Ogród Zoologiczny w Płocku

jako środowisko społeczno
wychowawcze

Środowisko
społeczne Płocka

Płock jest 130 - tysięcznym miastem, malowniczo położonym na stromym, wysokim
brzegu Wisły. Jest jednym z najstarszych polskich miast, a świadectwem jego
tysiącletniej historii są licznie zachowane zabytki. Płock - to historyczna
stolica Mazowsza, a za panowania Władysława Hermana (1079-1102) faktyczna
stolica Polski. W Bazylice Katedralnej, sięgającej swym początkiem XII wieku,
znajduje się sarkofag dwóch władców Polski - Władysława Hermana i jego syna
Bolesława Krzywoustego, a w kruchcie - kopia słynnych, romańskich Drzwi
Płockich.

      W murach dawnego opactwa benedyktyńskiego i
zamku książęcego mieści się Muzeum Mazowieckie, w którym zgromadzono najbogatsze
w Polsce zbiory sztuki secesyjnej. Tuż obok znajduje się Muzeum Diecezjalne z
unikalną ekspozycją sztuki sakralnej. Płock - to także najstarsza polska
szkoła, ponad 800 - letnia Małachowianka, najstarsze w kraju Towarzystwo
Naukowe Płockie (zał. w 1820 r.), oraz okazały, klasycystyczny Ratusz, w którym
obradował po raz ostatni Sejm I Rzeczypospolitej. Zabytkowy Płock to zarazem
miasto nowoczesnego przemysłu. POLSKI KONCERN NAFTOWY "ORLEN" jest
potentatem na krajowym rynku paliw płynnych i produktów petrochemicznych, a
zarazem jedną z największych firm w tej części Europy. Właśnie w Płocku
wybudował swą fabrykę amerykański król dżinsu LEVI STRAUSS i od 1992r.
produkuje tu odzież. Z kolei NEW HOLLAND - BIZON to jedyny producent kombajnów
zbożowych w Polsce. Do grupy inwestorów zagranicznych dołączyła szwajcarska
firma HERO, która produkuje soki owocowe, dodatki do ciast i czekoladę.

      Atrakcją turystyczną Płocka jest
rozpostarty na wiślanej skarpie Ogród Zoologiczny z imponującą kolekcją węży
jadowitych, a dodatkowym atutem miasta - bezpośrednie sąsiedztwo wiecznie
zielonych lasów Pojezierza Gostynińskigo z wtopionymi weń jeziorami. Płock jest
dziś miastem akademickim z czterema uczelniami wyższymi, w których studiuje
ponad 12 tys. młodzieży.

       Dobrze układa się współpraca z siedmioma
miastami partnerskimi: Fort Wayne w USA, Darmstadt w Niemczech, Auxerre we
Francji, Forli we Włoszech, Możejkami na Litwie, Nowopołockiem na Białorusi i
Bielcami w Mołdawii.

Z pośród 130 tysięcy mieszkańców Płocka 85 tysięcy jest w
wieku produkcyjnym, ponad 30 tysięcy to osoby w wieku przed produkcyjnym,
reszta – ok. 15 tysięcy to osoby w wieku poprodukcyjnym.

Płock jest miastem o szczególnie dużym bezrobociu ok. 16%
(przy bezrobociu na terenie Mazowsza 10%). Na terenie Płocka działa 21 szkół
podstawowych, 7 gimnazjów, 16 liceów ogólnokształcących, 91 szkół średnich
technicznych, 14 szkół zawodowych oraz 6 wyższych uczelni.

Najstarsze ogrody zoologiczne i botaniczne na
świecie i w Polsce

Zakładanie ogrodów zoologicznych
i botanicznych ma swoją wiekową tradycję. Pierwsze ogrody zoologiczne w formie
zwierzyńców pojawiły się już u ludów starożytnych o wysokiej kulturze -
Chińczyków, Greków, Rzymian, Hindusów i dawnych ludów Ameryki środkowej.
Królowie lub czasem ludzie możni i wpływowi urządzali w swych posiadłościach
ogrody pełne roślin i zwierząt, czyniąc to zarówno dla przyjemności czy
podniesienia prestiżu, jak i zaspokojenia przyrodniczych zainteresowań. Dumni
ze swych kolekcji dbali o zachowanie prawidłowych warunków hodowli roślin i
zwierząt. Często zatrudniali nawet specjalnych opiekunów i ogrodników, którzy
zajmowali się dziwacznymi zwierzętami i roślinami. Z materiałów pisanych z
ówczesnych okresów dowiedzieć się można, iż wiele zgromadzonych zwierząt,
nasion i sadzonek roślin pochodziło z dalekich krain, do których w celu ich
pozyskania organizowano specjalne ekspedycje lub, że pewne okazy otrzymywali
jako prezenty od zaprzyjaźnionych wodzów oraz jako daniny od podbitych ludów (
Polinger Foster 1999).

