UCZEŃ PRZEWLEKLE CHORY W SYTUACJI ZAWODU I SZKOŁY


      Psycholodzy i pedagodzy zatrudnieni w poradnictwie
psychologiczno- pedagogicznym w charakterze doradców zawodowych często
udzielają porad młodzieży z odchyleniami w stanie zdrowia: z dysfunkcjami
narządów ruchu i zmysłów, chorobami somatycznymi. Uczniowie niepełnosprawni
wymagają szczególnej pomocy przy wyborze szkoły i zawodu. Przechodzą w
związku z tym wielospecjalistyczne badania: lekarskie, psychologiczne i
pedagogiczne, w wyniku których określa się wskazania i przeciwwskazania
zdrowotne do nauki i wykonywania poszczególnych zawodów, poziom możliwości
intelektualnych, zainteresowania i uzdolnienia , cechy temperamentu i
charakteru, stopień opanowania materiału dydaktycznego z poszczególnych
przedmiotów, itp. Porada zawodowa udzielona w oparciu o tak szeroką diagnozę
ma na celu wskazanie młodemu człowiekowi takiego zawodu /zawodów/, którego
wyuczenie i wykonywanie nie pogłębi istniejącej niesprawności oraz zgodne
będzie z jego predyspozycjami osobowości dziecka niepełnosprawnego. Celem tego artykułu jest zwrócenie uwagi
na zagadnienie wpływu niepełnosprawności na rozwój osobowości dziecka i
młodzieży.
Nieuwzględnienie tej problematyki w diagnozie formułowanej na
użytek poradnictwa zawodowego może prowadzić, naszym zdaniem, do poważnych
błędów, w wyniku których uczeń decyduje się na wybór zawodu zgodnego
wprawdzie ze stanem zdrowia lecz nieadekwatnego z punktu widzenia
kształtujących się cech osobowości. Waga problemu jest tym większa, gdyż jak
wykazują badania u około 30-50% młodzieży wykrywa się odchylenia w stanie
zdrowia uzasadniające zakwalifikowanie do grup dyspanseryjnych, a według
szacunkowych danych Ministerstwa Zdrowia i Opieki Społecznej w samym tylko
1994 roku chorowało w Polsce na różne choroby przewlekłe ok. 470 tys. dzieci.
Na marginesie warto przypomnieć, że ogólną orientację w stania zdrowia i
potrzebach zdrowotnych dzieci i młodzieży uczącej się w Polsce umożliwiła
dopiero w latach 70-tych metodyka opieki oparta na systemie badań zwanych bilansami
zdrowia. Dane z badań wskazywały już wtedy iż 40 do 60% uczniów wymaga stałej
opieki medycznej.
      Choroby przewlekłe, szczególnie te, które nie rokują
poprawy w wieloletniej perspektywie czasowej, wywierają niekorzystny wpływ na
położenie życiowe dziecka gdyż: zagrażają to jego życiu, powodują cierpienie
fizyczne, zmieniają wygląd zewnętrzny, osłabiają kontrolę nad czynnościami
fizjologicznymi, ograniczają możliwość przebywania w zdrowym środowisku
rówieśniczym, ograniczają dostęp do informacji, narażają na długotrwałą z
najbliższymi, uzależniają dziecko od pomocy otoczenia, wymagają trwałej
zmiany trybu życia dziecka i jego rodziny (Góralczyk, 1996). Generują wysoki
poziom lęku - emocji wysoce niekorzystnej dla prawidłowego rozwoju osobowości.
Przewlekle chore dziecko, szczególnie starsze, potrafiące antycypować
przyszłość, doświadcza niepokoju i lęku przed: bólem, cierpieniem, śmiercią,
niesprawnością, okaleczeniem, zmianą wyglądu, rozstaniem, samotnością, utratą
kontaktu z otoczeniem, utratą kontaktu z bliskimi , odrzuceniem, utratą
miłości, napiętnowaniem społecznym, uzależnieniem od innych /fizycznym i
psychicznym/, utratą kontroli, ubezwłasnowolnieniem, ograniczeniem swobody
poruszania się, nowym środowiskiem, obniżeniem jakości życia, nieznanym i
znanym (Góralczyk, 1996)
      Można zatem powiedzieć, że choroby przewlekłe mogą
realnie obniżać poziom poczucia bezpieczeństwa, prowadzić do frustracji
potrzeb emocjonalnych, społecznych i poznawczych, zawężać zakres życiowych
doświadczeń dziecka. Niektóre z nich, np.: schorzenia układu krążenia,
choroby krwi, zaburzenia przemiany materii, endokrynopatie, mogą powodować
różnego stopnia zmiany w czynnościach ośrodkowego układu nerwowego,
prowadzące do nieprawidłowego rozwoju funkcji poznawczych, emocjonalnych i
ruchowych (Golczyk - Wojnar 1989), co wtórnie obniża możliwości adaptacyjne,
