TEORIA WYCHOWANIA

1. Teoria osobowości

1. Teoria
behawiorystyczna – regulacja zachowania człowieka przebiega na poziomie
reaktywno-nawykowym S->R (s –bodziec, R – reakcja). Behawioryści odrzucili
model człowieka aktywnego i samodzielnego, określonego przez wewnętrzne motywy
i dążenia. Osobowość człowieka jest dla nich rezultatem struktury uwzniośleń
(społecznego uczenia się ). Człowiek wg. nich jest istotą reaktywną każdorazowo
popychaną przez przypadkowe bodźce i przez ludzi, przystosowującą się do
otoczenia pod naciskiem nagród i kar. Wg behawiorystów aby kształtować w
człowieku pożądane reakcje, nie trzeba znać jego celów, aspiracji, a jedynie
zastosować skuteczne procedury kar i nagród. Twórcy:
Watson, Skiner. Twierdzili oni, że osobowość nie powstaje i nie rozwija
się od wewnątrz, lecz jest wytworem świata otaczającego jednostkę i produktem
uczenia się.

W teorii behawiorystycznej są dwa nurty:1. - naukowy – wg którego
osobowość jest zorganizowanym systemem nawyków umożliwiających działanie. 2. –
teoria cech – do charakterystyki człowieka posłużono się różnymi przymiotnikami
wskazującymi na określone cechy zachowania ludzkiego.

2. Psychologia humanistyczna (Rogers Maslow) – niektóre jej założenia:

§ Koncentruje się na
relacji nadawca-komunikat-odbiorca (ja – jako osoba, Ja – jako człowiek).

§ Podstawowa zasada
polega na komunikacji czyli na autentycznym porozumiewaniu się.

§ O istocie człowieka
stanowi jego ludzki kontekst, a niepowtarzalna natura człowieka jest wyrażana
przez bycie człowiekiem w związku z innymi ludźmi

§ Celem praktycznym jest
pomoc człowiekowi w uzyskaniu własnej autentyczności, w oderwaniu od własnego
ja co stanowi podstawowy warunek w samorealizacji.

§ Nie istnieje obiektywna
wiedza czyli wolna od podmiotowości człowieka, jest ona oparta na psychologii
świadomego lub nieświadomego doświadczenia.

§ Człowiek stanowi
niepowtarzalną całość.

§ Właściwością natury
ludzkiej jest rozwój a czynnikiem sprawczym tego rozwoju są siły wewnętrzne.
Rozwój jest tu procesem stawania się człowiekiem.

§ Siłą powodującą rozwój
człowieka jest wewnętrzne dążenie do samorealizacji.

Psychologia humanistyczna jest inspiracją poczynań przywiązujących wagę
do:

§ Kształtowanie
człowieka o zintegrowanej osobowości wyrażającej się zgodnością myśli i
działań.

§ Rozwija w człowieku
poczucie autonomii.

§ Kształtowanie postaw
skupiających się na drugim człowieku [alocentryzm].

§ Eksponowanie w wyniku
egzystencjalnej problematyki osobowości i kształtowanie poczucia tożsamości.

3. Psychologia poznawcza:

§ Jednostka jest
samodzielnym podmiotem przyjmującym postawę badawczą wobec rzeczywistości,
którą obserwuje i kształtuje zgodnie ze zdobytą w ten sposób wiedzą.

§ Procesy psychiczne i
zewnętrzne zachowanie człowieka zależą od informacji płynących ze świata
zewnętrznego oraz zakodowanych wcześniej w pamięci. Ludzkie poznanie wykracza
poza informacje co umożliwia działanie w sytuacjach problemowych.

§ Istotnym wyznacznikiem
zachowania człowieka są posiadane przez niego struktury poznawcze, tworzone
przez system informacji jednostki o sobie i otaczającym świecie, zdobytych w
drodze indywidualnego doświadczenia.

§ Psychologia poznawcza
traktuje wartości jako kategorię psychologiczną umożliwiającą wyjaśnienie
ludzkich działań.

4. Teoria zachowania celowego ( dysonansu poznawczego ) – każda informacja sprzeczna z
dotychczasową opinią powoduje stan naruszenia wewnętrznej spoistości poglądów.
Każda nowa informacja staje się aktywna jeżeli trafia na gotowość poznawczą.

2. Metody wychowania.

Metoda - określony sposób działania powodujący oczekiwane zmiany
zgodne z uprzednimi założeniami. Metodą jest taki sposób działania, które można
wielokrotnie powtórzyć w razie potrzeby. Są stosowane świadomie i skutecznie.

Metody wychowania są zatem sposobami celowych działań zgodnych z
potrzebami wychowanków wielokrotnie sprawdzone w praktyce wychowawczej.

