresowania. Możliwe i korzystne byłoby także wykorzystanie
umiejętności nabytych w czasie wykonywania pracy zawodowej. Działalność tego
rodzaju może przynieść dochód, co jest znaczącym argumentem przemawiającym za
tego rodzaju aktywnością.

Do
nowej sytuacji łatwiej jest przystosować się kobietom, które poza obowiązkami
zawodowymi pełnią rolę matek, gospodyń domowych i to pochłania im wiele czasu.

Ludzie
starsi, którzy całkowicie zaprzestali pracy zawodowej starają się
zagospodarować swój wolny czas podejmując działania zastępujące pracę.
Prowadzenie domu staje się namiastką pracy dla kobiet. Mężczyźni zazwyczaj
wymagają dłuższego okresu czasu, zanim nowe obowiązki zastąpią pracę zawodową.
Uczestnictwo w zajęciach oferowanych przez różnorodne instytucje kulturalno –
oświatowe może z pożytkiem dla osób starszych wypełnić tę lukę.

Jedyną
instytucją stawiającą sobie za naczelny cel edukację dorosłych jest uniwersytet
trzeciego wieku, gdzie liczba chętnych jest większa od liczby wolnych miejsc.
Jest więc wśród ludzi starszych zapotrzebowanie na tego rodzaju działalność,
która pozostając substytutem pracy nie daje wymiernych korzyści, ale pozwala
dowartościować siebie.

Umiejętność
organizowania wolnego czasu jest cechą nabywaną w ciągu wielu lat, a w
starszych latach „procentuje” niezależnie od szeregu ograniczeń związanych z
wiekiem.

Najbardziej
miarodajny dla określenia możliwości i potrzeb ludzi starych jest stan zdrowia.
Jednakże niezależnie od stanu zdrowia, w równym stopniu dostępne jest
korzystanie z ze środków masowego przekazu, a przynajmniej jednego z nich. Stąd
pożądana jest emisja stałych, cyklicznych audycji radiowych i telewizyjnych
adresowanych do ludzi starych. Na przykład mogłyby to być programy
przygotowujące do przejścia na emeryturę, bądź programy poświęcone takim
tematom, jak renty, domy opieki, różnorodne formy pomocy ludziom starym.

Dużą
rolę w środkach masowego przekazu powinna również pełnić popularyzacja
autentycznych wzorów zachowań i zachęcanie do naśladownictwa. Wybrany środek
przekazu może stać się źródłem inicjatywy i inspiracji, wzbogacając i
przedłużając kontakt z odbiorcą, gdy chodzi o uczestnictwo w konkursie,
napisanie pamiętnika czy wypowiedz na określony temat.

Do
instytucji służących zaspokajaniu potrzeb kulturalno-oświatowych ludzi starych możemy zaliczyć: kluby seniora,
domy dziennego pobytu, domy rencistów, uniwersytety trzeciego wieku. Mają one
za zadanie pełnić rolę koordynatora, informatora, opiekuna oświatowego, a także
organizatora imprez. Działalność tego rodzaju ma duże zalety, przede wszystkim,
jeśli chodzi o rozeznanie potrzeb kulturalnych seniorów.

Zainteresowania
osób starszych to najczęściej: czytelnictwo książek i czasopism, radio i
telewizja. Zamiłowanie do czytania książek i czasopism jest potrzebą i nawykiem
wyuczonym w latach wcześniejszych, stąd zadaniem pracownika placówki kulturalno-oświatowej
w tym zakresie jest doradztwo w doborze lektury, organizowanie dyskusji na
temat przeczytanej książki czy artykułu.

