Samowychowanie
jest to czynne ustosunkowanie się podmiotu do procesu własnego rozwoju,
wyrażające się w regulowaniu swego postępowania i działania według dobrowolnie
przyjętych wzorów i systemu wartości. Jest to świadome i celowe kierowanie
sobą. Człowiek wychowując samego siebie, staje się podmiotem wychowania,
jednostką zaangażowaną w działalność wychowawczą kierowaną na nią bądź na
grupę, w której uczestniczy.

W
ujęciu tradycyjnym istotę samowychowania widziano w dążeniu jednostki do
doskonałości, do wyrabiania w sobie cech pozytywnych oraz likwidacji skłonności
negatywnych według uznawanych norm moralnych. Zwłaszcza dotyczyło to
kształcenia silnej woli i charakteru. W angielskim skautingu i polskim
harcerstwie w okresie międzywojennym tak rozumiane samowychowanie miało
przybliżać jednostkę do wzoru wskazywanego przez harcerskie prawo i postać
patrona, bez względu na środki, jakimi posługiwała się ona opanowując własne
skłonności, w imię silnej woli i mocnego charakteru. Jednakże osobowość nie
jest zbiorem cech, ale centralnym systemem regulacji oraz integracji czynności,
zaś wolna wola jako jednolita zdolność do swobodnego działania we wszystkich
zakresach stanowi zbiór motywów wyspecjalizowanych, z których każdy jest zdolny
do aktywizacji człowieka w określonym kierunku. Siła motywów skłania jednostkę
do działania, a nie konkretna cecha charakteru lub silna wola. Dlatego
samowychowanie traktujemy nie jako wyrabianie silnej woli i cech charakteru,
ale jako świadomą interwencję w proces własnego stawania się w dążeniu do
realizacji przyjętych zadań.

Aktywność
samowychowawcza powstaje pod wpływem braku równowagi między podmiotem a
otaczającym światem, przede wszystkim zaś światem ludzi i stosunków
zachodzących między nimi. Nierównowaga występuje wówczas, kiedy jednostka
odczuwa konflikt między pragnieniami a powinnościami, między zachciankami a
normami regulującymi współżycie ludzi. Może ona powstać również pod wpływem
różnic dostrzeganych między „ja” idealnym a „ja” realnym. Nierównowaga wywołuje
potrzebę regulowania swego stosunku z otoczeniem oraz potrzebę osiągnięcia w
życiu wybranych wartości. Potrzeby te stają się punktem wyjścia aktywności
samowychowawczej.

Strukturę
aktywności samowychowawczej tworzą następujące elementy:

1/ wybór wzoru (cel), który
podmiot chce osiągnąć;

2/ analiza sytuacji;

3/ poznawanie i ocena siebie
(autoocena);

4/ podjęcie decyzji;

5/ kierowanie sobą w dążeniu do
osiągnięcia celu;

6/ autokontrola.

Wymieniona kolejność
poszczególnych elementów samowychowania nie zawsze jest zachowywana. Czasami
poznawanie i ocena siebie może poprzedzić wybór celu czy ideału, zaś autokontrola nie musi
wystąpić jako końcowy etap samowychowania, a pojawia się wcześniej, towarzysząc
innym elementom tego procesu.

Pierwszy
etap samowychowania polega zazwyczaj na wyborze wzoru osobowego (standardu
osobistego). Człowiek wytwarza „ja” idealne (wzór osobowy), które pragnie
osiągnąć i osądza swoje postępowanie porównując z tym ideałem. W ten sposób
chronienie i troska o wywyższenie swojego „ja” stanowi ważny czynnik motywacji
samowychowawczej. Podmiot, obierając wzór i dążąc do jego osiągnięcia,
analizuje różne sytuacje, w jakich może go zrealizować. Analiza dotyczy
warunków obiektywnych i osobistych możliwości. Jest to drugi element strukturalny
procesu samowychowania.

