TEMAT: FILOZOFICZNO - ETYCZNE PRZESŁANKI PRAW I WOLNOŚCI CZŁOWIEKA

WSTĘP

Prawa człowieka
były produktem dość długiej ewolucji, która trwała kilkaset lat - twierdzą
niektórzy autorzy i wypada się z nimi zgodzić. Ewolucja ta miała miejsce w
Europie Zachodniej. W procesie tej ewolucji obok zmienności poglądów na temat
praw człowieka, zwanych też "podstawowymi prawami" albo
"podstawowymi wartościami", zaobserwować można pewne wartości
(twierdzenia i sądy trwałe, uniwersalne, dotyczące każdego człowieka bez
względu na jakiekolwiek zarysowane na wstępie różnice historyczne, społeczne,
światopoglądowe, polityczne i inne) opierające się bowiem ..., na wartościach
najbardziej podstawowych, które należą do powszechnego dorobku

ludzkości ..., Analizując europejską myśl
filozoficzną można stwierdzić, że bezpośrednie rozważania o prawach i
wolnościach człowieka pojawiły się dopiero w czasach nowożytnych. Samo pojęcie
"prawa człowieka" pojmowane jako prawo podmiotowe przysługujące
człowiekowi z tej racji, że jest człowiekiem, pojawiło się w zasadzie dopiero w
wieku 19-stym. Mimo to w epokach wcześniejszych - w starożytności i
średniowieczu - zagadnieniom tym poświęcono wiele uwagi.

CZĘŚĆ GŁÓWNA

Formułowane w tej kwestii koncepcje
stanowiące niemal od zarania ważny element rozważań filozoficznych, zwłaszcza zaś ich nurtu
humanistycznego, związane były na ogół z określonymi założeniami
ontologicznymi, gnoselogicznymi i aksjologicznymi, z ogólną teorią wszechświata
i człowieka, z teorią poznania i różnymi systemami wartości, stanowiącymi
podstawę dla wskazań natury prakseologicznej dotyczących dróg, sposobów i
środków niezbędnych dla osiągnięcia wartości ujętych w czasach współczesnych w
katalog praw człowieka i podstawowych wartości. Tak rozumiane prawa i wolności
człowieka występowały już w czasach filozofów starożytnej Grecji i Rzymu. Już
Hezjod w swoich "Pracach i dniach" czy przedstawiciele jońskiej
filozofii przyrody podkreślali ścisłą zależność między wolnością, bezpieczeństwem
i szczęściem człowieka, a poznaniem i przestrzeganiem zasad harmonii i ładu
panujących we wszechświecie i społeczeństwie ludzkim, nazywanych czasami
prawami natury.

Zagadnienia te
widoczne są w poglądach jednego z najwybitniejszych przedstawicieli myśli
greckiej okresu niewolnictwa klasycznego - Platona. Platon prawa te odnosił
tylko do wolnych Greków odmawiając ich niewolnikom. Filozof ten po analizie
problemu szczęścia i wolności człowieka
oraz jego naturalnych uprawnień do najważniejszych źródeł zagrożeń owych
wartości zaliczył naruszenie ładu ustanowionego w świecie i w ludziach,
nieprzestrzeganie w życiu społecznym zasad sprawiedliwości i norm moralnych
oraz prawnych. Sądził, że usunąć te zagrożenia i zrealizować te wartości może
jedynie "dobrze urządzone" państwo, tzn. takie, w którym panuje
harmonia wewnętrzna, porządek i ład moralny, prawny, polityczny, gospodarczy, w
którym władzę sprawują ludzie najmądrzejsi, zdolni pojąć istotę szczęścia i
sprawiedliwości i należycie je zrealizować.