Wzmianka o pierwszym zwierzyńcu założonym
przez cesarza chińskiego Wu - Wanga pochodzi z roku 1150 roku p.n.e. Dostarczał
on pewnej ilości zwierzyny dla celów łowieckich oraz miał zadanie zapoznać
publiczność z ciekawymi okazami fauny świata.

Zwierzęta hodowano też w starożytnym państwie rzymskim
przed ok. 2000 lat. Bestiamie Rzymian dostarczały głównie okazów dla celów walk
cyrkowych na arenach. W starożytnym Egipcie hodowano i czczono w świątyniach i
domostwach krokodyle, a oswojone węże towarzyszyły przy wspaniałych biesiadach
( Dulęba 1968 ). Przez następne wieki, głównie w menażeriach królewskich
gromadzono coraz więcej zwierząt takich jak: żyrafy, gepardy i małpy z Afryki,
foki z Morza Śródziemnego oraz niedźwiedzie i słonie z Azji. Ogrody botaniczne
często były ozdabiane okazami rzadkich drzew, ptaszamiami pełnymi egzotycznych
ptaków oraz centralnie położonymi sadzawkami z niezwykłymi rybami (Polinger
Foster 1999 ).

Wyprawy krzyżowe w XI - XIII wieku, a także
odkrycie Ameryki w 1492 roku i cała epoka wielkich odkryć geograficznych
przyczyniły się do wielkiego postępu w rozwoju europejskich ogrodów
zoologicznych. Konkwistadorzy hiszpańscy - towarzysze Ferdynanda Cortez'a,
który w latach 1519-21 podbił państwo Azteków, przekazali wiele wiadomości o
ogrodzie ostatniego króla Azteków - Montezumy. Wieści te wzbudziły podziw dla
wysokiej kultury i wiedzy hodowlanej Azteków. W ogrodzie Montezumy znajdowały
się prawdopodobnie wszystkie gatunki kręgowców Nowego Świata, od ryb do ssaków
włącznie. Ogród ten był dostępny szerokim rzeszom publiczności, ale
jednocześnie użytkowano go pod kątem gospodarczym (Dulęba 1968). W Europie
powstanie właściwych, opartych na naukowych podstawach ogrodów zoologicznych
poprzedzają, zasobne w kolekcje żywych ssaków, ptaków, a w niewielkiej ilości
gadów, menażerie zakładane w dworach magnackich w XVII wieku. Każdy monarcha
czy magnat europejski trzymał przy swym zamku lub pałacu pewną ilość dzikich
zwierząt dla ozdoby rezydencji i ogólnego podziwu. Były to najczęściej wilki,
niedźwiedzie a czasem lwy. Istniały także wówczas zwierzyńce, w których
hodowano jelenie, daniele, czasem żubry i dzikie konie - tarpany, głównie dla
celów łownych. Z bogatych menażerii dworskich słynął Wiedeń Wersal, Tower
londyński, a w Polsce za czasów króla Jana III Sobieskiego - Wilanów pod
Warszawą. Jan III Sobieski posiadał w swych zbiorach obok gatunków krajowych
także i liczne okazy zagraniczne m.in. kazuary. Dworskie i magnackie menażerie
nie były dostępne dla szerokich warstw zwiedzających. Pierwszym takim ogrodem,
który udostępniony został dla ogółu obywateli w 1793 roku na wniosek wielkiego
zoologa Etienne Geoffroy Saint Hilairea było ZOO w Paryżu, umieszczone w
ogrodzie Jardin des Plantes jako część, „Museum d'historie naturelle". To
najstarsze ZOO utworzone zostało ze zwierzyńca założonego w Wersalu w 1766 roku
przez Ludwika XVI. Pod dyrekcją Jerzego Cuwiera, a następnie braci Etienne i
Isidore Geoffroy Saint Hilaire staje się na długie lata jednym z
najpoważniejszych ośrodków zoologicznych ( Dulęba 1968).

