Twórczość w pedagogice Celestyna Freineta

Posted by nauka on wt., 04/08/2008 - 15:49


„Twórczość” nie była znana w filozofii , teologii i sztuce
europejskiej przez blisko tysiąc lat .Grecy przywilej swobodnego powoływania do
życia rzeczy , które wcześniej nie istniały , przyznawali tylko poetom .
Dopiero Rzymianie stworzyli osobne pojęcie nazywające czynności tworzenia .

Termin „twórca” wszedł do języka sztuki dopiero w wieku XIX . Już
w XX wieku określenie to zaczęto stosować w odniesieniu do całej ludzkiej
kultury . Obecnie mówi się o twórczości w nauce , o twórczym polityku , o
twórcach nowej techniki . Dziś rozporządzamy wieloma wyrazami tego samego
źródłosłowu o analogicznym sensie : twórca , tworzyć , twórczy , twórczość .

Począwszy od lat pięćdziesiątych naszego stulecia , w całym cywilizowanym
świecie obserwujemy lawinowy wzrost zainteresowania teoretycznymi i
praktycznymi problemami twórczości .

Problematyce tej poświęca się coraz więcej miejsca i uwagi zarówno
w naukach klasycznych , a nawet naukach przyrodniczych . Powstają również nowe
dyscypliny naukowe , jak : heurystyka , inwentyka , innowatyka i inne .

Twórczość jako dziedzina życia i działalności człowieka stanowi
przedmiot zainteresowania psychologii i pedagogiki .

Zdecydowana większość definicji twórczości zakłada , iż jej
podstawowym wyróżnikiem jest wprowadzenie pewnego novum wobec rzeczywistości
zastanej .

Twórczość nie musi jednak być czystą kreacją , ale także
tworzeniem nowych rzeczywistości z elementów wcześniej istniejących .

Ogólna definicja , zawierająca treści istotne dla pojęcia
twórczości , może wyglądać następująco : Twórczość jest procesem prowadzącym do
powstania nowego dzieła , uznanego przez pewną grupę ludzi jako zadowalające
bądź użyteczne w określonym czasie . Przeciwieństwem twórczości będą zaś schematyczne
powtórzenia i mechaniczne naśladownictwo .

O ile tradycyjny sposób pojmowania twórczości zakładał jej
elitarność , wybiórczość , a twórcę traktował jako wybrańca losu , współcześnie
traktuje się ją jako psychofizyczną czynność , w wyniku której powstają
przedmioty nowe i wartościowe , dostępne dla każdego .

Według autorów reprezentujących eksperymentalne podejście do tej
sfery działalności ludzkiej , twórczość jest rozwiązywaniem jakiegokolwiek
problemu , który dla konkretnej osoby jest nowy . Człowiek zatem , jeżeli
podejmie trud zmierzenia się z jakimkolwiek zadaniem lub problemem ,
automatycznie staje się twórcą . Można mówić o twórczym szewcu , stolarzu czy
urzędniku . Wszystko , co się robi można robić z jakimś duchem , który wynika z
natury charakteru osoby podejmującej daną czynność . Produkt zasługujący na
miano twórczego może mieć dowolną postać i być nie tylko dziełem sztuki ,
odkryciem , oryginalną maszyną , może być równie dobrze – projektem
organizacyjnym , metodą treningu sportowego , żartem , itd.

Większość definicji twórczości zakłada , że przedmiot twórczości
jest czymś nowym , albo nawet użytecznym dla określonego środowiska , czymś
twórczym obiektywnie .

Z punktu widzenia pedagogiki niezwykle ważne jest pojecie
autokreacji , czyli stwarzanie siebie samego w procesie samowychowania przez
sztukę . Pedagoga interesuje twórczość w szerokim rozumieniu tego pojęcia ,
gdzie mamy do czynienia z wszelką działalnością człowieka , która tworzy coś
nowego , obojętnie czy będzie to jakaś rzecz w obrębie świata zewnętrznego ,
czy też określona dyspozycja ludzkiego umysłu lub uczucia , istniejąca i
przejawiająca się tylko w samym człowieku .

Korzystając z wyników badań psychologów i filozofów , pedagodzy
analizują warunki kształtowania postaw twórczych i obmyślają sposoby
wykorzystania produktów działań twórczych ( zwłaszcza dzieci ) dla wzbogacenia
ich potencjału kreatywności .