Podobne stanowisko
zajmował Arystoteles wiążąc osiągnięcie szczęśliwego życia i prawo do jego
obrony z kształtowaniem cnót duchowych, cielesnych z działalnością
"doskonałego państwa" będącego w jego przekonaniu gwarantem
sprawiedliwości, warunkiem uspołecznienia człowieka i podstawą ładu
istniejącego we wspólnocie ludzkiej. Wiązał prawa i wolności człowieka oraz
jego bezpieczeństwo z odpowiednim stanem gospodarki, kultury, instytucji
publicznych, podkreślając zarazem dużą rolę wychowania w uświadomieniu ludziom
istoty sprawiedliwości, wolności, prawa - przyczyniając się w sposób pośredni
do budowania podstaw filozoficznych podstaw owych "podstawowych praw"
człowieka. Problemy te w większym lub mniejszym stopniu występowały w
twórczości przedstawicieli szkół sokratycznych, cyników i cyrenaików, którzy -
nawiązując do Hezjoda - drogę do bezpiecznego, spokojnego i swobodnego życia
człowieka widzieli również w powrocie do życia "zgodnego z naturą".

Przedstawiciele
wyżej wymienionych szkół kładli główny nacisk na relacje: człowiek - natura.
Epikur natomiast i jego zwolennicy wprowadzili do rozważań nad człowiekiem nowy
element, poszukując gwarancji bezpieczeństwa i szczęścia nie tylko w jego
otoczeniu ale i w nim szmym. Jest to idea poszukiwania pewnych wartości we
wnętrzu człowieka, w jego naturze, antycypującą niejako późniejsze koncepcje
praw i wolności człowieka.

W starożytnym Rzymie Cyceron i
Lukrecjusz pisali o stworzeniu sprawiedliwego ustroju zdolnego zagwarantować
ludziom ich uprawnienia. "Państwo szczęśliwe" byłoby zasobne w
bogactwa i siłę i kierowałoby się takimi zasadami sprawiedliwości i moralności
takimi jak: "nie szkodzić drugiemu, chyba że się dozna krzywdy",
"służyć powszechnej korzyści".

Problemy te poszerzone o transcendencję
znalazły swój wyraz w filozofii wczesnochrześcijańskie w poglądach Tertuliana, Orygenesa, Laktancjusza.
Ukoronowaniem tej idei była filozofia św. Augustyna, który dziełem "De
civitate dei" (O państwie Bożym) otworzył nową epokę w duchowym życiu
ludzkości wzbogacając filozofię chrześcijańską o ideał wspólnoty skupionej
wokół wartości najwyższych, ideał solidarności i świadomego uczestnictwa w
doskonaleniu owej wspólnoty.

Prawdziwy rozwój
zainteresowań prawami i wolnościami człowieka przypada na czasy nowożytne i
związany on jest z gwałtownymi przemianami dokonującymi się w Europie w życiu
społecznym, gospodarczym politycznym, religijnym i umysłowym przygotowującym
grunt dla struktur kapitalistycznych. O życiu ludzi zaczął coraz bardziej
decydować wzrost gospodarczy i związany z nim rozwój wiedzy i nauki o świecie i
człowieku, jego życiu i działalności, a także o przysługujących mu prawach i
wolnościach dlatego, że jest człowiekiem. Filozofia tego okresu służyć chciała
ulepszeniu i wzbogaceniu życia człowieka, eliminowaniu z jego otoczenia zjawisk
negatywnych, utrudniających jego rozwój, ograniczających jego niezbywalne prawa
i wolności. Jednym z celów filozofii renesansowej, a zwłaszcza jej nurtu
humanistycznego, którego przedstawicielami byli tacy myśliciele jak: Mikołaj
Machiavelli, Tomasz Morus, Jan Bodin, Franciszek Bacon, Tomasz Campanella, Hugo
Grocjusz, Stanisław Orzechowski, Andrzej Frycz Modrzewski.