Na ogród publiczny przekształcony też zostaje wkrótce
zwierzyniec cesarski w Wiedniu, założony już w 1752 roku - za czasów Marii
Teresy. W ciągu XIX wieku powstają liczne ogrody zoologiczne w większości
stolic i głównych, miast europejskich, głównie z inicjatywy Towarzystw
Akcyjnych. Fala zakładania ogrodów zoologicznych nasila się szczególnie w
drugiej połowie XIX wieku w „epoce Darwina", a wieku XX w wyniku pełnego
zrozumienia znaczenia tego rodzaju placówek, przybiera jeszcze bardziej na
sile. Europejskie pierwsze ogrody zoologiczne znalazły licznych naśladowców na
wszystkich kontynentach. W Polsce najstarszym z ogrodów zoologicznych jest
Ogród Wrocławski założony w 1865 roku. Obecnie mamy jedenaście ogrodów
zoologicznych, przeważnie w miastach wojewódzkich (Zysk 1992).

Historia płockiego Ogrodu Zoologicznego

Miejski Ogród Zoologiczny w Płocku powstał w
1951 roku jako kontynuacja idei tworzenia ogrodu botanicznego i fauny krajowej
z 1921 roku. Położony jest na skarpie na prawym brzegu Wisły, na peryferiach miasta,
zajmując aktualnie obszar o powierzchni 10 ha. Pierwsze sugestie dotyczące jego
założenia wysunięte zostały przez Marię Macieszynę, działaczkę kulturalno -
oświatową i nauczycielkę biologii w jednej ze szkół średnich w Płocku.
Postulowany przez nią ogród przyrodniczy w Płocku miał zaspokajać przede
wszystkim potrzeby młodzieży szkolnej tego miasta. Podobna myśl przyświecała
Tadeuszowi Borkowskiemu, dyrektorowi Miejskiego Przedsiębiorstwa Ogrodniczego w
Płocku.

W roku 1949 urządzona została w Płocku Wystawa
Ogrodniczo - Rolnicza na zapleczu ówczesnej szklarni przy ul. Kościuszki, na
której Plantacje Miejskie wystąpiły ze swymi eksponatami. Na wystawę
przyniesiono wtedy również jeża, wiewiórkę i sowę. Przyczyniło się to do
wzrostu frekwencji i podsunęło myśl założenia w Płocku ogrodu zoologicznego z
fauną krajową. Ówczesne władze miasta widząc powszechne zainteresowanie
społeczeństwa, zgodzili się na urządzenie w tym miejscu „Małego Ogródka ZOO -
Botanicznego". Wkrótce małe ZOO stało się wielką atrakcją Płocka, a liczba
zwierząt powiększała się z dnia na dzień. Kolejno przybywały: sama, dziki,
lisy, borsuk, biała sroka albinos. Tym małym ogródkiem zoologicznym
zainteresował się dr Jan Żabiński, ówczesny kierownik Inspektoratu Nadzoru nad
Ogrodami Zoologicznymi w Polsce i postanowił wciągnąć ogród do swojej
ewidencji. Wkrótce na potrzeby ogrodu zoologicznego przekazano najładniejszy
ogród w mieście. Oficjalne otwarcie ogrodu zoologicznego nastąpiło l maja 1951
roku.

Do roku 1956 trwał stan prowizoryczny. Po
zmianie kierownictwa ZOO w 1956 roku nastąpiła całkowita zmiana profilu ogrodu
z fauny krajowej na egzotyczną. Kłopoty finansowe uniemożliwiały zakup
zwierząt, ale sprawę rozwiązano w inny sposób. Po nawiązaniu kontaktu z
przedstawicielami Polonii Argentyńskiej w Buenos Aires, którzy zadeklarowali
pomoc dla ZOO w postaci łatwych do transportu przedstawicieli fauny południowo
- amerykańskiej w zamian za polską literaturę beletrystyczną i podręczniki
szkolne. Ogród Zoologiczny w Płocku w 1959 roku zainicjował akcję zbiórki
książek dla Emigracji Polskiej w Ameryce Południowej. Akcja przebiegała pod
nazwą „Sprawa krokodyla" i znalazła pełne zrozumienie i poparcie
społeczeństwa Płocka, a w następnych latach objęto nią teren całej niemal
Polski.

Realizację tej nowej akcji umożliwiła
Dyrekcja Polskich Linii Oceanicznych, która zadeklarowała bezpłatny przewóz
zwierząt dla Płocka. W ten sposób za 6 tysięcy polskich książek płocki ogród
zoologiczny otrzymał zwierząt na sumę 200 tyś zł. Były też dary prywatne np. 2 aligatory
przysłane przez Tadeusza Wągrowskiego z USA.