Traktowanie twórczości jako boskiego daru powodowało , że i sam
proces tworzenia nosił na sobie boskie piętno . Szal twórczy , olśnienia ,
niezwykłe zdarzenia im towarzyszące to określenia popularne i używane jeszcze
dla określeń sztuki modernistycznej . Twórczości jednak nie można sprowadzić do
serii olśnień i natchnień .

W momencie gdy wieszczy elitaryzm zastąpiony został przez
egalitaryzm , zaczęto poszukiwać przyczyn i mechanizmów twórczości .
Natchnienie zostało zastąpione przez pracę połączoną z wysiłkiem i
zaangażowanie całej osobowości twórcy .

Nie tylko myśli , serce , ale także ciało bierze udział w
tworzeniu.

Często procesowi twórczemu podlega odpowiedni dobór środków
informacji , a wiec struktura estetyczna użytych w dziele symboli . Akt twórczy
oznacza tyle samo , co kombinacje i synteza elementów rzeczywistości , które
łączą się i integrują w sposób oryginalny i nieoczekiwany .

Pomysł twórcy polega często na tym , że widzi on jakąś rzecz z
nowego punktu widzenia .

Warunkiem tego , by wytwory uzyskały miano twórczych i by
odróżniano proces twórczy od nietwórczego są nieograniczone rezultaty działania
człowieka uzyskiwane przez znane sposoby postępowania . Aktywność twórcza ma
charakter złożony . Do aktu twórczego prowadzi on przez pracę , wysiłek ,
odwagę i wyobraźnię . Procesowi twórczemu związanemu z zachowaniem się
człowieka , czyli aktywnością twórczą i jego wytworami towarzyszą procesy
poznawcze , a przede wszystkim myślenie łącznie z wyobraźnią , inteligencją i
osobowością .

Wyobraźnia tez stanowi teren ujawniania się wszelkich odczuć ,
przypuszczeń , nieuświadomionych pierwotnych reakcji na bodźce otoczenia .

Proces twórczy określany jest jako długa droga między narodzinami
pomysłu w wyobraźni a jego zmaterializowaniem .

Współczesne rozumienie twórczości pozwala mówić o niej w każdej
sferze działalności ludzkiej . Wszystko , co nowe , oryginalne bądź inne wobec
szablonowo rozumianej rzeczywistości określone może zostać mianem twórczego .
Nieograniczony jest także zasięg pojęcia „twórca” . Stać się nim może każdy ,
kto w pewien sposób przekształca świat w sztuce , nauce , zabawie czy też w
sobie samym .

Twórczość jest dziedziną działalności ludzkiej dostępną zasadniczo
dla każdego .

Dziecko jest twórcze w sposób naturalny . Uczy się od pierwszych
chwil swojego życia . Jego rozwój fizyczny , emocjonalny , spostrzeżeniowy
przebiega niezwykle szybko i intensywnie . Potrzeba aktywności twórczej jest
związana z zaspokojeniem jego potrzeb . Jeżeli zostaje zahamowana , ustaje w
ogóle rozwój dziecka . Rozwój twórczej aktywności zależy niewątpliwie od
warunków zewnętrznych – wpływu i oddziaływania środowiska oraz wewnętrznych
uwarunkowań osobniczych , psychicznych , bądź psychofizycznych koniecznych do
przeprowadzania operacji intelektualnych .

Ważne , by to środowisko było stymulujące , by stwarzało poczucie
bezpieczeństwa i wolności przy umiejętnym i rozwijającym naturalne możliwości
kierowaniu .

