SURDOPEDAGOGIKA JAKO DZIAŁ PEDAGOGIKI SPECJALNEJ

Surdopedagogika (łac. surdus – głuchy) jest to dział szczegółowy pedagogiki specjalnej zajmujący
się teoretycznymi i praktycznymi problemami kształcenia i wychowania jednostek z wadami
słuchu i wadami mowy wynikającymi z zaburzeń słuchu. Stopień utraty słuchu może
być różny od lekkiego niedosłuchu do pełnej głuchoty. Duże znaczenie ma
ustalenie stopnia niedosłuchu i klasyfikacja dzieci z wadami słuchu.

Zasady klasyfikacji dzieci z wadami
słuchu:

1. Lekki niedosłuch (mniej niż 30 db) –
trudności w słyszeniu mowy szeptanej.

2. Umiarkowany niedosłuch (mniej niż 60 db) –
trudności w słyszeniu mowy potocznej, która może być jednak odebrana bez
aparatu głównie drogą słuchową.

3. Znaczny niedosłuch (60-90 db) – po
odpowiednim treningu mowa jest rozumiana głównie drogą słuchową.

4. Głuchota (więcej niż 90 db) – mowa
potoczna nie jest rozumiana nawet przy pomocy aparatury i po treningu słuchu.

Stopień utraty słuchu nie jest jedynym kryterium przy kwalifikowaniu
dziecka do określonego rodzaju
szkoły. Zasadniczy wpływ na zakwalifikowanie dziecka ma także jego ogólny
rozwój psychiczny i ogólny stan zdrowia.

Etiologia wad słuchu obejmuje trzy zasadnicze zespoły czynników
powodując:

A -
głuchotę dziedziczną,

B -
głuchotę wrodzoną,

C
- głuchotę nabytą.

A Głuchota dziedziczna – gdy występuje
ona również u innych członków tej samej rodziny, którą dzieli się na:

- dominującą
– łączy się z innymi zaburzeniami, nie zawsze ujawnia się od urodzenia,
niekiedy dopiero po kilkunastu latach i jest trudna do stwierdzenia,

- recesywna - może pojawić się w każdym pokoleniu.

B Głuchota wodzona – przyczyny:

- choroby
matki w czasie ciąży (choroby wirusowe),

- czynniki
toksyczne (uszkodzenie płodu),

- zaburzenia
hormonalne (konflikt serologiczny).

C Głuchota nabyta – spowodowana jest przyczynami działającymi
w okresie porodu i w czasie dalszego
rozwoju jednostki. W czasie porodu słuch dziecka może uleć uszkodzeniu na
skutek urazu powodującego krwotok i niedotlenienie.

We wczesnym
okresie życia dziecka rozpoznanie głuchoty nabytej jest trudne, gdyż czynniki
chorobowe działać mogą w ciągu dłuższego czasu i wpływać uszkadzająco na organy
słuchu. Częstą przyczyną głuchoty nabytej w pierwszych latach życia jest
zapalenie opon mózgowych, a w dalszych latach choroby zakaźne (odra, gruźlica)
i wpływ urazów (akustycznych, przypadkowych), rzadziej zdarza się głuchota
spowodowana urazami psychicznymi. Głuchota wpływa również na rozwój psychiczny
dziecka – utrudnia przyswajanie języka oraz kontakt z otoczeniem. Nawet ze znacznym ubytkiem słuchu jednostka
może osiągnąć dobry poziom szkolny i dobre przygotowanie do pracy zawodowej, a
przez to korzystne warunki przystosowania społecznego.

Ze względu na niedosłyszenie mowa dziecka jest inna, dziecko ma
trudności z własną wymową – głos jest mniej dźwięczny, bezbarwny, pozbawiony
rytmu, nieprawidłowo modelowany. Dla dziecka głuchego mowa głosowa jest mową
trudną, więc często i łatwo
posługuje się innymi formami porozumiewania takimi jak: mimiką, gestami,
migami, mową palcową. Jest to mowa uboga w treści, uniemożliwia
uogólnianie i myślenie
abstrakcyjne, dlatego ucząc dziecko głuche preferuje się mowę ustną, głosową.

Rozwój mowy
ustnej ma zasadniczy wpływ na rozwój intelektualny dziecka. Należy dziecko jak
najwcześniej objąć specjalną opieką pedagogiczną. Im dziecko młodsze, tym
większe szanse ukształtowania kompensacyjnych mechanizmów recepcyjnych w
zakresie odbioru wrażeń komunikatywnych, jak również posługiwania się mową ustną
i formami językowymi. We wczesnym okresie życia opiekę nad dzieckiem sprawują
rodzice, a pedagog specjalny tak powinien kierować postępowaniem rewalidacyjnym
rodziców, aby ich świadoma opieka zapewniała jak najlepszy rozwój dziecka.

