TELEWIZJA - SZANSA CZY ZAGROŻENIE

Współczesne dzieci żyją w świecie zupełnie innym
niż poprzednie pokolenia, w świecie mas i multimediów, tworzących wielką
globalną wioskę. Dzieci mają coraz szerszy dostęp do wieloczynnościowych
aparatów telewizji krajowej, satelitarnej, kablowej, kaset video, komputerów,
itp. Szybko rozwijająca się w naszym kraju telewizja krajowa i satelitarna
sprawiła, że Polska jest jednym z większych w świecie rynków telewizji
satelitarnej. Tak więc codzienna przestrzeń dziecka poszerza się gwałtownie o
nowe media, którym młodzi widzowie poświęcają coraz więcej swojego czasu.

Telewizja i inne mas i multimedia zmieniają
zasadniczo proces socjalizacji i wychowania dziecka już od najmłodszych jego
lat, stwarzając tym samym nowe możliwości przygotowania go do życia, poznawania
norm i wartości oraz wzorów postępowania drogą pośredniego oddziaływania z
ekranu telewizyjnego.

Problem wpływu telewizji na kształtowanie się
osobowości dziecka nabiera aktualnie coraz większej rangi. Dotychczas ujmowany
był zazwyczaj od strony postulatów wychowania moralnego, społecznego,
estetycznego, od strony dydaktycznych walorów programów telewizyjnych, itp.,
natomiast proces oddziaływania na osobowość dziecka nie był w pełni uświadamiany
przez rodziców i wychowawców.

Telewizja fascynuje dzieci, bo przynosi im przy
małym wysiłku sporo różnorodnej rozrywki. Kiedy telewizor jest włączony, płyną
nieprzerwane obrazy, a na ekranie pojawiają się nowe twarze, stale się coś
zmienia i dzieje. Ponadto telewizja jest dla dziecka, podobnie, jak dla
dorosłych, wygodnym, nie wymagającym większego wysiłku intelektualnego środkiem
przekazu. Wpływa to na poszerzanie zainteresowań tym elektronicznym medium -
dzieci oglądają praktycznie wszystko to, co wzbudzi w nich ciekawość. Dotyczy
to zarówno programów adresowanych do nich, jak i dla dorosłych. Przykładem mogą
tu być wyniki badań amerykańskich naukowców, z których wynika, że 40 % z ogółu
czasu poświęcanego telewizji dzieci przeznaczają na oglądanie programów dla
dorosłych. Myślę, że w Polsce sytuacja ta wygląda podobnie, co nie pozostaje
bez wpływu na osobowość dziecka.

Niepokój o wpływ telewizji na kształtowanie się
osobowości dziecka spowodował podjęcie badań naukowych mających na celu
wykrycie, jak wielki jest ten wpływ na dziecko i jego postępowanie oraz czy
jest on doraźny, czy długotrwały, itp. Z niektórych badań wynika, że oglądanie
telewizji wywiera korzystny wpływ, z innych - że wpływ ten jest szkodliwy: że “dziecko dobrze przystosowane i zdrowe, jest
prawdopodobnie mniej narażone na niekorzystny wpływ telewizji, czy to doraźny,
czy trwały, niż dziecko słabo przystosowane i niezbyt zdrowe” (E. Hurlock,
Rozwój dziecka).

Charakterystyczne dla wielu badań jest założenie,
że wpływ telewizji na dziecko jest z gruntu negatywny, niszczący. Krytyka tego
medium jest bardzo ostra, o czym świadczyć może stanowisko M. Vinne, która
opierając się na badaniach klinicznych dowodzi, że telewizja podkopuje życie
rodzinne i niszczy zdolności dziecka do samodzielnego myślenia, upośledza
rozwój mózgowia, zachęca do myślowego lenistwa, osłabia zdolności językowe i
wyobraźnię dziecka.

Niekorzystny wpływ ma telewizja szczególnie na te
dzieci, które spędzają przed szklanym ekranem zbyt dużo czasu. Naukowcy
dowodzą, że obserwując toczącą się w telewizji akcję najmłodsi nie odróżniają
świata fikcji od rzeczywistości, a także przyjmują wydarzenia z akcji jako
prawdziwe. “Nadużywanie” ekranu może wywołać u nich bierność, utratę upodobań
przywódczych i unikanie wysiłku. Ich dziecięca twórcza mowa stopniowo staje się
nieprawidłową, chaotyczną, co może w efekcie doprowadzić do kłopotów czytania,
gdyż telewizja swą bogatą ofertą programową dostarcza im aż nadto wrażeń i to
bez wysiłku z ich strony.

Szczególny niepokój powinny budzić często oglądane
przez dzieci sceny grozy, przemocy i okrucieństwa, które mogą pozostawić u nich
trwały uraz, lęk, a także wywołać agresywne zachowania. Może to doprowadzić do
tego, że dzieci powoli będą obojętnieć na okrucieństwo, zatracać moralną wrażliwość
i mogą dojść do wniosku, że skoro pokazywana w telewizji przemoc jest
powszechna, że jest nieunikniona i usprawiedliwiona - to na agresję należy
odpowiadać agresją.

