Zachowanie „niezaburzone
/normalne ,przystosowawcze/ oraz „zaburzone”/
nie akceptowane społecznie, , jest nabywane zgodnie z regułami uczenia się, a
więc sterowane przez otoczenie. Dlatego nieprawidłowości zachowań tkwią w
otoczeniu, a nie w jednostce., przez preferowanie lub piętnowanie pewnego
rodzaju zachowań.

Każdy z nas ma jedyną,
niepowtarzalną historię życia, historię uczenia się zachowań. Jedynie podobieństwa biorą się z jednakowych
oddziałowywań i zależności społeczno- kulturowych.

Stałość zachowania
określana jest mianem generalizacji bodźca lub generalizacji reakcji.

Różnice pomiędzy poszczególnymi
wariantami teorii społecznego uczenia się dotyczą preferowanego procesu uczenia
się / uczenie klasyczne ,instrumentalne, naśladowcze/, oraz tego w jaki stopniu
w danym wariancie uwzględnia się poznawcze regulatory zachowania.

ANALIZA
WARUNKOWANIA ZABURZEŃ

Człowiek przychodzi na świat z pewnymi
pierwotnymi potrzebami, które zaspakaja w sposób dla siebie specyficzny ,
określany jako ukształtowane indywidualnie wzory zachowań. W miarę dorastania
jednostka przyswaja sobie inne potrzeby wynikające z otoczenia w jakim się
znajduje.

Na pewne bodźce i sytuacje
człowiek uczy się reagować lękiem,
mogącym spełniać takie same funkcje jak potrzeba, tzn. motywować do zachowań
przystosowawczych lub do nieprzystosowawczych, do ucieczki lub do zdobywania.
Redukowanie lęku stanowi wzmocnienie dla zwykłego zachowania lub zachowania
neurotycznego.

W kształtowaniu, tzn. uczeniu się
nerwicy istotną rolę odgrywają „konflikty wewnętrzne /motywacyjne/”. Konflikt zachodzi wtedy, gdy jednocześnie
występują co najmniej dwie sprzeczne wzajemnie tendencje do reagowania.

Najważniejszym jest konflikt „między dążeniem a unikaniem”,
w którym jedna tendencja jest rezultatem słabego nawyku działającego przy
silnym popędzie, a druga wynika z silnego nawyku i słabego popędu.

Źródłem neurotycznego
nieprzystosowania jest nierozwiązany konflikt, wywołujący tym samym silny lęk.
Elementy tego konfliktu są wyparte, nie dające się zwerbalizować zdarzenia z
odległej przeszłości i nieświadome, neurotyk nie może stworzyć sobie
racjonalnego planu działania, który pozwoli na pozbycie się tych trudności .

Konflikt występuje najczęściej
pomiędzy potężnymi pierwotnymi popędami i równie potężnymi ograniczeniami czy
też zahamowaniami, których anormalne symptomy powodują, iż konflikt ulega
częściowemu zredukowaniu przez co słabnie także napięcie lękowe./ symptom
silnych bólów podbrzusza chroni wprawdzie
kobietę przed uleganiem wymaganiom seksualnym męża i w ten sposób zmniejsza jej
lęk przed współżyciem seksualnym, oraz przed niechcianą ciążą, przynosi doraźne
złagodzenie konfliktu i lęku, z drugiej strony może odebrać obojgu radość życia
i doprowadzić do rozpadu związku/.

Taki symptom nie przynosi ulgi,
utrzymując motywację do kontynuowania go wzbogacamy go innego rodzaju
symptomami/ objawami/ i w ten sposób symptom rodzi symptom. Symptomy
neurotyczne osiągają wielkie natężenie, przynosząc jedynie nieustające
konflikty i cierpienie.

Jako reakcja bezwarunkowa
podlegająca prawom uczenia się jest również gniew.

Bodźce i reakcje związane z
gniewem i agresją podlegają modyfikacji w ten sposób:

1. jednostka uczy się, w
jakich sytuacjach ma się złościć

2. jednostka uczy się,
jakie reakcje agresywne może przejawiać w poszczególnych sytuacjach

3. modyfikacji ulega
połączenie między przeżywaną złością czy gniewem, a zewnętrznymi reakcjami
agresji- w wyniku uczenia się złość / gniew/ łączy się z tymi reakcjami, które
są najbardziej nagradzane

Funkcjonalna analiza zachowania /Skinnera/ zawiera podstawowe
reguły uczenia się /warunkowania / instrumentalnego. Jednostka otrzymuje
wzmocnienie tylko wtedy, gdy wykona określoną czynność, a więc gdy jest aktywna.