1. Zasady
klasyfikacji.

1. E. Piotrowiak:

Metody funkcjonują na trzech poziomach:

a. opiera się na
zgodności między efektem kształtowanych zachowań a oczekiwaniami wychowawców
(np. kary i nagrody).

b. poziom ten wyznacza
drogę pośrednią, uzależnioną od społecznych norm etyczno-moralnych.

c. stanowi skomplikowaną
lecz najbardziej akceptowaną przez wychowawców drogę dochodzenia do aktywnego
działania. Warunkiem tego działania jest posiadanie własnego systemu wartości.

Zadanie nauczyciela polega tu na partnerskim współuczestnictwie w
podejmowaniu decyzji przez wychowanka. O powodzeniu zabiegów wychowawczych
decydują:

§ przygotowanie
merytoryczne nauczyciela

§ psychiczne
predyspozycje wychowawcze

§ życzliwe kontakty
emocjonalne uczeń<->nauczyciel

§ prawidłowe rozpoznanie
potrzeb dziecka

§ bezpośrednia motywacja
do działania

§ trafność doboru metod

2. H. Muszyński:

Podstawą klasyfikacji jest tu sposób wywierania wpływ na zachowanie się
wychowanka przez stosowanie w danej sytuacji nagród i kar. (nagrody i kary są
tu rozumiane jako zaspokajające bądź utrudniające realizację potrzeb dziecka,
nagrody mają pobudzać a kary hamować). Sposób wywierania wpływów zależy od
czterech elementów:

. wychowawca, jego
autorytet, działania i stosunek do wychowanków

a. aktualny stan rzeczy,
od którego zależy możliwość zaspokojenia potrzeb dziecka

b. otoczenie społeczne
(grupa rówieśnicza i jej opinie)

c. wychowanek i jago
potrzeby, poglądy, przekonania, postawy i ideały

ad. a) metody wpływu osobistego

§ wysuwanie sugestii
(opierają się na założeniu, że samo zachowanie wychowawcy może być nagrodą lub
karą dla wychowanka a ich skuteczność zależy od autorytetu wychowawcy.
Wysuwanie sugestii może mieć charakter zachęcania, przestrzegania, oceniania i
zawsze wiąże się z ujawnieniem osobistego stanowiska wychowawcy)

§ perswazja (polega na
podsuwaniu wychowankowi określonych rozwiązań za pomocą dobranych argumentów)

§ oddziaływanie
przykładem osobistym (ukazanie uczniom wzorów zachowań w aktualnych sytuacjach)

§ wyrażanie aprobaty i
dezaprobaty (ocenianie zachowań uczniów, czyli wyrażenie aprobaty lub jego
brak)

ad. b) metody wpływu sytuacyjnego (ich stosowanie powoduje pewne
następstwa w życiu ucznia)

§ nagradzanie
(zaspokojenie potrzeb dziecka w wyniku właściwego postępowania)

§ karanie (udaremnienie
pewnych potrzeb, niespełnienie pewnych oczekiwań w wyniku złego postępowania.
Stosowanie tej techniki musi być starannie przemyślane i nie powinno prowadzić
do trwałej dyskryminacji)

§ instruowanie
(uświadomienie wychowankom sytuacji, podanie sposobu postępowania np. film,
audycja, teatr)

§ organizowanie
doświadczeń wychowanka (polega na uświadomieniu dzieciom, że ich zachowania
konstruktywne przynoszą pozytywne następstwa, zaś zachowania destruktywne
narażają je na konsekwencje sprzeczne z ich potrzebami)

§ wywoływanie
antycypacji następstw zachowań społeczno-moralnych (przedstawienie wychowankom
ewentualnych konsekwencji, które mogą być wywołane ich postępowaniem)

§ przydzielenie funkcji
i ról społecznych (polega na przyznawaniu wychowankom atrakcyjnych funkcji)

§ ćwiczenie (celowe
powtarzanie z góry ustalonych czynności prowadzące do ugruntowania określonych
postaw i przekonań)

ad. c) metody wpływu społecznego – stosowanie tych metod opiera
się na tym, że wszelkie stosunki jednostki z grupą społeczną mogą być źródłem
nagród i kar. Jest to poparte względami psychologicznymi. Wychowawca może
wpływać na wychowanka pośrednio poprzez grupę społeczną wykorzystując do swych
celów wszelkie zjawiska grupowe.

ad. d) metody kierowania samowychowaniem – mają one charakter
wtórny w stosunku do wcześniej omawianych. Ich skuteczność zależy od
przedstawionych trzech pierwszych metod oraz od dojrzałości uczniów, ich
właściwości psychicznych i konkretnych sytuacji.

3. K. Konarzewski:

Wychodzi on z założenia, że zadaniem teorii wychowania jest
dostarczanie uporządkowanej wiedzy, wywoływanie zmian w człowieku, stąd
konieczność zastosowania podejścia psychologicznego. Opiera się on na założeniu
wielopoziomowości struktur regulacyjnych człowieka i wyróżnia dwa poziomy:
regulacji reaktywnej oraz regulacji celowej. Poziomy te wzajemnie się
dopełniają.