Uzupełnieniem akcji „Sprawa krokodyla" były nadwyżki
zwierząt ogrodów zoologicznych w kraju, fundacje Ministerstwa Gospodarki
Komunalnej i stała akcja bezdewizowej wymiany między płockim ZOO, a ogrodami Zoologicznymi
w Pradze, Hawanie / Kuba /.i Rosario / Argentyna /. W 1965 roku z ogrodu
zoologicznego w Rosario otrzymano transport zwierząt egzotycznych, który został
rozdzielony na wszystkie ogrody krajowe, przy czym w Płocku pozostały
najciekawsze: tapiry, kondory, flamingi, łabędzie czamoszyje, sajmiry,
kapucynki, żółwie żabiogłowe, pingwiny, koty górskie, pancerniki, ostronosy,
anakonda, jeż drzewny, niedźwiedź okularowy, aguje i karakary. Równocześnie z
powiększeniem zwierzostanu trwało przebudowywanie pomieszczeń dla zwierząt oraz
budowa nowych. Na przestrzeni lat 1956 - 66 zbudowano: akwarium i herpetarium,
woliery dla ptaków, nowe wybiegi dla kopytnych, staw dla ptactwa wodnego,
małpiamię, budynek gospodarczy, warsztaty oraz przenośne klatki. Założono też
cieplarnię, w której hoduje się kwiaty rabatowe oraz rośliny służące do
dekoracji klatek z gadami (Dulęba 1968). Aktualnie w Płockim ZOO hodowanych
jest 2970 sztuk zwierząt (bez bezkręgowców) w ponad 402 gatunkach +12
podgatunków, w tym wiele cennych, rzadko spotykanych w innych ogrodach
zoologicznych. Stan ilościowy poszczególnych grup zwierząt na dzień 31.12.2000
r. przedstawiał się następująco (Kopczyński 2001):

Ssaki 40 gatunków + 4 podgatunki- 66 razem 187 szt.

Ptaki 56 gatunków + l podgatunek - razem 242 szt.

Gady 85 gatunków + 7
podgatunków - razem 545 szt.

Płazy 9 gatunków - razem 289 szt.

Ryby 153 gatunki -razem 1710 szt.

Bezkręgowce 59 gatunków

W Pawilonie Dydaktyczno - Naukowym znajdują
się ekspozycje gadów ( w tym jaszczurek, krokodyli i największa kolekcja węży
jadowitych), płazów, ryb słodkowodnych i morskich oraz morskich bezkręgowców
(m.in.. koralowców). Najciekawsze gatunki herpetarium to kobry, grzechotniki,
boa madagaskarskie, jaskrawo ubarwione pseudokoralowce, żółwie bokoszyjne, żółw
promienisty oraz płazy: żaba pomidorowa, drzewołazy, rzekotki, chwytnice, żaba
olbrzymia. W akwarium można podziwiać żółwia morskiego - karetę oraz piękne
ryby raf koralowych - skrzydlice, ustniczki cesarskie i inne.

Najciekawszymi wydarzeniami w historii ZOO
były pierwsze w Polsce rozmnożenia kondorów, mrówkojadów, ryb morskich
amfiprionów i ukwiałów symbiotycznych, a także wiele gatunków węży, jak np.
grzechotnika kaskabel z podgatunku Crotalus durissus Linnaeus (Kopczyński
2001).

Płocki Ogród Zoologiczny jest ogólnodostępnym
miejscem rozrywki i wypoczynku miejscowej ludności a także placówką edukacyjną
i naukowo - badawczą, co znajduje swój wyraz w nawiązaniu licznych kontaktów i
współpracy z instytucjami naukowymi w kraju i na świecie oraz pracownikami
szkół wyższych. Jako członek Europejskiego Związku Ogrodów Zoologicznych i
Akwariów ( EAZA) uczestniczy w europejskich programach hodowlanych zwierząt
rzadkich i ginących jak kondor wielki, zebra Hartmanna, lemur wari i katta,
hipopotam karłowaty, oryks szablorogi, pantera śnieżna, wilk grzywiasty, boa
kubański. W ramach Europejskiego Programu Hodowli Zagrożonych Wyginięciem (EEP)
do ZOO trafiaj ą nieodpłatnie zwierzęta rzadkie, chronione Konwencj ą
Waszyngtońską ( CITES). Jako uczestnik tego programu ZOO Płock otrzyma lwiatki
złote, tygrysy syberyjskie, żyrafy i słonie afrykańskie (ZOO Płock 1999).