Generalizacja bodźca
jest to przenoszenie wyuczonego zachowania na sytuację mniej lub bardziej podobną do tej , która
wytworzyła to wyuczone zachowanie./ posłuszeństwo wobec rodziców przenoszone
jest do przełożonych w szkole, wojsku, pracy/.

Generalizacja reakcji
,polega na dodatnim wzmacnianiu określonych reakcji, zwiększa
prawdopodobieństwo występowania analogicznych reakcji w odmiennych
sytuacjach./punktualność w nauce szkolnej, może zwiększyć prawdopodobieństwo
podobnego ustosunkowania się do obowiązków związanych z pracą zawodową/.

Pierwotne /wrodzone/ bodźce
wzmacniające pozytywne to pożywienie, woda, kontakt seksualny , ale także
uśmiechy, pieszczoty oraz inne formy kontaktu cielesnego.

Pierwotne bodźce wzmacniające
negatywne/ awersyjne/ są nieprzyjemne dla organizmu, np. silne gorąco lub
zimno, bardzo jasne światło, skurcze , bodźce bólowe.

Wtórne bodźce wzmacniające , to
nabierają one swych właściwości wzmacniających w wyniku doświadczenia. Znaczna
część wtórnych bodźców wzmacniających zachowanie – to wzmocnienia społeczne
polegające na ocenie, np. bycie
lubianym, chwalonym, akceptowanym/wzmocnienia pozytywne/, ale także np. bycie
nie lubianym, krytykowanym, wyśmiewanym, odrzucanym, gorszym lub uważanym za
wykolejeńca / wzmocnienia negatywne/.

Warunkowanie instrumentalne zachodzi wtedy, gdy po określonej reakcji pojawia się
natychmiast pewna jej konsekwencja w postaci wzmocnienia pozytywnego lub
negatywnego, np. nerwice stanowią rezultat długotrwałego procesu nabywania
specyficznych nawyków ruchowych /kompulsje/, myślowych /obsesje/, emocjonalnych
/fobie/, mających przymusowy charakter.

Zachowania neurotyczne
są reakcjami jednostki na bodźce awersyjne budzące lęk, przy czym zachowania te
są następnie wzmacniane przez pozytywne ich skutki, takie jak unikanie tych
bodźców i redukcja lęków. Są to więc reakcje unikania lęku.

W dzieciństwie występuje często
warunkowanie obronne / np. interakcje miedzy rodzicami a dziećmi dotyczące
utrzymania czystości, gdzie czynności dziecka są często zachowaniami typu
ucieczki i unikania/. Bodźcem awersyjnym do reakcji ucieczki jest werbalne
zachowanie rodziców polegające na robieniu wymówek, a bodźcem awersyjnym do
reakcji unikania jest krytykowanie, łajanie czy tez zmuszanie do ponownego
umycia się.

Bodźcem awersyjnym do reakcji
unikania mogą być wypowiadane przez dziecko słowa i zdania, a strach z nimi
związany może się zgeneralizować na myśli i związać bezpośrednio z myślami.

Posługując się zasadami
warunkowania instrumentalnego, można wyjaśnić powstawanie nałogu pijaństwa i
narkomanii, jako wyuczonych zachowań służących redukcji napięcia emocjonalnego.

Częste i długotrwałe picie
wzmacniane przez nagradzające bezpośrednio działanie alkoholu, przejawiające
się w uczuciu ciepła i nieograniczonych możliwości oraz w chwilowym odprężeniu
i uspokojeniu. Są to czynniki silniejsze niż oddalona w czasie kara lub
nagroda.

Warunkowanie klasyczne
przebiega na podstawie wrodzonych ,utrwalonych dziedzicznie odruchów
bezwarunkowych, takich jak np. odruch ślinienia się wywołuje widok i zapach
jedzenia, odruch mrugania wywołuje dmuchanie w powieki.

W przypadku bezwarunkowej reakcji
strachu możemy wyróżnić trzy kategorie bodźców bezwarunkowych : bodźce bólowe i
nagłe głośne dźwięki; niedobór związany z utratą równowagi, ciemnością i
samotnością; wreszcie zaburzenia fizjologiczne.

Warunkowanie klasyczne przebiega
na poziomie kojarzenia bodźców: dotychczasowy bodziec neutralny , dzięki
wzmacnianiu go przez bodziec bezwarunkowy , staje się bodźcem warunkowym,
wywołującym ślinienie się, strach, mruganie czy erekcję, które staja się
wyuczonymi reakcjami warunkowymi.