czyniąc dziecko bardziej podatnym na wszelkiego typu stresy i frustracje.
      Ważnym czynnikiem określającym psychologiczne następstwa
choroby przewlekłej jest wiek, w którym się ona rozpoczęła. Z pojawieniem się
symptomów we wczesnym okresie życia łączy się najbardziej burzliwy przebieg
choroby i bardziej rozległe spustoszenia w strukturach psychicznych i
fizycznych. Związane jest to z większą dynamicznością wszystkich procesów
przebiegających w rozwijającym się organizmie oraz silniejszym wpływem
środowiska na kształtowanie się i dojrzewanie psychiki. Szczególne
niebezpieczeństwa dla zdrowia dla zdrowia psychicznego dziecka przewlekle
chorego pojawiają się w okresie adolescencji, gdyż choroba 'wikła' typowe dla
tego okresu zagrożenia związane z labilnością emocjonalną i skłonnością do
reakcji depresyjnych, niepokojem wynikającym z kształtowania się własnej
tożsamości, ambiwalencją w określeniu własnego miejsca w życiu, itp. Może to
utrudniać rozwiązywanie problemów specyficznych dla tego okresu życia, np.:
osiągnięcie niezależności emocjonalnej, społecznej, zawodowej, itp. i
przejście na kolejny etap rozwoju osobowego. Istotny jest także stopień
ciężkości choroby i upośledzenia fizycznego nią spowodowanego - im większy,
tym zmiany w cechach osobowości chorego mogą być poważniejsze, a jego
przystosowanie mniej korzystne.
      Wielu badaczy wskazuje także na niebezpieczeństwo dla
prawidłowego rozwoju osobowości dziecka przewlekle chorego wynikające z
nieprawidłowych postaw i błędnych oddziaływań jego najbliższych - rodziców,
opiekunów. Stawianie dziecku zbyt minimalnych wymagań, otaczanie nadmiernym
parasolem ochronnym - "gdyż cierpi, gdyż jest chore'', uleganie i chronienie
przed wysiłkiem podejmowanym dla osiągnięcia celu może prowadzić do
niedorozwoju woli. Konsekwencją tego mogą być: trudności w podejmowaniu
decyzji, emocjonalna niestałość, poczucie bezsilności, poczucie zmniejszonej
odpowiedzialności za siebie i innych oraz pozbawienie dziecka wielu
pozytywnych przeżyć związanych z poczuciem tryumfu gdy przezwyciężyło
przeszkody, osiągnęło zamierzony cel (Kowalczykowska, 1975). Odrzucenie
chorego dziecka, obarczanie go odpowiedzialnością i winą za zmartwienia i troski
jakich dostarcza rodzicom, za obniżenie poziomu materialnego w związku z
koniecznością zakupu drogich leków i opłaceniem kosztownych zabiegów oraz
podkreślanie wyrzeczeń, na jakie jego choroba naraziła rodzinę, prowadzi
najczęściej do trwałych i głębokich zaburzeń emocjonalnych (Góralczyk, 1996).
Postawy te niekoniecznie muszą mieć charakter świadomych manifestacji, lecz
mogą być sygnalizowane dziecku w postaci metakomunikatów. Z kolei stawianie
dziecku choremu zbyt wysokich, przekraczających jego możliwości wymagań
/szczególnie w nauce/, karanie, poniżanie, porównywanie dziecka ze zdrowym
rodzeństwem, utrwala u niego poczucie winy, mniejszej wartości i krzywdy, co
prowadzi do wzrostu poziomu agresji, często ujawnianej poza środowiskiem
rodzinnym (Adamska, 1981).
      Dokładne omówienie stanu wiedzy i wyników badań
prowadzonych wśród dzieci i młodzieży przewlekle chorych somatycznie
przekracza możliwości tego artykułu. Na podstawie obszernej literatury
stwierdzić można, że w następstwie przewlekłej choroby, podobnie jak w każdej
innej dłużej trwającej trudnej sytuacji, wystąpić mogą różne formy
dezorganizacji funkcjonowania psychicznego dziecka, od drobnych
nieprawidłowości do wyraźnej patologii - ukształtowanie się negatywnych z
punktu widzenia przystosowania cech i mechanizmów obronnych, manifestowanie
zaburzeń w zachowaniu, wystąpienie symptomów psychiatrycznych. W niektórych
przypadkach zmiany w psychice uwarunkowane są patologicznym wpływem choroby
somatycznej na funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego /tzw. zespoły
cerebrasteniczne/.
      Badania empiryczne prowadzone wśród dzieci nie ujawniły
typowego modelu osobowości dziecka przewlekle chorego, wykazały jednak pewne
charakterystyczne cechy osobowości i zaburzenia emocjonalne, będące wynikiem