`Regulacja reaktywna` to nawyki, a w `regulacji celowej`
można wyodrębnić dwa poziomy: - celowe czynności człowieka, oraz – wiedza
jednostki (pojmowana jako źródło wiedzy nowej [wiedza genetyczna].

Opierając się na tej koncepcji, autor dzieli metody na indywidualne i
grupowe.

Indywidualne:

- nagradzanie i karanie ( polega na tworzeniu atrakcyjnych następstw w
celu wzmożenia tendencji do reagowanie określoną czynnością na daną sytuację.
Nagroda powinna być zastosowana bez opóźnień. Karanie polega na tworzeniu
awersyjnych dla wychowanka zdarzeń w następstwie jego czynności. Zmierza do
zahamowania reagowania tą czynnością w danej sytuacji.)

§ modelowanie
(dostarczenie wychowankowi sposobności do obserwacji określonego zachowania
innych. Metodę tą można stosować przy modyfikacji różnych czynności
poznawczych, motorycznych, a nawet ocen moralnych czy społecznych.)

§ perswazja ( tworzy się
i przekazuje komunikaty językowe w celu wywołania w strukturach jego wiedzy
zmian o różnym zasięgu).

§ technika zadaniowa
(polega na uruchomieniu i ukierunkowaniu własnej aktywności wychowanka za
pomocą stawianych mu zadań, w celu wywołania wielostronnych zmian w strukturach
jego wiedzy).

Grupowe:

§ metody kształtowania
odniesienia porównawczego (wychowawca rezygnując z bezpośredniego oddziaływania
stara się ukształtować otoczenie społeczne wychowanka, przede wszystkim jego
grupę w taki sposób by wywierany przez nią wpływ prowadził do pożądanych zmian
w samym wychowanku).

§ metody nacisku
grupowego (różni się on od zwykłego karania i nagradzania tym, że bierze w nim
udział aktywnie lub w formie milczącego poparcia wielu członków grupy).

§ metody kształtowania
systemu ról i norm społecznych (rola społeczna to ogólnie podzielany wzorzec
postępowania. Za pośrednictwem systemu ról, czyli wzajemnych oczekiwań
partnerzy kontrolują swoje zachowania. Dzięki tej metodzie można doprowadzić do
przeobrażenia myślenia i działania człowieka).

§ metody kształtowania
grupowych wzorów życia (przyjęcie pewnego wzoru przez jednostkę powoduje
niejako jej “uodpornienie” na inne wpływy )

Grupowe metody wychowania opierają się na założeniu, że źródłem zmian
psychicznych w jednostce może być nie tylko działalność wychowawcy lecz także
zachowanie się innych ludzi tworzących społeczne otoczenie.

3. Formy pracy
wychowawczej.

Formy pracy wychowawczej – bliżej skonkretyzowane sposoby postępowania
wychowawczego. Jest to bardziej szczegółowy, a niekiedy drobiazgowy opis metod
wychowania ukazujący praktyczne ich zastosowanie w działalności pedagogicznej.

1. Formy oddziaływań
werbalnych – polegają na słownych (werbalnych) interakcjach między
nauczycielem a uczniami:

0. burza mózgów -
technika wykorzystywana przy rozwiązywaniu problemów budzących zainteresowanie
grupy. Po postawieniu pytania grupa bez zastanowienia podaje propozycje
odpowiedzi przychodzące do głowy. Zasady burzy mózgów:

. powstrzymać się od
oceniania

a. zwracać uwagę na ilość
pomysłów a nie ich jakość

b. zachęcać do pomysłów
fantazyjnych i nierealnych

c. wykorzystywać pomysły
cudze do tworzenia nowych

d. zapisywać każdy pomysł

1. techniki sondażu opinii o uczniach – polega na uprzystępnieniu uczniowi informacji na temat
co sądzi o nim klasa. Celem jest tu utrwalenie pozytywnego obrazu samego
siebie. Dzielą się na dwie grupy:

. technika pozytywnych
opinii o uczniu (stanowi próbę przewartościowania obrazu własnej osoby a
odnieść ją można do uczniów sprawiających kłopoty wychowawcze. Obraz samego
siebie może być zniekształcony opinią uczniów “trudniejszych”).

Etapy :

a. wyjaśnienie celu
jakiemu technika ma służyć

b. po wyrażeniu zgody
przez ucznia mającego być przedmiotem uwagi następuje zgłaszanie pozytywnych
opinii

c. wypowiedzi uczniów
dotyczące sposobów udzielenia pomocy koledze

d. podsumowanie
wypowiedzi przez wychowawcę

e. technika sondażu
opinii negatywnych i pozytywnych (przebiega j.w. lecz najpierw zgłaszane są
uwagi negatywne a potem pozytywne.