Mikołaj Machiavelli wyrażając sprzeciw
wobec rzekomej bezradności człowieka względem otaczającej go rzeczywistości i
poddaniu go pod kontrolę "losu lub Opatrzności" wskazał, że człowiek
z natury obdarzony jest energią i wolą działania, które to właściwości może w
pełni zrealizować tylko w ramach państwa opartego na znajomości naturalnych
skłonności, dążeń i praw człowieka oraz instrumentów panowania. W rozważaniach
nad prawami człowieka, ujmowanymi w szerokim kontekście społecznym,
ekonomicznym i politycznym odnotować należy również "renesansowe
utopie" w pracach Morusa, Campanelli, Bacona. Mimo wątków utopijnych prace
te przepojone były troską o uczynienie życia ludzkiego bogatszym i
szczęśliwszym. Kontynuując wątki filozoficzne okresu Renesansu Tomasz Hobbes
wyrażał przeświadczenie, że ład społeczny i same prawa ludzkie wynikają z prawa
naturalnego, że są tym samym wcześniejsze od jakiejkolwiek władzy i dlatego
władza nie może ich nadawać i odbierać.

Ideę tę najpełniej rozwinął Hugo
Grocjusz w swoim dziele "Trzy księgi o prawie wojny i pokoju".
Zakładał on, że to ostatnie jest "jedno zawsze i dla wszystkich".
Zasadniczą cechą natury człowieka jest, zdaniem Grocjusza, wrodzona skłonność
do zrzeszania się i życia w społeczeństwie, które może ochronić słabsze
jednostki przed gwałtem silniejszych.

Do teorii prawonaturalnych nawiązywał
również Karol Monteskiusz żyjący na przełomie 17 i 18 wieku.

Oświecenie stanowiło epokę doniosłą w
dziejach walki o prawa człowieka. Pamiętajmy, że w Anglii wywalczono w tym
czasie ustrój parlamentarny. Filozofowie angielscy uważali, że człowiekowi z
natury przysługują prawa, w tym zwłaszcza prawo do własności, równości i
wolności.

Do upowszechnienia idei oświeceniowych,
w tym idei wolności, równości praw człowieka, przyczynili się jednak
najbardziej filozofowie francuscy. Franciszek Maria Arouet (Wolter) wyrażał
przekonanie, że nierówności głęboko zakorzenione w naturze społeczeństw nie da
się wykorzenić tak długo jak długo trwać będzie walka o byt. Utrzymywał, że
twierdzenie o równości ludzi jest głęboką prawdą, gdy się ma na myśli równe
prawa do wolności, do swobodnego rozporządzania własnym majątkiem i do obrony
przez prawo. Ideę równości i wolności gwarantującą szczęście i pomyślność
człowieka podkreślał również Jan Jakub Rousseau, autor takich prac jak:
"Rozprawa o pochodzeniu i podstawach nierówności między ludźmi",
"Umowa społeczna". Krytykował kulturę i cywilizację współczesną,
które pozbawiły ludzi tych wartości, w tym także prawa pozytywne sankcjonujące
nierówności społeczne przeciwstawiał im nie "naturę", lecztaką
cywilizację i kulturę, które odpowiadałyby naturalnemu rozwojowi i potrze bom współczesnego człowieka. Jego
zdaniem przywrócić równość i niezależność jednostkom może tylko społeczeństwo,
w którym jedni sznują dobre prawa innych i są zjednoczeni w dążeniu do
wspólnego dobra. Podobne stanowisko prezentowali Klaudiusz Helwecjusz i Paweł
Holbach.

Wszyscy ci filozofowie krytycznie
odnosili się do istniejących porządków, formułując jednocześnie postulat
rozumnej organizacji państwa, społeczeństwa, praw, wychowania dzięki którym to
reformom wszyscy ludzie mieli uzyskać pełną możliwość korzystania z przysługujących
im praw i wolności.