silnych i nawracających stresów związanych z diagnozowaniem, leczeniem,
rokowaniem, itd. (Popielarska, 1989). Wskazują , ze dzieci chore
charakteryzują się wyższym nasileniem intrawersji i cech schizoidalnych,
przejawiają skłonność do zamykania się w sobie, mają trudności w nawiązywaniu
i podtrzymaniu satysfakcjonujących kontaktów z rówieśnikami, są mało
towarzyskie, odnoszą się do innych z rezerwą, trzymają na uboczu, lub ręcz
izolują od otoczenia, unikają współzawodnictwa w zabawach, są nieśmiałe, niepewne
siebie, pozbawione inicjatywy, pasywne, i przyhamowane, submisyjne, napięte,
gdyż nie potrafią odprężyć się i zrelaksować. Są częściej, w porównaniu ze
zdrowymi rówieśnikami, neurotyczne - niestałe uczuciowo, drażliwe,
niespokojne. Dominującą emocją u tych dzieci jest lęk, poczucie winy i
krzywdy. Samoocena ich jest najczęściej zaniżona, niestabilna. Cechuje je
uogólnione poczucie niższej wartości, nierzadko negatywna ocena własnego
wyglądu fizycznego. Świat, w którym żyją postrzegają jako zagrażający, źle
urządzony, nieprzewidywalny. Niektóre z dzieci przewlekle chorych ujawniają
różnego typu zaburzenia zachowania - negatywizm, kłamliwość, nasilony
egocentryzm, agresję, utrwalone postawy aspołeczne, inne wykazują symptomy
psychiatryczne w postaci reakcji depresyjnych, reakcji nerwicowych /postać
lękowa, histeryczna/, zespołów natręctw i astenicznych /zaburzenia pamięci,
rozproszenia uwagi, drażliwość, wybuchowość, męczliwość, dolegliwości ze
strony układu autonomicznego: bóle i zawroty głowy, zaburzenia snu i
łaknienia, potliwość, itp./. Dzieci przewlekle chore stosują najczęściej
mechanizmy obronne fantazjowania i uciekania w marzenia /np. o miłości, o
życiowych sukcesach/, tłumienia, zaprzeczania problemom i chorobie /mechanizm
ten występuje szczególnie często u młodzieży/ lub też kompensacji np. w
postaci wysokiej motywacji do nauki. Gdy w wyniku choroby dochodzi do
trwałego, widocznego kalectwa często u dziecka pojawia się poczucie wstydu i
upokorzenia spowodowanego własnym wyglądem, nadmierna wrażliwość na sądy
innych osobie i przejawy odrzucenia, skłonność do podejrzliwości, nieufność i
ksobność. Dzieci chore mają zazwyczaj bardzo rozwiniętą potrzebę
bezpieczeństwa, unikania urazu fizycznego i psychicznego, przynależności i
miłości, wsparcia moralnego, pocieszenia i otuchy, uznania, osiągnięć i
prestiżu, autonomii i samodzielności. Niektóre z nich, dysponujące dużymi
możliwościami intelektualnymi, w sprzyjających warunkach wychowawczych i
środowiskowych dążą do rozwoju swoich potencjalnych możliwości i
samorealizacji. Dzieci z niezadowalającym stanem zdrowia, znacznie częściej w
porównaniu ze zdrowymi rówieśnikami, odczuwają negatywne nastawienie i brak
akceptacji ze strony kolegów, sądzą, że nie są lubiane przez rówieśników z
klasy, nie są dla nich partnerami w zabawie. Niekorzystnie układające się
stosunki koleżeńskie stanowią obok problemów w nauce szkolnej poważną
przyczynę przeżywanych przez nie negatywnych odczuć, stanów rozdrażnienia i
smutku. Co charakterystyczne, badania socjometryczne nie zawsze potwierdzają
niższą pozycję uczniów chorych. Niekorzystna percepcja własnej pozycji w
grupie rówieśniczej ma często charakter subiektywny. Sądzić można, że znaczna
grupa dzieci chorych nie zaspakaja w środowisku szkolnym istotnych potrzeb
psychologicznych, takich jak potrzeba afiliacji przynależności grupowej,
uznania społecznego, itp. (Oleńska- Pawlak, 1984). Wskazuje się w nielicznych
niestety badaniach, aspiracje i plany życiowe dzieci chorych wiązane są z
rodzajem samooceny i istotnie różnią się od dążeń zawodowych ich zdrowych
rówieśników. Dzieci chore preferują na ogół prace spokojne, w których panują
życzliwe stosunki międzyludzkie, bez napięć , dające dużo wewnętrznej
satysfakcji i stwarzające możliwości dalszego kształcenia; dzieci zdrowe -
prace samodzielne, dające możliwość wysokich zarobków oraz wysoki prestiż
społeczny.