2. technika swobodnych tekstów (ekspresji słownej) – polega na pisaniu tekstu na dowolny
temat w formie wybranej przez ucznia. Praca może być indywidualna lub grupowa.
Potem uczniowie wybierają najciekawsze teksty i wspólnie je opracowują. Poprzez
dyskusję i ocenę poprawności utworów następuje zgłębianie zagadnień związanych
z ich treścią i formą, oraz ostateczne zmodyfikowanie własnych opracowań.
Technika umożliwia wypowiedzenie samego siebie, komunikowanie się z otoczeniem,
zdobywanie wiedzy o życiu i świecie.

3. Trening spotkaniowy
(kontaktów międzyludzkich) – jest formą uczenia się nowych zachowań w małej
grupie, ich podłożem są inscenizowane przez trenera sytuacje. Wykonując różne
ćwiczenia jednostka jest aktywnym uczestnikiem treningu oraz obserwatorem
zachowań własnych oraz innych uczestników. Mechanizm treningu wyjaśnia Zborowski
za pomocą teorii równowagi interpersonalnej, wg której w stosunkach
międzyludzkich ważną rolę odgrywają: osobowość jednostek, role i pozycje
społeczne, sfera emocjonalno uczuciowa, sposób spostrzegania osobowości, rola
emocji i uczuć oraz zachowania swoje i innych. Równowaga między partnerami
powinna wg tej teorii występować na trzech poziomach:

4. zachowania (wzajemne
świadczenie sobie usług i dostarczanie informacji)

5. uczuć i ich percepcji
(reakcje uczuciowe między partnerami)

6. osobowości i pozycji społecznej
(zbliżenie postaw, potrzeb i wyrównanie pozycji)

Zborowski wyróżnia trzy typy równowagi interpersonalnej ze względu na
czynniki wysuwające się na plan pierwszy w kontaktach i sytuacjach społecznych:

7. regulacja zachowań za
pomocą norm społecznych hamujących zbytnie zbliżenie partnerów

8. w reakcjach typu
przełożony – podwładny ważne są role potrzeby i wykonywane zadania partnerów

9. typ właściwy dla
stosunków partnerskich i podmiotowych, w którym równowaga opiera się na
aktywizacji czynników osobowościowych i emocjonalno-uczuciowych

Trening spotkaniowy stwarza korzystne dla kreowania zmian zachowania,
warunki odreagowania emocjonalnego i wsparcia, dostarcza cennych informacji
zwrotnych sprzyjających bezpośredniemu zrozumieniu siebie.

2. Formy oddziaływań niewerbalnych – wykorzystuje się tu psychoterapeutyczne i wychowawcze
wpływy aktywności ruchowej, reakcyjnej i artystycznej:

0. improwizowana dramatyzacja (polega na wykorzystaniu elementów sztuki teatralnej w
sposób umożliwiający rekonstrukcję własnej sytuacji życiowej i obrazu samego
siebie. Wyróżnić tu można:

. psychodrama – zabiegi
strategii wychowawczej posługujące się spontaniczną dramatyzacją. Związana jest
z analizowaniem zachowania jednostki a jej cel to poznanie siebie i lepsze
rozumienie swoich reakcji

a. socjodrama – przebieg
akcji nastawiony jest na grupę. Celem jest wywarcie wpływu na życie zbiorowe
grupy. Socjodrama może przebiegać wg:

b. ustalenie i omówienie
problemu (należy zwracać uwagę aby problem był ważny dla całej klasy. Nie
należy więc narzucać uczniom lecz ustalać go w ramach wspólnej dyskusji

c. spontaniczne
udramatyzowanie sytuacji (poszczególne role powinni odgrywać ci uczniowie
którzy tego sami chcą)

d. ustosunkowanie się do
zaimprowizowanej sytuacji lub zdarzenia

Istnieją różne odmiany technik socjodramatycznych: technika lustrzana
polega na możliwie dokładnym odtworzeniu sytuacji, technika zmiany ról gdzie
powierza się np. odegranie roli ucznia skrzywdzonego temu, który go skrzywdził,
technika postępowania na odległość odbywająca się bez udziału osoby stanowiącej
główny przedmiot scenicznej improwizacji.

1. technika treningu relaksacyjnego – są to ćwiczenia relaksująco-koncentrujące. Mogą się
wywodzić ze wschodnich systemów treningu psychofizycznego np. joga. Przywracają
stan psychoneurowegetatywnej równowagi oraz przyczyniają się do rozwijania
osobowości. Polegają na wykonywaniu układów ćwiczeń odprężających i
koncentrujących. W kulturze europejskiej metody tych ćwiczeń uległy modyfikacji
i mogą przebiegać:

. nauczenie się
przyjmowania postawy ciała ułatwiającej szybkie osiągnięcie stanu odprężenia
mięśni i naczyń krwionośnych

a. nauka koncentracji na
reakcjach fizycznych i psychofizycznych własnego organizmu

b. opanowanie
umiejętności sterowania reakcjami organizmu

c. nabywanie umiejętności
przekształcania i formowania osobowości

2. swobodna ekspresja plastyczna – Badania nad aktywnością twórczą dzieci ujawniły, że
najpowszechniejszym zjawiskiem obok zabawy jest twórczość plastyczna. Twórczość
ta jest niewyczerpanym źródłem wiedzy o psychice dziecka, dlatego stała się
specyficzną strategią wychowania. Należy więc naturalną twórczość plastyczną
dzieci wykorzystywać przy różnych okazjach, umożliwia to:

. uwolnienie się od
napięć psychicznych

a. przeżywanie
prawdziwych sukcesów

b. lepsze poznanie
uczniów przez nauczyciela

c. intensyfikację
procesów poznawczych

d. rozwijanie uzdolnień i
zainteresowań

3. muzykoterapia – muzyka
jest nośnikiem emocji, sprzyja nawiązaniu łączności emocjonalnej i werbalnej
między ludźmi, ułatwia dotarcie do psychiki drugiego człowieka. Muzyki można
słuchać lub samemu ją tworzyć, i w ten sposób wyrażać swoje najgłębsze
indywidualne uczucia

4. zabawa w teatr –
stanowi próbę ukazania jakiegoś ważnego problemu z punktu widzenia przeżyć i
doświadczeń uczestników. Można ją zaliczyć do zabaw tematycznych. Kilka minut
aktywnej dramy może dużo zdziałać dla zmęczonych, wyczerpanych i znudzonych
umysłów.

3. Formy oddziaływań doraźnych – stanowią formy pracy indywidualnej z uczniem, i znajdują
czasowe zastosowanie w praktyce pedagogicznej:

0. udzielanie indywidualnej pomocy – stanowi formę wspierania ucznia w pomocy samemu sobie.
Celem jest tu spowodowanie by uczeń nie musiał liczyć na cudze wsparcie, lecz
mógł polegać na własnych siłach. Sposoby pomocy:

. zindywidualizowane
odpytywanie na stopnie (chodzi o uchronienie ucznia przed lękiem z powodu
otrzymywania słabych ocen)

a. zróżnicowane zadawanie
pracy domowej (dostosowane do możliwości uczniów)

b. organizowanie pomocy
koleżeńskiej w nauce

c. bezpośrednie wsparcie
ucznia przez nauczyciela

d. wzmacnianie pozytywne
i negatywne:

§ pozytywne – technika bezpośredniej gratyfikacji (sygnalizacja
zadowolenia lub pochwała), - technika zawierania kontraktu (wspólna umowa
między nauczycielem a uczniem zawierająca pewne zobowiązania z obu stron), -
technika sukcesywnej gratyfikacji (wzmacnianie pozytywnych zachowań następuje
za pomocą punktów, a później po spełnieniu przez wychowanka określonych
zobowiązań można przyznać nagrody funkcyjne lub materialne)

§ negatywne – technika szybkiej interwencji (natychmiastowa reakcja na
złe zachowanie), – technika słownego napomnienia (dyskretne i w miarę serdeczne
zwrócenie uwagi), – technika chwilowej izolacji (krótkotrwałe wyłączenie
dziecka z zajęć)

e. formy ignorowania
niepożądanych zachowań (czasami uczniowie swym złym zachowaniem chcą na siebie
zwrócić uwagę lub sprowokować działanie wychowawcy. Kiedy takie zachowanie
powtarza się notorycznie nauczyciel może je zignorować.

4. Ideał moralny i
wzór osobowy.

Częścią składową wszelkiej moralności oprócz norm i zasad określających
ludzkie powinności, prócz ocen ludzkiego zachowania w kategoriach dobra i zła
są również określone wzorce. Stanowią one podobnie jak normy, zasady i oceny
moralne ważny czynnik regulujący postępowanie jednostek i grup społecznych.
Mogą one przybierać dwojaką postać: całkowicie wyidealizowaną i bliżej
skonkretyzowaną. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z ideałem moralnym, a
w drugim ze wzorem osobowym.

1. Ideał moralny
– jako idealny wzorzec postępowania moralnego ludzi stanowi najwyższy cel
działania wychowawczego. Nazywany bywa też ideałem wychowawczym lub osobowym.
Obejmuje on rejestr pożądanych właściwości moralnych przedstawianych w bardzo
ogólnych wymiarach w sposób abstrakcyjny i uniwersalny, bez odnoszenia do
konkretnych sytuacji. Można też powiedzieć, że jest to zbiór naczelnych celów
wychowania, czyli podstawowych ogólnych dyspozycji osobowościowych jednostki.
Ideał taki jest wzorem perspektywicznym. Niemal w każdej epoce i w
poszczególnych kręgach kulturowo-społecznych występował i występuje swoisty dla
nich ideał moralny. Różne są ideały moralne ludzi w zależności od ich własnego
systemu wartości:

0. nurt mądrości życiowej
– jego nie od społecznych konsekwencji. Człowiek postępujący zgodnie z
założeniami tego nurtu przejawia skłonność do asekurowania się przed przykrymi
doznaniami i przeżyciami bez względu na przeżycia innych ludzi, nie stara się
on angażować w żadne sprawy poza jego własne, troszczy się wyłącznie o własne o
własne dobro, a czyni tak zarówno wtedy gdy stroni od rzeczy materialnych
ponieważ nie chce się narażać na ich utratę, ale również wtedy gdy unika
wszelkiego rodzaju przyzwyczajeń i nałogów ponieważ nie chce stać cię
niewolnikiem własnych potrzeb i namiętności, kieruje się interesem osobistym
gdy zabiega o wartości duchowe, te bowiem rezerwuje wyłącznie dla siebie, nie
dzieli się nimi ani ich nie pomnaża, jest jedynie ich konsumentem, postawa taka
zapewnia mu poczucie bezpieczeństwa i stawia go w sytuacji bezkonfliktowej

1. nurt
perfokcjonistyczny – wyrazem wartości jest tu osobista doskonałość człowieka,
bez względu na jej konsekwencje praktyczno-społeczne, wyrazem moralnego
postępowania jest tu absolutna zgodność z określonymi normami moralnymi lub
bezwzględne posłuszeństwo autorytetowi jako dawcy tych norm. Głoszone tu normy
moralne mają wartość bezwzględną tzn. nie ma od nich odwołania niezależnie od
sytuacji i warunków w jakich znajduje się dana jednostka

2. nurt społeczny – wg
którego wartość człowieka jest w jego postawie, którą charakteryzuje troska o
zgodne współżycie i współdziałanie między ludźmi, okazywanie im zrozumienia
poszanowanie ich indywidualności i godności osobistej a także pragnienie
zaoszczędzenia im cierpień i niedostatków. Przykładem człowieka realizującego w
życiu ich ideał jest wg Kotarbińskiego tzw. opiekun spolegliwy (osoba, na której
można całkowicie polegać, która nigdy nie zawiedzie, która zrobi wszystko czego
podjęła się dokonać. Wykazuje życzliwy, tolerancyjny i opiekuńczy stosunek
wobec innych co wynika z jej wrażliwości na potrzeby, pomaganie zwłaszcza
osobom najbardziej potrzebującym.

2. wzór osobowy – ideał
moralny nie ma większej mocy oddziaływania wychowawczego, dopiero dzięki
ukazaniu go w postaci bardziej konkretnej może stać się jednym z czynników
regulujących zachowanie wychowanków. Ideał ten jest przeznaczony dla wychowawcy
ponieważ pomaga mu wyznaczać cele i zadania wychowania a wzór osobowy ma służyć
wychowankom, bo dzięki temu można zmobilizować ich do konkretnych działań.
Wzorami są więc konkretne jednostki, ludzie, których zachowanie jest aprobowane
społecznie, które stają się przedmiotem uwielbienia, mogą to być osoby żyjące
współcześnie znane z historii, a nawet będące fikcją literacką. Wzór osobowy
zawsze odnosi się do konkretnych zachowań i dlatego bardziej przemawia do
dzieci i młodzieży. Nie zawsze jest uosobieniem wartości uznawanych społecznie.
Zdarza się, że zawiera wiele cech negatywnych. Ze względu na różnorodność
zainteresowań ludzkich różne mogą być wzory osobowe, wzory te bowiem wzajemnie
się uzupełniają i wzbogacają. Wzory osobowe mają dużą siłę motywacyjną.
Urabianie dzieci i młodzieży nie powinno polegać wyłącznie na przekazywaniu im
wiedzy na ten temat.

Znajomość ideału i wzorów osobowych nie przesądza jaszcze o właściwym
zachowaniu się wychowanków. Nie można przyswoić wzorów osobowych przez ich
zapamiętanie i zrozumienie, ale zachodzi konieczność stworzenia różnych
sytuacji życiowych, w których preferowane wartości znalazły by swoje odbicie.
Wzory osobowe przyswajane są za pomocą procesu identyfikacji, czyli
upodobnienia się wychowanków do lubianych i cenionych osób. Wychowankowie
upodabniają się do nich gdy pozostawia się im swobodę wyboru właściwego wzoru.
Ważnym czynnikiem wpajania wychowankom zasad i norm postępowania, których
wykładnię stanowią wzory osobowe jest osobisty przykład ludzi zajmujących się
wychowaniem.

5. Cele wychowania.

Cele to zakładane zmiany jamie chcemy uzyskać kształtując osobowość
swoich wychowanków. Celem czyli przedmiotem dążenia wychowawcy mogą być pewne
dyspozycje psychiczne wychowanków, albo pewne stany środowiska społecznego w którym
żyją. W pierwszym przypadku cel jest wyrażony w kategoriach psychologicznych
(nawyki, postawy, zdolności, cechy osobowości), w drugim przypadku cel wyrażony
jest w kategoriach socjologicznych (struktura zbiorowości, role, normy, wzory
kultury).