Na szczególną uwagę zasługują dzieła
Immanuela Kanta: "Krytyka czystego rozumu", "Krytyka
praktycznego rozumu", "Krytyka władzy" ze względu na ich
doniosłość teoretyczną i etyczną. W przekonaniu Kanta człowiek jest podmiotem (a
nie biernym odbiorcą wrażeń) w procesie poznania, które przebiega "od
teorii do praktyki", jest istotą moralną, a moralność jest nie do
pomyślenia bez wolności i autonomii, które wynoszą człowieka ponad przyrodę.
Kant formułuje następujący imperatyw: "postępuj tak abyś mógł chcieć, aby
ludzkość nigdy tobie ani innym jednostkom nie służyła za środek, lecz zawsze
była celem samym w sobie, jakim mogą być jedynie istoty rozumne",
"postępuj tak abyś swoją wolę mógł uważać za źródło prawa powszechnego".
Kant twierdził, że ustrój w każdym państwie powinien być republikański, bo
tylko on opiera się na zasadzie wolności i równości ludzi. Istotne dla
zrozumienia istoty i źródeł praw człowieka i jego wolności mają poglądy Hegla
zawarte m.in. w "Wykładach z dziejów filozofii" czy "Nauce
logiki". Wprowadził on pojęcie "rozumna wolność". Tylko wtedy,
kiedy człowiek w poczuciu obowiązku moralnego będzie przestrzegał ustalonych
norm postępowania, harmonizujących z celami ogólnymi, zgodnych z istotą
sprawiedliwości, uznawanych za słuszne i moralne, osiągnie ową
"uświadomioną wolność" we wspólnocie ludzi tworzących "etyczną
społeczność" - państwo. Marzenia Hegla jak i innych myślicieli , mimo
wielu wartościowych idei dotyczących "nowego ładu" , wolności i
równości ludzi, rozumnych i sprawiedliwych państw, nie doczekały się nigdy
pełnej realizacji w praktyce.

Podobnie jak w epokach minionych
koncepcje współczesne mają w większości charakter humanistyczny. W walce o
podmiotowość człowieka, o jego wolność i autonomię odegrały swoją rolę różne
odcienie i odmiany egzystencjalizmu, od koncepcji duńskiego filozofa i teologa
Kierkegaarda poczynając, poprzez poglądy Marcina Heideggera, Karla Jassersa,
Gabriela Marcela i wielu innych filozofów, na Jean Paul Sartrze kończąc.
Problem praw i wolności nie był również obcy reprezentantom filozofii
fenomenologicznej, której prawdziwym twórcą buł Edmund Husserl, a którą w
zakresie etyki i teorii rozwinął Max Scheler, a także przedstawicielom różnych
odmian strukturalizmu, zwłaszcza zaś Claude Straussowi, autorowi
"Antropologii strukturalnej" i wielu innych prac podejmujących m.in.
próbę wyjaśnienia miejsca i roli człowieka w świecie, w tym należnych mu praw i
wolności. Wśród myślicieli podejmujących takie próby wypada wymienić reprezentantów
znanej przez wiele dziesięcioleci "Szkoły Frankfurckiej". Problemy
osoby ludzkiej, godności człowieka zajęły szczególnie wiele miejsca we
współczesnej filozofii chrześcijańskiej.

ZAKOŃCZENIE

Mówiąc o współczesności i o nurtach
filozoficznych należy podkreślić, że wychodząc często z przeciwstawnych
koncepcji teoretycznych potrafią zrozumieć i zaakceptować pewne wspólne
wartości i wspólne działania w zakresie praktycznej strony praw i wolności
człowieka. Idea tego zrozumienia i porozumienia umożliwia osiągnięcie pewnego
ogólnoludzkiego minimum w zakresie ustalenia katalogu owych podstawowych praw i
wolności człowieka oraz mechanizmów i środków ich urzeczywistniania w imię
wolności, sprawiedliwości i bezpieczeństwa tak jednostek, jak i całych
społeczeństw. Legła też ona u podstaw najważniejszych dokumentów
międzynarodowych określających owe prawa i wolności oraz sposoby i drogi ich
realizacji.