Duże
znaczenie ma właściwe zareklamowanie imprezy. Ważna jest tu pora dnia, wygodny
dojazd lub dojście, ale mimo wszystko zadbanie o miłą i przychylną atmosferę,
co potwierdzają między innymi badania nad uniwersytetami trzeciego wieku.
Uczestnictwo w tego rodzaju zajęciach niewątpliwie wymaga dużego wysiłku
intelektualnego, a przedstawiciele nauki chętnie prowadzą spotkania w tych
instytucjach. Z kolei słuchacze mając świadomość oczekiwań stawianych wobec
nich samych głęboko angażują się w różne formy kształcenia. Podstawowe
znaczenia ma tutaj atmosfera dla człowieka starego. Uniwersytety trzeciego
wieku mają za zadanie angażować słuchaczy intelektualnie, ale także
uczestnictwo w zajęciach ma być dla nich przyjemnością, stąd tak ważna jest
rola pochwał i przychylnych ocen.

Zaprzestanie pracy
powoduje nagły wzrost czasu wolnego i utratę kontaktu ze środowiskiem
zawodowym, rozluźnieniu ulegają także kontakty towarzyskie. Dużo zależy od
sytuacji rodzinnej, która może sprzyjać aktywności. Osamotnienie i obojętna
postawa ze strony otoczenia pogłębia poczucie nieprzydatności. Stąd najczęściej
wymienianym motywem uczestnictwa w imprezach kulturalno-oświatowych jest chęć
nawiązania kontaktów towarzyskich.

Przejawy aktywności w starszym wieku zależne są
głównie od kondycji psychofizycznej, nie umniejszając jednak znaczenia innych
czynników, takich jak uwarunkowania społeczne, kulturowe, a także ekonomiczne.
Środki finansowe, jakimi dysponują osoby nie pracujące zawodowo są zazwyczaj
bardzo skromne tak, że z trudem można z nich zaspokoić najbardziej podstawowe
potrzeby, co jak wiadomo jest niezbędnym warunkiem do pojawienia się potrzeb
tzw. wyższego rzędu.

Wysiłki
zmierzające do tego, aby nie pozostać całkowicie poza nawiasem życia
społecznego nie zawsze dają pozytywny efekt. Każdemu człowiekowi niezbędny jest
kontakt z innymi ludźmi, a to pociąga za sobą konieczność wydatków, które mogą
stanowić przeszkodę nie do pokonania dla ludzi starych. Zbyt skromne środki
finansowe mogą być czynnikiem hamującym lub wręcz uniemożliwiającym korzystanie
z życia w pełni.

Instytucje
kulturalno-oświatowe mogą pomóc ludziom starym także i pod tym względem,
pełniąc rolę pośrednika między zainteresowanym a instytucją powołaną do
udzielania pomocy finansowej. U podłoża tego, że ludzie starzy nie korzystają
ze świadczeń, które im przysługują jest brak informacji na ten temat, jak
również brak informacji o różnych imprezach, w których można uczestniczyć
bezpłatnie.

W
ostatnich latach działania mające na celu podniesienie stopy życiowej ludzi
starych są faktem. Powstaje szereg fundacji mających na celu pomoc najbardziej
potrzebującym oraz nastąpiło duże ożywienie w działalności instytucji
opiekuńczych.

Aktywność
kulturalną ludzi starych różnicują także, podobnie jak w przypadku każdej innej
grupy wiekowej, poziom wykształcenia, środowisko zamieszkania, płeć i inne.
Pracownicy instytucji kulturalno-oświatowych często nie przywiązują do tego
należytej wagi, przedstawiając propozycje na mało zróżnicowanym poziomie lub
nieatrakcyjne. Wyjątek stanowią uniwersytety trzeciego wieku. W instytucjach
kulturalnych, których działalność nie jest kierowana do adresata określonego
pod względem wiekowym, nieczęsto można spotkać ludzi starych.

Zanika
życie klubowe, które w innych krajach Europy ma wieloletnie, dobre tradycje.
Kluby seniora powinny być dostępne przede wszystkim wieczorami, albowiem wtedy
ludzie starzy pozostają najbardziej aktywni. To, że właśnie wieczorem
nielicznych można spotkać na ulicach wynika z takiej przyczyny jak względy
bezpieczeństwa, które nakazują o tej porze pozostać w domu.