Również lęk nerwicowy może być emocjonalną reakcją warunkową wytworzoną w
drodze warunkowania klasycznego. Uznanie lęku za warunkową reakcję na przykre
bodźce prowadzi do poszukiwania w historii życia danej jednostki traumatycznych
zdarzeń, które mogą stanowić źródło lęku. Dlatego źródeł rozwoju lęku możemy szukać w historii życia
danej jednostki. Ludzie natomiast różnią się pod względem łatwości/ szybkości /
uczenia się reakcji warunkowych.

Wg Eysencka zachowania zaburzone są wyuczone, ale nie maja charakteru
przystosowawczego, są więc niekorzystne dla jednostki lub(i) dla jej otoczenia.

Fizjologiczne podłoże stanowi
labilność i pobudliwość autonomicznego układu nerwowego i nazwane jest „neurotyzmem” / neurotycznością/ która jest cechą wrodzoną.

Drugą właściwością osobniczą,
odpowiedzialna za zaburzenia zachowania jest wymiar „ekstrawersja-introwersja”, wyznaczający łatwość warunkowania, w
taki sposób, że u introwertyków warunkowanie przebiega łatwiej z powodu
przewagi mózgowego pobudzenia nad
hamowaniem, natomiast u ekstrawertyków w procesach mózgowych przeważa
hamowanie, co powoduje ,że ich reakcje trudno jest warunkować, łatwo zaś
wygasić.

Bardzo istotna rolę odgrywają pojęcia hamowania i pobudzenia, gdzie
pobudzenie traktowane jest jako proces nerwowy powstający w wyniku
oddziaływania różnych bodźców na narządy zmysłów, przejawiający się w różnych
formach aktywności ustroju.

Procesem przeciwstawnym jest
hamowanie.

Teorie
uczenia się społecznego / wg Bandury /

Typy modelowania

Pojecie modelowania
odnosi się do procesu uczenia się zachowań poprzez obserwowanie zachowań innego
człowieka – modela, którego istotę stanowi naśladowanie tego, co robią inni
ludzie.

Modelowanie powoduje przejęcie
zachowań stanowiących symboliczne równoważniki zachowań modela. O ile więc
naśladowanie oznacza wierne skopiowanie zachowań, o tyle modelowanie wyraża ten
sam nastrój i tę samą jakość zachowania,
dostosowane do okoliczności, w których znajduje się obserwator. Są to często
zachowania wzbogacone o nowe elementy, jakby twórcza modyfikacja zachowań
modela. Obserwowanie modela pobudza obserwatora do szeregu podobnych ,
aczkolwiek niekoniecznie identycznych zachowań.

Bandura wyróżnił trzy rodzaje skutków / efektów/ modelowania
:

1. modelowanie jest
skutkiem zaznajomienia się z nie znanym do tej pory wzorem zachowania, np.
przez obserwacje ludzie uczą się sposobu zażywania narkotyków

2. wynikiem modelowania
może być rozhamowanie reakcji, które poprzednio nauczono się hamować /efekt
rozhamowania/, lub tez powstrzymanie się od jakiegoś zachowania / efekt
hamowania/

3. łatwiejsze okazywanie
pewnych zachowań / efekt facylitacji /, czyli jakby zarażanie się zachowaniami
innych osób-modeli: obserwator dostosowuje swoje zachowanie do zachowań innych
osób.

Cechy modela ułatwiające
obserwatorowi modelowanie to, wg M.Ossowskiej cztery grupy najczęściej
naśladowanych osób :.

1. starsi bywają
naśladowani przez młodszych

2. wyżsi w pozycji
socjalnej są naśladowani przez stojących niżej

3. przerastający
inteligencją – przez mniej inteligentnych

4. sprawniejsi
technicznie – przez mniej sprawnych

Właściwości obserwatora
sprzyjające modelowaniu mogą być bardzo różne jak np. szacunek, podziw,
zazdrość, uległość, ufność, sympatia dla modela.

Podstawowymi właściwościami podmiotu, które pośredniczą pomiędzy obserwacją
zachowań a ich uczeniem się są :

1. procesy spostrzegania
, odpowiedzialne za wyodrębnienie bodźców modelujących z innych działających
bodźców

2. procesy pamięci, odpowiedzialne
za przechowywanie obserwowanych zachowań modela

3. procesy koordynacji
motorycznej, decydujące o możliwości i dokładności wykonania reakcji
naśladowczych

4. procesy motywacyjne,
odgrywające rolę czynników aktywizujących jawne zachowanie człowieka, tj.
decydujących o przejawianiu nabytych obserwacyjnie zachowań.