W
okresie dzieciństwa, a także dorastania, jednostce bardzo trudno jest dokonać
oceny własnych warunków subiektywnych, potrzebnych do realizacji pragnień.
Stosunek do siebie kształtuje się na tle stosunku do innych. Człowiek postrzega
siebie przez pryzmat opinii, jakie ma o nim otoczenie, oraz tych, które
chciałby, by o nim mieli ludzie, z którymi obcuje. Obraz własnej osoby
kształtuje się wcześnie i w miarę rozwoju ulega różnym modyfikacjom, jednakże
pojęcie pierwotne o sobie jest najbardziej podstawowe, a zdobywa je dziecko w
środowisku domowym. Inne pojęcia własnego „ja” (pojęcie wtórne) kształtują się
w różnych środowiskach i mogą być korzystne lub niekorzystne oraz mogą w
rozmaity sposób wpływać na ogólne pojęcie własnego „ja”. Stopień integracji
pierwotnych i wtórnych „ja” będzie miał wpływ na społeczne przystosowanie się
dziecka.

Wzór
osobowy może przybierać postać:

1/ konkretnej osoby, którą
jednostka pragnie naśladować,

2/ abstrakcyjnego modelu jako
zbioru wartości,

3/ modelu roli społecznej, jaką
pragnie pełnić w przyszłości.

W badaniach młodzieży można wykryć
funkcjonowanie wymienionych trzech wersji obrazu „ja” idealnego. W starszym
wieku szkolnym dominuje wersja trzecia. Dziecko zaczyna wyobrażać siebie w roli
pracownika konkretnego zawodu. Wcześniej raczej marzy o zawodzie, często
zmieniając swoje wyobrażenia. Natomiast w wieku lat 14-15, kiedy trzeba podjąć
decyzję dotyczące dalszej edukacji, nieodpowiedzialne marzenia przekształcają
się w pragnienia warunkujące dążenia do osiągnięcia zamierzonego celu. W
okresie młodzieńczości standardy osobiste przybierają postać określonego
systemu wartości. Wybór wartości jako odległego celu, który jednostka pragnie
osiągnąć, nadaje kierunek jej dążeniom, odzwierciedla się w postępowaniu i
działaniu, rzutuje także na cele bliższe, codzienne.

Na
obraz własnej osoby składają się: wiedza o sobie, normalne stany wewnętrzne,
właściwości podmiotu, relacje między podmiotem i innymi ludźmi, relacje między
poszczególnymi składnikami osobowości. Obraz ten stanowi przesłankę dla oceny
własnych możliwości w różnych sytuacjach i różnych dziedzinach życia, czyli
autooceny. Może w niej przejawiać się tendencja do przeceniania lub
niedoceniania siebie w stosunku do własnych, realnych możliwości. Jeżeli ocena
samego siebie jest prawidłowa, to działania, które człowiek podejmuje, są
odpowiednie do jego możliwości. Autoocena jest zjawiskiem zmiennym, człowiek
zwykle podnosi jej poziom pod wpływem powodzeń i udanego działania, zaś obniża
pod wpływem niepowodzeń. Jednak tendencja do przeceniania siebie lub
niedoceniania jest na ogół stabilna. Jednostka o adekwatnej autoocenie zwykle
prawidłowo reaguje na niepowodzenia, szukając przyczyn w sobie, w
nieodpowiednio dobranym zadaniu, bądź w niesprzyjających okolicznościach.
Odmiennie reaguje na niepowodzenia jednostka o zawyżonej samoocenie; rzadko
dostrzega własne wady, na innych zrzuca winę za własne niepowodzenia.
Podwyższając własną wartość, skłonna jest poniżać innych ludzi. Zwykle takich
ludzi uważa się za zarozumiałych, nie są więc popularni w zespołach. W
sytuacjach zagrożenia wykazują małą odporność. Natomiast przy niskiej
samoocenie człowiek wykazuje nadmierne zahamowanie i nieśmiałość, a brak
pewności siebie utrudnia realizację bardziej odpowiedzialnych zadań. Wzmożony
samokrytycyzm umożliwia obiektywną ocenę rezultatów własnego działania.

Obraz własnej osoby nie zawsze
jest w całości pozytywny lub negatywny. Ktoś może np. przeceniać własne
możliwości intelektualne, a nie doceniać urody czy zdolności towarzyskich.
Autoocena globalna w największym stopniu determinuje stosunek jednostki do
siebie, wyznacza poziom samoakceptacji. Człowiek poznaje siebie przez: a/ refleksje nad
własnym życiem, b/ obserwację siebie w różnych sytuacjach, c/ porównywanie
siebie z innymi, d/ zdobywanie informacji o sobie od innych osób, e/ zdobywanie
wiedzy o człowieku, jego dążeniach, życiu psychicznym, f/ refleksje etyczne,
znajomość norm i zasad moralnych.