Obecnie na terenie ogrodu trwają intensywne
prace budowlano - remontowe, m.in. w trakcie przebudowy są żyrafiamia i
sloniamia z wybiegami. Powstało kilka nowych ekspozycji jak wybieg ptaków
wodnych, żółwi czerwonolicych, ekspozycja płazów, insektarium. Zagospodarowany
jest teren stawów przeznaczonych do hodowli i ekspozycji ptaków wodnych, a
także roślinności wodnej oraz drzew i krzewów. Podnoszenie wyglądu estetycznego
ogrodu zoologicznego, a przede wszystkim atrakcyjności poprzez coraz lepszy
dobór ciekawych gatunków zwierząt, znajdują swój wyraz w ciągłym wzroście
liczby zwiedzających. W 2000 roku Płockie ZOO odwiedziło 125 402 osób
(Kopczyński 2001).

Mapka Płockiego ZOO

Znaczenie ogrodów
zoologicznych

A/ Cele i zadania
zoologicznych

Zadania i charakter ogrodów zoologicznych ulegały na
przestrzeni wieków zasadniczym zmianom. Początkowo, bowiem zwierzyńce i
wszelkiego rodzaju menażerie służyły prawie wyłącznie osobistym celom ich
założycieli, dostarczając im rozrywki i zaspokajając ich ambicje,
zainteresowania przyrodnicze oraz zachcianki łowieckie. Cele i zadania
współczesnych ogrodów zoologicznych są wszechstronne i różnorodne. Można je
przedstawić następująco:

Zaznajamianie
jak najszerszych warstw społeczeństwa z wyglądem i życiem różnych gatunków
zwierząt krajowych i egzotycznych.

Działalność
ogrodów zoologicznych w zakresie popularyzacji wiadomości o zwierzętach jak i
ogólne znaczenie wychowawcze są znaczące. Dobra organizacja zwiedzania,
interesujące przewodniki, dokładnie opracowane tabliczki informacyjne,
wyszkolony personel, z którego każdy pracownik potrafi udzielić rzeczowych
informacji przyczyniają się w znacznym stopniu do upowszechniania wiedzy o
przyrodzie, spełniając tym samym rolę dydaktyczno - popularyzacyjną
zaznajamiając zwiedzających z różnymi przedstawicielami świata zwierzęcego, ich
wyglądem i obyczajami.

Współpraca w
dziedzinie ochrony ginących gatunków zwierząt

W związku z szalonym tempem wyniszczania zwierząt dziko
żyjących na całym świecie, idea ogrodów zoologicznych zdobyła szerokie kręgi
zwolenników, starających się utrzymać w warunkach sztucznych jak największą
ilość ginących gatunków. Ogrody zoologiczne obok rezerwatów coraz wyraźniej
nabierają znaczenia azylu dla ginących i szczególnie zagrożonych gatunków
zwierząt. Opracowywane wciąż nowe metody hodowli, doprowadzenie do regularnego
rozmnażania się w warunkach niewoli - to jedyna droga wiodąca do uchronienia
pewnych gatunków przed całkowitą zagładą. Wszelkimi siłami dąży się do tego,
aby jak najwięcej gatunków ginących zwierząt podzieliło los żubra, którego byt
uratowały właśnie ogrody zoologiczne (Dulęba 1968). Na terenie płockiego Ogrodu
Zoologicznego znajdują się gatunki zwierząt podlegające ochronie na terenie
Polski jak i innych krajów. Z fauny rodzinnej ochronie podlegają znajdujące się
w płockim ZOO m.in. żółw błotny, zaskroniec pospolity, jaszczurka zwinka,
kormoran czarny, bocian biały, pustułka, puchacz, makolągwa, zięba pospolita,
niedźwiedź brunatny, daniel, borsuk. Gatunki chronione z fauny obcej to m.in.:
łabędź czarny, lampart, bizon, żółw mauretański, jenot, kułan (Kopczyński
2001).

Prowadzenie badań nad hodowlą i aklimatyzacją
zwierząt

Szczególną zasługą ogrodów zoologicznych i okolicznością
decydującą o ich wzrastającym wciąż znaczeniu jest wkład, jaki wniosły w
dziedzinę biologii zwierząt i to nie tylko egzotycznych, lecz i europejskich, w
tym wielu gatunków rodzimych. Ogromny dorobek spostrzeżeń biologicznych, wiele
szczegółów dotyczących biologii rozrodu, biologii gatunkowej, obserwacje z
dziedziny aktywności zwierząt, rezultaty krzyżowań międzygatunkowych
przeprowadzonych w ogrodach, wyniki aklimatyzacji zwierząt -wszystko to
wzbogaciło nasza wiedzę o zwierzętach.