Istnieją cztery różne koncepcje
wyjaśniające mechanizm uczenia się przez naśladownictwo :

- pierwsza zakłada, że
tendencja do naśladownictwa jest uniwersalną właściwością człowieka, który imituje zarówno
obiekty społeczne, jak i niespołeczne. Pierwsze wynika z utożsamiania się z
elementami przyrody czy dziełami sztuki, drugie zaś ma charakter globalny-
podmiot automatycznie i odruchowo naśladuje wszystkie spostrzegane przejawy
ekspresji drugiego człowieka / Trzebińska, 1985 /

- druga wyjaśnia naśladownictwo zasadami warunkowania
instrumentalnego. Gotowość do przejmowania zachowań modela, jest tłumaczone
wzmocnieniami otrzymywanymi za naśladowanie innych osób / jeśli w przeszłości
obserwator był wzmacniany za zachowania i słowa przypominające reakcję i słowa
osób znaczących, to uczy się zwracać uwagę na zachowania otoczenia i jest
motywowany do naśladowania nawet wówczas, gdy nie otrzymuje za to żadnych
zewnętrznych nagród/.- Arska-Karyłowska, 1982

- w trzeciej koncepcji /
O.H.Mowera / niektóre zachowania przejęte od modela, są procesem warunkowania klasycznego , gdzie naśladownictwo występuje
wskutek samego skojarzenia między obserwowanymi reakcjami modela a
odpowiadającymi im reakcjami obserwatora / np. obserwator nauczył się reagować
emocjonalnie na bodziec sygnalizujący wystąpienie bólu u innej osoby/ Jest to
tzw. empatia emocjonalna, której niedobór byłby konsekwencją wychowania
nadmiernie ochraniającego dziecko nie tylko przed doznawaniem bólu, ale i przed
obserwowaniem osób doznających bólu w pewnych sytuacjach i pod wpływem pewnych
bodźców. Dzięki empatycznemu przeżywaniu, wszelkie kary lub nagrody, jakie
otrzymuje model, staja się również zastępczymi karami lub nagrodami dla
obserwatora, rezultatem tego jest naśladowanie reakcji nagradzanej oraz
powstrzymywanie się od reakcji karanej

- czwarta koncepcja
opiera się na założeniu, że wskutek obserwacji zachowania innych ludzi dochodzi
w umyśle obserwatora do powstania reprezentacji poznawczych tych zachowań, wraz z
ich kontekstem sytuacyjnym. Symbolizacja własnego doświadczenia wpływa dodatnio
na uczenie się przez obserwację, poznawcza reprezentacja sytuacji modelowania
prowadzi do symbolicznego odtwarzania obserwowanego wcześniej zachowania, a to
z kolei- do rzeczywistego odtwarzania zachowania modela / Arska-Karyłowska,
1982 /.

Zachowania naśladowcze zależą od
konsekwencji z jakimi się spotykają reakcje modela, dla obserwatora stanowią
tzw. wzmocnienie zastępcze ; jego
zachowanie jest modyfikowane przez rezultat wzmacniania zachowań modela.
Spełnia ono dwie podstawowe funkcje :

- informacyjną,
polegającą na dostarczaniu obserwatorowi informacji o tym, gdzie i w jakich
warunkach może spodziewać się nagrody lub kary za dane zachowanie, oraz o
emocjach doznawanych przez modela

- motywacyjną, wynikającą
z funkcji informacyjnej; albowiem informacje zawarte w obserwowanych
wzmocnieniach mają własności, które aktywizują zachowanie obserwatora,
wpływając na szybkość, intensywność oraz trwałość reakcji naśladowczych /
Zalewska, Siemiaszko , 1976/

O przejęciu określonego zachowania od modela decyduje to,
jak obserwator rozumie / ocenia / konsekwencje jakie spotkały modela za to jego
zachowanie.