Autokontrola
odbywa się przez porównywanie osiągnięć z zamiarami, przez porównywanie „ja”
realnego z „ja” idealnym. Zbliżanie się do obranego wzoru czy przyjętych
wartości dostarcza zadowolenia i satysfakcji, oddalenie wywołuje
niezadowolenie, a w przypadku wyraźnego dysonansu- załamanie psychiczne.

Zarówno
rodzice, jak i nauczyciele zamiast wychowywać „gotowego człowieka” powinni
wciąż starannie wychowanka do samowychowania i pomagać mu w trudnej pracy nad
sobą. Pomoc wychowawcza jest szczególnie potrzebna przy wyborze wzoru (ideału),
a także w adekwatnym widzeniu siebie i prawidłowej samoocenie. Przyswajając
dziecku prawdę o nim samym, nie możemy w żadnym wypadku dyskwalifikować
jakiegokolwiek ucznia jako człowieka. Przy braku uzdolnień czy w sytuacji
zaburzonego zachowania, czy innych stanów dewiacyjnych wychowawca starannie
szuka tych możliwości jakie uczeń posiada i na nich buduje jego wiarę w siebie i samoakceptację. Pomagając dziecku
w zdobywaniu sukcesów w udanym działaniu uczy go stawiania sobie coraz
trudniejszych zadań. Natomiast u dziecka z zawyżoną autooceną stara się
kształcić samokrytycyzm i szacunek względem osiągnięć innych osób.

Wychowawca
pomaga również uczniowi w rozumieniu norm regulujących ludzie współżycie, a
zamiast przymusu w ich przestrzeganiu kształci refleksję etyczną.

Dziecko
we wczesnym okresie życia podporządkowuje się bezkrytycznie woli rodziców. Jest
to stadium moralności heteronomicznej. W miarę rozwoju dziecka stopniowo
ulegają interioryzacji (uwewnętrznieniu) normy moralne i około 10-11 roku życia
staje się ono zdolne do kierowania sobą, w realizacji silnie motywowanych
zadań. Pod wpływem nauki szkolnej, lektury, kontaktów ze sztuką, własnych
doświadczeń dziecko zaczyna postępować według autonomicznych zasad moralnych i
w tym okresie można dopatrywać się świadomego samowychowania, które w miarę
nabywanych doświadczeń zwiększa swój zakres i najbardziej intensywnie występuje
w fazie dojrzewania i dorastania społecznego. W okresie przedszkolnym i
wczesnoszkolnym również występują niektóre elementy samowychowania, ale nie są
one przez dziecko uświadamiane. Jest to
propedeutyka aktywności samowychowawczej, okres przygotowawczy do
samowychowania.

Najpoważniejsza
trudność w przygotowaniu dzieci do pracy nad sobą jest często dostrzegana przez
nie dysproporcje między wskazaniami wychowawców, jak ma postępować młode
pokolenie, a życiem ludzi dorosłych co może doprowadzić do wytworzenia się
„podwójnej moralności”. Następna trudność polega na obserwacji przykładów
wypaczonych ocen moralnych funkcjonujących w środowisku. Wreszcie do trudności
zewnętrznych można zaliczyć hamowanie samodzielności wielu dzieci zarówno w
domu jak i w szkole. Niektóre trudności tkwią w samym podmiocie: zbyt trudne
cele, nie dość silne motywy, sugestywność, brak wytrwałości itp. Trudno też
dorastającemu obiektywnie ocenić własne postępowanie i działanie aby
odpowiednio je regulować i życzliwa
pomoc dorosłych, jeśli tylko może na nią liczyć, jest bardzo ważna.

Bibl.: 1/ I.
JUNDZWIŁŁ: Aktywizacja dziecka w procesie
wychowania, Warszawa 1966, 2/ J. MELLIBRUDA: Poszukiwanie samego siebie, Warszawa 1977, 3/ B. SUCHODOLSKI: Kształt życia, Warszawa 1979.