Płockie ZOO również może się pochwalić pewnymi
osiągnięciami w tej dziedzinie. W ciągu całego dotychczasowego okresu istnienia
płockiego ZOO uzyskano i odhodowano m.in. daniele, dziki, kozę karłatkę, osła,
papużki faliste, jeżozwierze indyjskie, pawie, lwy, jelenie, łabędzie nieme,
puchacze, niedźwiedzie brunatne, owcę grzywiastą, jaka, lamę. Powodem słusznej
dumy płockiego Ogrodu Zoologicznego są osiągnięcia w zakresie działalności
naukowo - badawczej, głównie w dwóch kierunkach: prac doświadczalnych na temat
anatomii i fizjologii jeleniowatych oraz prób uzyskiwania krzyżówek
międzygatunkowych zwierząt. Udanymi krzyżówkami międzygatunkowymi, z których
uzyskano i odhodowano potomstwo były m.in. krzyżówka muflona z owcą domową,
żubra „Pustelnika" z krową „Lora", zebu z bydłem rasy nizinnej,
bizona z bydłem półkrwi watussi oraz lama glama z lamąguanacoe ( Dulęba 1968).
W przypadku gadów w ostatnich latach prowadzono m.in. badania nad rozmnażaniem
się węży -gatunku połóż brązowoplamy (1987 rok ) oraz w 1997 roku gatunku
grzechotnik kaskabel, od którego w wyniku rozmnożenia w marcu 1998 roku,
uzyskano 9 sztuk prawidłowo rozwiniętych węży ( Kopczyński 2001).

Dostarczanie
i udostępnianie zakładom i instytucjom naukowym posiadanych okazów zwierząt,
jako materiału do badań i doświadczeń

W rozwoju takich gałęzi wiedzy biologicznej jak anatomia,
morfologia i systematyka, ogrody zoologiczne zaznaczają swój udział przez
systematyczne dostarczanie cennych materiałów naukowych. Z tego względu ogrody
zoologiczne są punktem stałego zainteresowania naukowców, placówkami ciągłych
doświadczeń na zwierzętach. Każda placówka ZOO pozostaje w ścisłym kontakcie z
wyższymi uczelniami. Wielu studentów biologii na terenach ZOO odbywa praktyki
wakacyjne, wielu dzięki ogrodom zoologicznym zdobywa stopień naukowy.

Ponadto rozwijające się stale różne gałęzie
przemysłowe, w poszukiwaniu coraz to nowych źródeł surowca, zwracaj ą uwagę na
zwierzęta jako dostarczycieli surowców tkackich, futer oraz surowców
farmaceutyczno - lekarskich, szczególnie w dziedzinie preparatów hormonalnych.
Pod tym względem ZOO może służyć obfitym materiałem do badań wstępnych oraz
może również rozszerzyć znaczniej listę zwierząt użytkowych.

Ochrona różnorodności genetycznej poprzez zachowanie
zasobów genów w hodowli różnych gatunków zwierząt oraz dostarczanie i
udostępnianiezakładom i instytucjom naukowym posiadanych okazów zwierząt
hodowcom amatorom i instytucjom naukowym

Niesienie
pomocy szkołom w zakresie nauczania zoologii i pogłębianie zamiłowań
przyrodniczych wśród młodzieży i dorosłych

Każdy ogród zoologiczny współdziała w sposób zorganizowany
ze szkołami w zakresie nauki zoologii. Młodzież odbywa tu lekcje przyrody w
ramach obowiązujących programów nauczania lub w ramach zajęć pozaszkolnych jako
członkowie prowadzonych na terenie ZOO Kółek Młodych Przyrodników. Żadna,
bowiem lekcja w szkole, najlepszy film czy nawet najbardziej artystycznie
namalowana podobizna zwierzęcia nie zastąpią obserwacji poczynionych przez
uczniów w kontakcie z żywymi zwierzętami.

Dostarczanie inspiracji dla twórczości
artystycznej

Ogrody zoologiczne wywierają również duży wpływ na rozwój
sztuk plastycznych. Artyści i rzeźbiarze mają możliwość przeprowadzania studiów
nad dzikimi zwierzętami w zaznajamianiu się z ich budową zewnętrzną i anatomią,
co jest ogromnym ułatwieniem w ich pracy artystycznej. Nic więc dziwnego, że
każde ZOO jest ulubionym miejscem studiów i pracy malarzy i rzeźbiarzy.

Miejsce
realizacji filmów i audycji telewizyjnych rejestrujących wiele zjawisk z życia
zwierząt

Miejsce atrakcyjnej i pouczającej rozrywki oraz
kulturalnego odpoczynku dla szerokich warstw społeczeństwa.