Przedstawione dotychczas przeważnie negatywne
skutki wpływu telewizji na osobowość dziecka mogłyby wskazywać na to, ze
najmłodsi nie powinni mieć z nią w ogóle do czynienia. Taki pogląd jest jednak
błędny, gdyż przy zachowaniu pewnych warunków dziecko może skorzystać z
oglądanych programów. Te warunki to: dostosowanie programu do możliwości
intelektualnych i emocjonalnych dziecka, kontrolowanie czasu oglądania,
omawianie i interpretowanie w gronie rodziny lub rówieśników obejrzanych
treści.

Z różnych badań przeprowadzonych w Polsce i za
granicą wynika, że telewizja może być traktowana jako instytucja wspomagająca
rodzinę i szkołę w kształtowaniu osobowości dziecka. Badania te dowodzą
również, że telewizja może być dla dziecka źródłem wiedzy poprzez dostarczanie
nowych, nieznanych mu do tej pory wiadomości z różnych dziedzin nauki, techniki
i kultury. Dzięki odpowiednim programom najmłodsi widzowie wzbogacają swój
zakres wiadomości, rozwijają swe zdolności i zainteresowania poznawcze oraz
bierny i czynny słownik. Aby jednak tak się stało należy dokonać świadomego
wyboru miejsca telewizji w życiu naszych dzieci. Dorośli muszą więc zatroszczyć
się o właściwy dobór treści, które odbierają dzieci tak, aby przeważały wśród
nich programy wartościowe pod względem wychowawczym i kształcącym. Programy te
mogą pomóc dzieciom w poznawaniu i prawidłowym rozumieniu współczesnego świata.
W tym procesie jednak niezbędne dla dzieci wydają się być rozmowy z dorosłymi o
programie i wyjaśnianie mu niezrozumiałych kwestii. Telewizja bowiem nie może
efektywnie i z pełną korzyścią dla dzieci funkcjonować w oderwaniu od innych
działań społecznych, przede wszystkim podejmowanych przez rodziców, których
rola w tym względzie jest szczególna.

Oprócz rodziców istotną rolę w tym względzie ma do
spełnienia szkoła. Powinna ona tak przygotować uczniów do korzystania z telewizji,
aby stali się oni mądrymi konsumentami i wizualnie świadomymi odbiorcami.
Dzięki różnorodności form oraz przekazywanych treści telewizja może być
skutecznym narzędziem oddziaływania wychowawczego. Waga tej roli telewizji nie
może być wychowawcy obojętna. Wybór odpowiedniego programu wymaga od
nauczyciela nie tylko wiedzy, ale i wysokiej kultury ogólnej, aby mógł
skutecznie propagować wśród wychowanków cenne elementy treści, zarówno
intelektualne, jak i moralne.

Zdaniem H. Muszyńskiego telewizja stanowi ważny
czynnik wpływający na kształtowanie się i rozwój moralnej sylwetki człowieka.
Rola telewizji w tym względzie nieustannie wzrasta, gdyż umożliwia ona dzieciom
i młodzieży uzyskiwanie obszernych informacji o poglądach, postawach, opiniach
i przekonaniach innych ludzi, w tym także rówieśników. A więc telewizja stanowi
ważny instrument kształtowania przekonań oraz postaw ideowych i moralnych pod
warunkiem jednak, że korzystanie z niej przez dzieci odbywa się pod kontrolą i
w obecności rodziców, po to, aby obejrzane treści zostały odpowiednio
zinterpretowane.

Powyżej przedstawiłam skutki oddziaływania
telewizji na osobowość dziecka, i to zarówno negatywne, jak i pozytywne. Myślę,
że zarzuty pod adresem telewizji nie dotyczą telewizji jako takiej, lecz głównie
programów udostępnianych dzieciom. Należy więc dokonać świadomego wyboru
miejsca telewizji w życiu dzieci. Rozważenie przez dorosłych negatywnych i
pozytywnych wpływów telewizji na osobowość dziecka może ustrzec młodych widzów
przed niebezpieczeństwem bezkrytycznego odbioru programów oraz przed
sterowaniem przez telewizję życiem naszych dzieci. Świadome i przemyślane
dobieranie programów oraz żelazna konsekwencja w ograniczaniu do minimum
kontaktów z telewizją zmniejszy na pewno szkodliwe oddziaływanie tego medium na
człowieka, a w szczególności na dziecko.

Literatura:

Hurlock E. Rozwój dziecka. Warszawa 1985, PWN

Izdebska J.: Rodzina,
dziecko, telewizja. Białystok 1996, Wydawnictwo Uniwersyteckie ,,Trans
Humana"

Kossowski P.: ,,Dziecko i reklama telewizyjna,
Warszawa 1999, Wydawnictwo Akademickie Żak