      Udzielając porady zawodowej dziecku przewlekle
choremu doradca zawodu, powinien naszym zdaniem, odpowiedzieć na następujące
pytania:

  1. Jaki jest obraz /
    struktura / kształtującej się osobowości badanego dziecka ?

  2. Które zawody, z uwagi na
    ujawnione przez dziecko cechy osobowości stwarzają szansę optymalnego
    przystosowania, a które mogą nasilić występujące nieprawidłowości ? /
    niezbędna jest tutaj dokładna znajomość charakterystyk zawodowych i
    parametrów obciążenia psychicznego w różnych zawodach /.

  3. Czy stan emocjonalny
    dziecka wpływa niekorzystnie na możliwość ujawnienia w pełni walorów
    intelektualnych i posiadanych wiadomości szkolnych na egzaminie wstępnym
    do szkoły ponadpodstawowej ? / dzieci takie powinny być, naszym zdaniem
    szczególnie przygotowane do egzaminu wstępnego i otrzymać wsparcie
    poradni psychologiczno-pedagogicznej /.

  4. Które szkoły podstawowe,
    znane doradcy zawodowemu, zapewniają dziecku choremu optymalną opiekę i
    pomoc ? / pod tym względem istnieje duże zróżnicowanie nastawienia rad
    pedagogicznych /.

Aby to mogło być możliwe doradca zawodu powinien dysponować podstawową
przynajmniej wiedzą z zakresu psychologii klinicznej dziecka przewlekle
chorego oraz odpowiednim zestawem metod diagnostycznych. W tym miejscu
wspomnieć warto, że Centrum Medyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej w
Warszawie organizuje w bieżący roku szkolenia na ww. temat. Krajowa oferta
szkoleń w tym zakresie jest niestety uboga.
      Z praktyki autorów artykułu wynika, że przydatne do
celów diagnozy psychologicznej, w odniesieniu do uczniów przewlekle chorych,
w poradnictwie zawodowym są następujące narzędzia:

  • Do badania obrazu własnej
    choroby - "Karta Zdrowia i Stanu Fizycznego" W. Grzelaka i H.
    N. Nowickiego, "Karta Obrazu Choroby'' G. Gwisa, różnego typu
    projekcyjne, np.: "narysuj swoją chorobę'', "narysuj dziecko
    zdrowe i chore".

  • Do badania struktury
    osobowości - projekcyjny Test Drzewa Ch. Koch'a, Inwentarz Osobowości H.
    J. Eysencka, 14-czynnikowy Kwestionariusz Osobowości R. B. Cattella
    /HSPQ/ przeznaczony do badania dzieci w wieku 12-17 lat, a w przypadku
    młodzieży starszej - Test Osobowości i Zainteresowań E. Mitteneckerta i
    W. Tomana, Inwentarz Osobowości Gougha, 16-czynnikowy Kwestionariusz
    Osobowości r. B. Cattella, raz w niektórych sytuacjach MMPI.

  • Do badania poziomu lęku -
    Kwestionariusz "Jaki jesteś?'' M. Choynowskiego i E. Skrzypek /dla
    dzieci w wieku 9-16 lat/ do badania poziomu jawnego niepokoju,
    "Nowoczesne malarstwo'' R. B. Cattella, w opracowaniu J.
    Kostrzewskiego, do badania poziomu niepokoju ukrytego. W celu określenia
    poziomu lęku u młodzieży starszej - ISCL /Inwentarz Stanu i Cechy Lęku/
    C. D. Spilbergera, w opracowaniu J. Strelaua, M. Tysarczyk i K.
    Wrzesińskiego, Test Piramid Barwnych R. Heiss'a, P. Haldera, D. Hogera

  • Do badania samooceny -
    Kwestionariusz "Jaki jesteś'' L. Niebrzydowskiego, Karta Cech
    Charakteru W. Grzelaka i H. Nowackiego.

      Przydatna być może także Skala Pesymizmu A. E. Kazdina
oceniającą stopień nasilenia pesymizmu, rozumianego jako negatywne
odniesienie w stosunku do siebie i przyszłości oraz Skala Depresji P.
Birlesona mierzącą tendencje depresyjne ujawniające się w uczuciach,
zachowaniach i kontaktach społecznych.
      Kliniczne podejście do poradnictwa zawodowego dla
młodzieży z odchyleniami w stanie zdrowia wymaga oczywiście czasu i wszelkie
limitowanie go na przypadek, jak często dzieje się to w praktyce, wyklucza
wszechstronną diagnozę uwzględniającą wszystkie aspekty, w tym szczególnie
osobowość.