B/ Możliwości
edukacyjne ogrodów zoologicznych

Główne cele działalności ogrodów zoologicznych to hodowla,
nauka, edukacja i rekreacja. Nie ulega wątpliwości, że edukacja spełnia jedną z
istotniejszych ról. Strona dydaktyczna ogrodów stawiana jest przez niektórych
specjalistów na czele zadań. Dla szkół podstawowych jak i średnich
wykorzystanie ogrodów zoologicznych do nauczania biologii czy zoologii, może
stać się jednym z bardziej istotnych elementów dydaktycznych. Pomoc w zajęciach
szkolnych z przedmiotów przyrodniczych oraz szerzenie wiedzy o świecie zwierząt
to główne zadania działów dydaktycznych wszystkich ogrodów zoologicznych. ZOO
jest niewyczerpaną i ciągle niedocenianą skarbnicą materiału z dziedziny
etologii, ekologii, biogeografii i wielu innych dziedzin biologii. Można tu
obserwować zwierzęta i pospolite i bardzo rzadkie, duże i małe. Chociaż
znajdują się one na ograniczonym terenie, to każdy ogród zoologiczny stara się,
aby zapewnić im warunki zbliżone do naturalnych. W warunkach ZOO można
prowadzić obserwacje dotyczące np. sposobu odżywiania się zwierząt, rozrodu,
opieki nad potomstwem, wrażliwości zmysłowej zwierząt na różne czynniki świata
zewnętrznego, instynktu, inteligencji zwierząt, obrony, obserwacje ubarwienia
sierści ssaków. Obserwacje te mogą być również doskonałym materiałem do
opracowań prac magisterskich, maturalnych czy olimpijskich. Na materiałach
płockiego ZOO powstało już kilka prac magisterskich. Dzieci przedszkolne i
młodzież szkolna mają w ogrodzie zoologicznym okazję do czynnego i aktywnego
poznawania zwierząt w ramach programów nauczania. Na lekcjach ćwiczeniowych w
ZOO dzieci mogą poszerzać swoje wiadomości o budowie zewnętrznej różnych grup
systematycznych i różnorodności form w obrębie poszczególnych grup oraz
specyfikację budowy z warunkami środowiskowymi zwierząt. Dzieci rozwijają swoje
umiejętności prowadzenia samodzielnej obserwacji, cierpliwości, zdolności
sprawnego spostrzegania szczegółów budowy zwierząt oraz zdolności samodzielnego
formułowania wniosków. Taka lekcja to również kształtowanie postaw,
dostarczanie uczniom okazji do skorygowania swojego stosunku do zwierząt ( np.
zwalczanie wręcz atawistycznego, negatywnego stosunku do gadów i płazów) lub do
zagadnień związanych z ochroną gatunkową zwierząt (Raniszewska 1999). Jedną z
podstawowych form nauczania biologii, a jednocześnie najczęściej stosowaną
przez szkoły jest wycieczka o charakterze naukowym. Aby jednak wycieczka
spełniła swój cel musi być przez prowadzącego odpowiednio zorganizowana, a
nauczyciel musi merytorycznie i naukowo być do niej przygotowany. Ponadto
prowadzący ją nauczyciel powinien znać rozkład ogrodu zoologicznego oraz mieć
odpowiedni zasób wiadomości na temat występujących w nim zwierząt. Grupa
uczniów nie powinna liczyć więcej niż 20 na jednego prowadzącego. Większa
liczba uczniów wpływa rozpraszające, prowadzący nie jest w stanie skupić uwagi
na wszystkich uczestników wycieczki na omawianym zagadnieniu, sam również nie
może wyczerpująco odpowiedzieć na wszystkie pytania. Dlatego też jeśli klasa
jest liczniejsza, należy ją podzielić na grupy a przy oprowadzaniu, po
wcześniejszym uzgodnieniu z dyrekcją ogrodu, skorzystać z pomocy kompetentnych
pracowników ZOO. Zarówno wycieczka jak i obserwacje powinny być poprzedzone
prelekcją w szkole mającą za zadanie przygotować uczniów do obserwacji z
wytyczonym celem. Uczniowie biorący udział w wycieczce powinni być zaopatrzeni
w notatniki i przybory do pisania w celu notowania swoich spostrzeżeń. Każda
wycieczka powinna się kończyć podsumowaniem w trakcie, którego uczniowie
wymieniają swoje uwagi i obserwacje, które ewentualnie nauczyciel koryguje. Z
reguły każdy ogród zoologiczny prowadzi też własne prace hodowlane,
przeprowadzając między innymi różne krzyżówki międzygatunkowe. Z tymi