1. Rodzaje celów
wychowania:

0. Cele ogólne – ujmowane
są jako cele ostateczne, podkreśla się tu znaczenie człowieka jako ostatecznego
celu wychowania. Mają one charakter uniwersalny i nie podlegają alienacji
ponieważ noszą znamię człowieczeństwa. Cele ostateczne włącza się w konkretne
konteksty społeczne, nie są one dane w postaci gotowej ale wypracowuje się je w
konkretnej instytucji wychowawczej. Ujmuje się je uniwersalnie i swoiście.
Zalety: są bogate znaczeniowo, akcentują ważne wartości społeczne, są perswazyjne,
zwięzłe (w tym sensie, że niewiele słów ogarnia szeroką dziedzinę). Wady:
wieloznaczność, nieokreśloność, założenia idealizujące, deklaratywność
(sformułowanie dobrze brzmi dzięki przymiotnikom jak indywidualny, trwały,
itp.), niejasny adresat.

1. Cele swoiste –
(operacyjne) konkretne, wymierne, zakładane efekty pracy wychowawczej. Stanowią
opis wyników, które mają być uzyskane. Zalety: są jednoznaczne, wskazują sposób
zademonstrowania iż cel został osiągnięty, odnoszą się wprost do ucznia,
mobilizuje ucznia i nauczyciela. Wady: względne ubóstwo znaczenia, rozłączenie
poznania i motywacji, poszatkowanie przedmiotu, pracochłonność.

2. Podział w kategoriach
psychologicznych – kreatywne (wywołać..., ukształtować..., itp.),
optymalizujące (zwiększyć..., wzmóc..., poszerzyć..., itp.), minimalizujące
(osłabić...,ograniczyć ..., itp.), korekcyjne (przekształcić..., itp.)

2. Funkcje celów wychowania:

0. cele stanowią punkt
odniesienia, do którego wszystko w procesie dydaktyczno-wychowawczym się
przymierza i ocenia

1. cele wychowania mają
znaczenie regulacyjne, stanowią gwarancję przeciw nadmiernemu rozbudowaniu
środków

2. cele spełniają funkcję
organizującą wobec treści, metod, form organizacyjnych czy też kształcenia
nauczycieli, badań oświatowych. Cele wzmacniają to co wyraźnie demaskują, co
ukryte, ujawniają zło i oskarżają. Nadają też ludzki sens przekazywanej wiedzy
i stają się motywacją do dalszych poszukiwań

3. cele mają charakter
koordynujący. Są więc integrujące, mobilizujące. Umacniają i pobudzają
entuzjazm ale pod warunkiem, że są celami autentycznymi

4. cele pełnią funkcję
prospektywną (polegającą na “twórczym przepowiadaniu”, przenoszeniu się w
przyszłość aby tworzyć ją taką jakiej pragniemy). Cele przenoszą w dzień
jutrzejszy, inspirują dzień dzisiejszy, pobudzają tych, którzy budują

5. cele zapewniają
trwanie wartości, należą do przeszłości dnia dzisiejszego i przyszłości.
Wzmacniając poczucie bezpieczeństwa stanowią odpowiedź na niepokoje ludzi

Wg A. Góryckiej:

6. funkcja wyodrębniająca
- wyróżnienie celu swoistego dla danych procesów wychowawczych

7. funkcja
strukturalizująca – modelująca całokształt procesu wychowawczego, polegająca na
odpowiednim dobraniu struktur sytuacyjnych i wyniesionych z danej sytuacji
doświadczeń wychowanków do odpowiednio dobranych celów wychowania

8. funkcja kontrolna –
sprowadzająca się do oceny uzyskanego wyniku

3. Aksjologiczne podstawy celów wychowania

Aksjologia – nauka o wartościach, zajmująca się badaniami ich natury
oraz podstawami i kryteriami wartościowania.

Istnieje obecnie potrzeba rozważenia istotnych wartości i znalezienia
sposobu ich przełożenia na język praktyki edukacyjnej, postuluje się
konieczność “edukacji aksjologicznej” prowadzącej do świadomego wybierania
wartości i określania ich hierarchii jako podstaw konstruowania własnej filozofii
życiowej. Koncepcje aksjologiczne wpływają na refleksje o celach edukacyjnych.
Nadrzędną wartością w ujęciu współczesnej aksjologii jest człowiek, jego życie,
rozwój, samorealizacja, tożsamość, wolność, podmiotowość. Wartości uruchamiają
ludzką motywację, ukierunkowują ludzkie działania, są przedmiotem pragnień
człowieka, stanowią czynnik regulujący jego postępowanie i nadoją jego życiu
większy sens. Hierarchia uznawanych wartości stanowi jedno z podstawowych
uwarunkowań, wpływających na ludzkie zachowania, wpływają na oceną innych
ludzi, wyznaczają postawy wobec różnych obiektów. Wszelki ideał czy model
wychowawczy musi wyrastać ze zrozumienia aksjologicznej specyfiki natury
ludzkiej. Wiedza o wychowaniu musi się zatem opierać na wiedzy o wartościach i
wiedzy o człowieku. Ponadto chodzi też o stworzenie sytuacji wychowawczych
umożliwiających uczniom rozpoznawanie, akceptowanie i przeżywanie wartości.