Rozwój twórczości wymaga sprzyjających warunków . Nauczyciel
powinien dawać wyraz odczuciu , że dziecko jest wartościowe , posiada własne
racje i możliwości ich uzewnętrznienia . Potrzebne jest wyczucie możliwości dziecka
i okazane mu zaufanie . Dziecko dostrzega taką postawę i czuje się bezpieczne .
Ma poczucie , że jest odbierane jako wartość niezależnie od tego , co robi .
Efektem takiej postawy jest to , że dziecko odczuwa mniejszą potrzebę sztywnego
trzymania się zasad , rozumie co znaczy „być sobą” , podejmuje próby
spontanicznego analizowania siebie , czyli zmierza w kierunku twórczości .
Następnym etapem jest zapewnienie klimatu pozbawionego oceny zewnętrznej .
Atmosfera , w której dziecko nie jest kontrolowane czy oceniane z zewnętrznego
punktu widzenia , daje poczucie swobody . Ocena stanowi zagrożenie i powoduje
nastawienie obronne co oznacza , że pewna część przeżyć jest wyparta ze
świadomości . Pozbawienie oceny zewnętrznej pozwala na uświadomienie sobie własnych
upodobań i niechęci . Pomaga to z większą wrażliwością wnikać w istotę
otaczających faktów i zdarzeń , jak również we własne racje . Dziecko zaczyna
uznawać istniejące w nim samym kryterium oceniania . To początek kształtowania
się dojrzałej twórczości . Nauczyciel powinien wyczuwać w jaki sposób dziecko
odbiera rzeczywistość . Świadczy to o akceptacji i poczuciu bezpieczeństwa . W
takim klimacie dziecko jest w stanie ujawnić swoje „ja” , wyrazić siebie w
różnorodnych , nowych formach relacji ze światem . Jest to podstawowy czynnik
stymulujący twórczość . Twórczość stymuluje się też przez psychiczną wolność .
Chodzi tu o swobodę w zakresie symbolicznej ekspresji . Przyzwolenie takie daje
pełną swobodę myślenia , odczuwania , sposobu bycia i tego wszystkiego , co
najbardziej w dziecku wewnętrzne . Skłania to do otwartości , do spontanicznego
operowania spostrzeżeniami , pojęciami , znaczeniami . Przyzwolenie to jest
zezwoleniem na wolność , z czym wiąże się poczucie odpowiedzialności . W takim
układzie dziecko jest zdolne do ponoszenia konsekwencji za błędy i sukcesy .

Jeżeli wewnętrznym warunkom twórczości towarzyszy świadomość
bezpieczeństwa i psychiczna wolność , to powstaje większa ilość wytworów nowych
i twórczych .

Ogromnie ważna jest rola wychowawcy . Do niego należy umiejętne
zachęcanie do swobodnej ekspresji , usuwanie zahamowań , wpajanie
przeświadczenia o własnych możliwościach twórczych . Słowa i postawa wychowawcy
subtelnie wpajają dzieciom zaufanie do ich możliwości .

Dzieciństwo jest okresem szczególnej podatności człowieka na
wszelkie oddziaływania kształcące i wychowawcze . Ukierunkowanie tych
oddziaływań na rozwój dyspozycji twórczych zależy od otoczenia , szczególnie od
szkoły . Kształtowanie postawy twórczej jest na tyle ważnym zagadnieniem
wychowawczym , że stało się podstawą teorii wychowania estetycznego ,
obejmującego dwa równoczesne procesy wychowawcze : dążenie do usprawniania
naturalnego rozwoju dziecka dzięki pobudzaniu jego indywidualnej twórczości
artystycznej oraz dążenie do wychowania w dziecku wrażliwości estetycznej .

W procesie wychowania estetycznego pedagog winien być równocześnie
psychologiem . Szczególną uwagę powinien zwrócić na sam proces tworzenia , w
którym wyraża się cała osobowość dziecka , a przez jej wytwór – ogólny poziom
jego rozwoju . Wychowanie artystyczne powinno zaspokajać zindywidualizowane
potrzeby i rozwijać twórczą spontaniczność dziecka . Wychowanie estetyczne nie
ogranicza się jedynie do płaszczyzny szeroko pojmowanej artystyczności . Wiąże
się ściśle z wychowaniem moralnym . Upodobanie do tego co piękne , często
przekształca się w upodobanie do tego , co dobre i prawdziwe .

Istnieje przekonanie , że szkoła niszczy usposobienie twórcze
małego dziecka . Tak być nie musi . Punktem wyjścia dla twórczości stać się
może każdy istniejący program nauczania . Ogromna rola przypisywana jest tu
nauczycielowi , który swoją osobowością i postawą natchnąć może małego
człowieka i zachęcić do działania w pełni twórczego .

Postulować należy stworzenie jak najbardziej optymalnych warunków
rozwoju naturalnych potencjałów możliwości małego człowieka , współgranie z
jego naturalną potrzebą twórczej realizacji i ekspresji .

Nadrzędnym celem integrującym
wszystkie poczynania cząstkowe szkoły oparte na złożonych programach pobudzania
twórczości uczniów jest przygotowanie młodzieży do twórczego stylu życia .
Takie podejście do problemu kształcenia twórczości stwarza lepsze perspektywy
dla rozwijania postaw i osobowości twórczych .

zadbaj o swoje zdrowie