Rozwój mowy
wspierany jest przez inne formy porozumiewania wzrokowego,

mowę pisaną i mowę palcową. Mowa pisana stosowana jest jako forma
porozumiewania towarzysząca i wspierająca kształtowanie mowy dźwiękowej.
Opanowanie sztuki czytania, rozumienie tekstów drukowanych i sprawne
posługiwanie się pismem ma duże znaczenie dla dalszego rozwoju dziecka.
Możliwość korzystania z informacji książkowych, kontakt z czasopismem, z codzienną pracą stwarza
jednostce warunki współuczestniczenia w sprawach społecznych, zawodowych, w
życiu kulturalnym. Umiejętność czytania wywiera korzystny wpływ na rozwój
języka. Mowa palcowa w odróżnieniu od mowy migowej umożliwia stosowanie form gramatycznych.

Mowę palcową („daktylografię”,
daktylos – palec) dziecko głuche opanowuje łatwiej i szybciej. Mowa palcowa wykorzystywana jest
metodycznie jako środek porozumiewania się we wstępnym okresie nauki, gdy
jeszcze występują duże trudności w porozumiewaniu się mową ustną.

W kształtowaniu i
rozwoju mowy głosowej duże znaczenie mają protezy słuchowe. Aparatura
elektroakustyczna musi być traktowana jako środek pomocniczy w rewalidacji
głuchych. Protezy słuchowe wzmacniają bodźce akustyczne co ułatwia odbiór
wrażeń słuchowych. Dziecko głuche ma trudności w rozumieniu otoczenia, bo musi polegać na wzrokowym doznaniu w
kontakcie ze środowiskiem społecznym. Wynikają stąd nieadekwatne do sytuacji
reakcje, przyczyny nerwowości tkwią w nieprawidłowym oddziaływaniu wychowawczym rodziny i trudności w porozumiewaniu się z
otoczeniem. U dzieci starszych często wytwarza się poczucie mniejszej wartości,
ponieważ odczuwają, że ich sytuacja jest inna niż dzieci słyszących, a powoduje
to kształtowanie się postawy nieufności wobec otoczenia. Dorośli głusi są
cenieni w pracy zawodowej, ponieważ są skupieni, mają dużą zręczność i
sprawność, chętnie uprawiają sport i turystykę.

Szkolnictwo dla
dzieci z wadami słuchu obejmuje: przedszkola, szkoły podstawowe i zasadnicze
szkoły zawodowe, szkoły podstawowe dla dzieci niedosłyszących. Dla dzieci
głuchych z obniżonym poziomem umysłowym są szkoły specjalne oraz klasy przy
szkołach dla dzieci głuchych o normalnej inteligencji. Wszystkie szkoły
posiadają internaty. Selekcja do tych szkół wymaga diagnozy psychologicznej,
lekarskiej, audiologicznej.

Ze szkołami dla dzieci głuchych i niedosłyszących współpracuje
Polski Związek Głuchych. Głównym zadaniem Związku jest niesienie pomocy i
zapewnienie opieki kulturalnej oraz materialnej inwalidom słuchu na terenie
całego kraju. Polski Związek Głuchych w
zakresie pomocy dzieciom i młodzieży głuchej organizuje poradnie dla małych
dzieci z wadami słuchu. Związek prowadzi kursy przysposobienia zawodowego dla
młodzieży głuchej oraz udziela pomocy w usamodzielnianiu absolwentów szkół dla
głuchych, zatrudniając ich w zakładach pracy chronionej i w inwalidzkich zakładach
produkcyjnych. Związek prowadzi również szeroką działalność
kulturalno-oświatową, wspiera organizacje sportowe, zajmuje się działalnością
wydawniczą dla głuchych.

Pierwsze szkoły dla głuchych powstały
dopiero w drugiej połowie XVIII w., przyczyną tak późno wprowadzonej formy
instytucjonalnej opieki pedagogicznej nad głuchymi było to, że głuchych traktowano jako nie wychowalnych. Jednostki
takie określano jako „głuchonieme”, dopiero pod koniec XIX w. przyjęto
określenie „głuchy” w odróżnieniu od „głuchoniemego”. Obowiązkiem szkolnym
objęto dzieci głuche już na początku XIX w., a w drugiej połowie XIX w.
powstają pierwsze szkoły zawodowe dla głuchych (w Berlinie 1873r.), natomiast
przedszkola zaczęły się
rozwijać dopiero w wieku XX. W Polsce pierwsza szkoła dla głuchych została
zorganizowana w roku 1817 w Warszawie przez ks. Jakuba Falkowskiego, która była
jednocześnie pierwszą szkołą podstawową specjalną zorganizowaną w Polsce.

LITERATURA

Lipkowski O. (red.): O wychowaniu dzieci głuchych, 1967, PZWS

Góralówna M., Domańska A.: Dziecko niedosłyszące w rodzinie, 1996,
PZWL

Lipkowski O., Pedagogika specjalna, 1981, PWN

Encyklopedia Pedagogiczna pod red. Wojciecha Pomykało; Fundacja
Innowacja,

Warszawa 1993