W procesie wychowawczym wartości przejawiają się zarówno w treściach,
metodach i celach.

6. Pojęcie i cechy
wychowania.

1. Pojęcie
wychowania.

Na ogół wychowanie jest przyjmowane jako proces lub jako wynik czy
produkt oddziaływań wychowawczych. Nas interesować będzie wyłącznie wychowanie
jako proces i to w wąskim rozumieniu, odnoszącym się przede wszystkim do sfery
emocjonalno motywacyjnej dzieci i młodzieży, w mniejszym natomiast stopniu do
rozwijania ich pod względem emocjonalnym. wychowanie zgodnie z większością
definicji utożsamiane jest z oddziaływaniem na psychikę i zachowanie człowieka.
Takie podejście sugeruje nadmierne kierowanie rozwojem człowieka w procesie
wychowania. Wiele definicji wychowania akcentuje nie tyle wywieranie
bezpośredniego wpływu ile wspomaganie wychowanków w naturalnym i spontanicznym
rozwoju (obecne wychowanie ukierunkowane jest na takie właśnie myślenie – jest
zatem procesem interpersonalnym).

2. Cechy wychowania: -
wyżej przedstawiona definicja wychowania nie wyczerpuje w całości jego
znaczenia, wychowanie jednak charakteryzuje się cechami, które ułatwiają jego
rozumienie:

0. złożoność wychowania –
zachowanie człowieka zależne jest od uwarunkowań zewnętrznych (w tym także
oddziaływań wychowawczych), jak również uwarunkowań wewnętrznych, czyli
osobistych przeżyć i doświadczeń człowieka (potrzeby, aspiracje, motywy dążeń
oraz funkcjonowanie organizmu łącznie z centralnym układem nerwowym i układem
gruczołów dokrewnych.) Także wszystko co oddziałuje z zewnątrz człowieka wpływa
na ogół w sposób okrężny tj. przez jego uwarunkowania wewnętrzne. Takim
uwarunkowaniom podlega także proces wychowania, niezależnie od tego czy
dostrzega się w nim charakter interwencyjny czy proces samorzutnego rozwoju. W
każdym przypadku bowiem mamy do czynienia z takim samym lub podobnym
mechanizmem regulacji zachowań ludzkich.

1. Intencjonalność
wychowania – oznacza ona, że wychowawca jest świadomy celów jakie pragnie
realizować w wyniku planowo organizowanej działalności wychowawczej. Ma się tu
na myśli działalność zawodowych jak i niezawodowych wychowawców. Nawet w
przypadku świadomego przeciwstawienia się wychowaniu jako celowemu
oddziaływaniu na wychowanka nie jest możliwe całkowite rezygnowanie z
jakichkolwiek celów z nim związanych. Intencjonalności nie jest także
pozbawiona działalność wychowawcza, w której wywieranie wpływów ogranicza się
tylko do “kibicowania” rozwojowi i samorealizacji wychowanków

2. Interakcyjność
wychowania – proces wychowawczy ma miejsce zwykle w warunkach współdziałania ze
sobą wychowawcy i wychowanka, odbywającego się na zasadzie wzajemności lub
sprzężenia zwrotnego (oddziaływania co najmniej dwukierunkowego)

3. Relatywność wychowania
– wiąże się z trudnościami jakich nastręcza przewidywanie skutków oddziaływań
wychowawczych. Przewidywanie to ma raczej charakter hipotetyczny. Wynika to w
znacznej mierze ze złożoności procesu wychowania, jak również ze złożonej
dynamiki osobowości ludzkiej. Wychowanie stanowi tylko jeden z wielu wpływów na
wychowanków. Wśród czynników wywierających znaczący wpływ na psychikę i
zachowanie się dzieci i młodzieży są ponadto niezamierzone wpływy środowiska,
środki masowego przekazu, itp.

4. Długotrwałość
wychowania – człowiek podlega przemianom własnej osobowości przez całe niemal
swoje życie. Dlatego o wychowaniu można mówić zarówno w odniesieniu do dzieci i
młodzieży jak i osób dorosłych, a nawet starych. Długotrwałość wychowania łączy
się także z systematycznością, co ma znaczenie dla ciągłego pogłębiania
osiągniętych wyników.