interesującymi problemami można również zapoznać uczniów klas starszych
wprowadzając ich w zagadnienia genetyczne. Oczywiście udział w tych pracach
mogą brać uczniowie odpowiednio do niej przygotowani i zainteresowani tymi
problemami. Uczniowie mogą również służyć pomocą pracownikom ZOO. Uczniowie
klas młodszych mogą zbierać pokarm dla zwierząt np. kasztany i żołędzie w
okresie jesiennym, mogą towarzyszyć i pomagać przy karmieniu niektórych
zwierząt, poznawać przy tej okazji zwierzęta drapieżne i roślinożerne, sposoby
pobierania przez nie pokarmu itp. (Zysk 1973). Dobrze zorganizowana wycieczka w
dużym stopniu rozwija zdolności obserwacyjne ucznia, wzbogaca jego wiedzę oraz
przyczynia się do naukowego poglądu na świat. W płockim ZOO, jak i w wielu
innych, w dziale dydaktycznym istnieje możliwość przeprowadzenia lekcji
ćwiczeniowej. Może to być lekcja z całą klasą, podzieloną na grupy lub
samodzielna praca każdego ucznia. Przeprowadzać można lekcję powtórzeniową lub
lekcję wprowadzającą w szerszą tematykę omawianą w szkole. Dla młodszych dzieci
może to być lekcja zawierająca gry i zabawy z elementami dydaktycznymi. Na
zajęciach w ZOO nauczyciel ma szczególną okazję do pracy z uczniami
zainteresowanymi biologią, wyznaczając im do opracowania indywidualne zadania.
Taka forma zajęć, bezpośrednio angażująca i aktywizująca ucznia wpływa na
pogłębienie jego zainteresowań i lepsze przygotowanie do przyszłych studiów
biologicznych. Pomocą w indywidualnej pracy uczniów może być dobrze opracowany
etykietaż w ZOO, który powinien w zwięzły sposób zawierać najistotniejsze i
najciekawsze informacje o oglądanym zwierzęciu. Oprócz etykietażu staramy się
wprowadzić dodatkową informację dydaktyczna obejmującą ciekawostki z życia
zwierząt, ich ochrony, hodowli w niewoli. Płockie ZOO prowadzi stałą współpracę
z przedszkolami dla dzieci z grup „O" i grup dzieci młodszych. Celem tych
zajęć jest uświadamianie najmłodszym dzieciom ogromu różnorodności biologicznej
na naszej Ziemi i jej zagrożenia oraz zaszczepienie w nich szacunku do każdej
żywej istoty. Wykorzystuje się do tych celów żywe okazy zwierząt umożliwiając
tym samym dziecku bezpośredni kontakt z żywymi zwierzętami. Do tego celu
wybiera się najczęściej zwierzęta oswojone, odpowiednio przygotowane,
egzotyczne jak i znane dzieciom z typowych hodowli domowych, które swoimi
reakcjami i zachowaniem pozbawionym agresji, wywołują u dzieci pozytywny
skutek, polegający na wzbudzeniu sympatii i zaufania ( np. żółwie, świnki
morskie). Jest to również znakomitą podstawą do uczenia zachowań pozytywnych,
jak i świadomych odruchów u dziecka w stosunku do zwierzęcia. Pracownicy działu
dydaktycznego jeżdżą również na zajęcia do przedszkoli i szkół zabierając ze
sobą zwykle jakieś niewielkie zwierzęta, które dzieci mogą dotknąć, obejrzeć,
pobawić się (Raniszewska 1999). W ZOO praktycznie można przeprowadzić zajęcia z
różnych przedmiotów, nie tylko z biologii, np. wychowanie plastyczne -
rysowanie zwierząt, geografia - krainy zoogeograficzne itp.

Ponadto ogrody zoologiczne pełnią zwykle rolę parków,
czasem jedynych w mieście. Na ich terenie rośnie wiele gatunków drzew, krzewów
i roślin zielonych, które można oznaczyć i wykorzystać np. opracowując ścieżkę
dydaktyczną do nauki rozpoznawania określonych roślin na lekcjach botaniki.

Reasumując powyższe można stwierdzić, iż stały kontakt
między szkołami a placówkami ZOO jest korzystny przede wszystkim ze względu na
to, iż stanowiąc dla uczniów bardziej interesującą formę edukacji, umożliwia
lepsze ugruntowanie i powiększanie u uczniów zasobów wiadomości z biologii,
uwrażliwia młode pokolenie na relacje pomiędzy ludźmi i zwierzętami oraz pozwala
na uzmysłowienie tego, iż człowiek stanowi jeden z elementów środowiska
przyrodniczego. Ogród zoologiczny jest także wspaniałym uzupełnieniem nauki
biologii, pozwala na bezpośredni kontakt z fauną i florą.