Funkcjonowanie poznawcze
człowieka podlega tym samym prawom psychologicznym, co i zewnętrzne jego
zachowanie, i że przebieg tego funkcjonowania zależy od bodźców zewnętrznych,
pewne bodźce wyzwalają u jednostki niepożądana aktywność myślową i
wyobrażeniową / np. dla nałogowego alkoholika takim bodźcem będzie widok
butelki, a dla fetyszysty element damskiej garderoby; bodźce te wyzwalają
aktywność wyobrażeniową

inspirującą
do zaspokojenia głodu alkoholowego lub popędu seksualnego. Fakt nieumiejętności
zróżnicowania docierających do niego sygnałów w sposób zgodny ze społeczną
praktyką nazywamy defektem w poznawczym
systemie kontroli zachowania.

Pojęcie
obejmujące te sytuacje, w których jednostka ma wystarczające umiejętności, by
wykonanie działania zależało od jej intencji nazywamy oczekiwaniem własnej skuteczności , inaczej mówiąc czynniki mające
decydujący wpływ na wykonanie określonego działania zależą od woli jednostki.
Może ono składać się z dwóch elementów :

1. ze sposobu
spostrzegania własnej kompetencji / umiejętności, zdolności /

2. z przekonania , iż to
właśnie kompetencje, a nie czynniki zewnętrzne względem jednostki, maja
decydujący wpływ na wykonanie podjętego przez nią działania

Oczekiwanie
własnej skuteczności zależy od tego, czy osiągnięty został pożądany cel;
którego osiągnięcie prowadzi do wzrostu oczekiwań własnej skuteczności,
natomiast niepowodzenia sprowadzają te oczekiwania do zera.

Zachowanie
jednostki może być sterowane przez czynniki zewnętrzne lub kontrolowane przez
nią samą, gdzie pierwszy oznacza osobę kierowana przez innych ludzi / rodzinę,
system szkolny/ ,przez obowiązujące nakazy, zakazy, kary i nagrody, drugi zaś
oznacza człowieka decydującego samodzielnie o własnym postępowaniu dzięki
posiadanej wiedzy i kryteriach jej
wartościowania, oraz przyswojeniu określonych standardów postępowania .

Istnieje
pewne podobieństwo między poczuciem kontroli zewnętrznej, a wyuczona
bezradnością.

Człowiek
uczy się bezradności, jeśli spostrzega, że nie ma związku przyczynowego między
otrzymywaniem nagród i kar, a wykonywanymi przezeń działaniami czy posiadanymi
właściwościami. Człowiek nabiera przekonania, iż jego kontrola jest
nieefektywna i oczekuje ,że również w przyszłości , w innych sytuacjach nie
będzie zależności między jego własnym działaniem a osiąganymi rezultatami.

Rozmiary
bezradności zależą od oceny ważności wyniku własnego działania, jednostka może
być tylko wtedy wprowadzona w stan bezsilności, zmęczenia, znużenia,
zniechęcenia i depresji, gdy spostrzega, że nie ma związku między reakcją a
wynikiem.

Bezradnością
można się zarażać od innych ludzi, zwłaszcza od osób z własnej grupy
odniesienia.

J.Grzelak
sprowadza społeczne źródła bezradności / człowiek jako odrębna jednostka, a
człowiek jako instytucja działającą w imieniu tej jednostki , ale mająca za
sobą siłę zbiorowości/ do dwóch sytuacji społecznych :

1. skupienia, gdy jest
ona skoncentrowana w jednych rękach / despotyczny ojciec, władca /

2. rozproszenia kontroli,
gdy kontrola ta jest rozłożoną na wszystkich ludzi danej zbiorowości, tak że
interesowi każdej jednostki przeciwstawiony jest interes każdego innego członka
tej zbiorowości.

Za J. Szczepańskim możemy postrzegać bezradność jako
powszechne zjawisko życia zarówno w wymiarze biologicznym jak i społecznym,
kulturowym oraz gospodarczym; jest ona konieczną cechą ludzkiej egzystencji,
bowiem istnieć to to samo, co podlegać konieczności ograniczenia. Bezradność
człowieka wobec choroby, konieczność przemijania, starzenia się, śmierci, wobec
skoncentrowanej siły przyrody i nieprzewidywalnej złośliwości losu jest
potężnym wyzwaniem dla inteligencji człowieka, a zarazem próbą wyzwolenia się i
odnalezienia poczucia mocy. Temu wszystkiemu, co jest silniejsze od nas możemy
przeciwstawić dzielność, wolę życia, ambicję działania oraz co najważniejsze
nadzieję i wiarę, że nie jesteśmy sami.
Bowiem to właśnie pozwala człowiekowi żyć ze swą bezradnością, uzależnienie od innych jest nie tylko
przejawem bezsilności, ale bywa także wspomożeniem jego sił.