WPROWADZENIE OGÓLNE

Akt samobójczy jest rezygnacją jednostki z życia. To
najtragiczniejszy przejaw dezintegracji społecznej i osobowościowej
świadczącym, że nie istnieją już mechanizmy integracyjne spajające jednostkę z
szerszymi strukturami społecznymi i z samą sobą.

„Klasyk socjologicznej analizy
zachowań samobójczych Emile Durkheim
dowodził, że samobójstwa nie są efektem indywidualnych (psychologicznych)
skłonności, ale zjawiskiem determinowanym w największym stopniu cechami grup
społecznych, z których samobójcy się wywodzą i typem społeczeństwa, w którym żyją.”

Bada się jaki wpływ na
samobójstwa wywiera ciśnienie powietrza, plamy na słońcu, wahania sezonowe i gospodarcze
oraz takie czynniki biologiczne jak: dziedziczenie, ciąża itd. Analizuje się
związki z gruźlicą, trądem, alkoholizmem, psychozą, cukrzycą. Znamy publikację
na temat samobójstw w szkole, w wojsku, w zakładach karnych. Zestawienia
statystyczne klasyfikują stopę samobójstw na 100 tyś. mieszkańców w
zależności od wieku, płci, religii,
rasy, regionu. Badania kulturowo – historyczne przedstawiają różne postawy
wobec samobójstwa w różnych epokach i krajach oraz
zmiany rodzaju i częstotliwości samobójstw w odniesieniu do zmieniających się
epok i filozofii kultury.

METODY BADAŃ NAD SAMOBÓJSTWEM

W badaniach nad zjawiskiem samobójstwa
stosuje się dwie metody.

Pierwsza z nich polega na statystyczno – socjologicznej analizie
zasięgu struktury i trendów
rozwojowych oraz innych uchwytnych i istotnych cechach zjawiska, mogących się
przyczynić do wyjaśnienia jego charakteru oraz społecznych uwarunkowań.

Druga stanowi metodę ukierunkowaną na uchwycenie indywidualnych
przyczyn zamachów samobójczych, polegająca na badaniach osobowości niedoszłych
samobójców i ustaleniu środowiskowych determinant zachowania
autodestrukcyjnego. „Analizuje się przede wszystkim materiały pisane, listy
pożegnalne, dzienniki, pamiętniki, przeprowadza się wywiady z rodziną
samobójcy, osobami bliskimi, współpracownikami”

Analizuje się
zdania poprzedzające samobójstwo, okoliczności, sposób popełnienia zamachu. W
badaniach samobójstw nie zakończonych śmiercią uwaga koncentruje się na osobie
dokonującej zamachu, na cechach jej osobowości. Szuka się także uwarunkowań
zachowań autodestrukcyjnych w warstwie socjologicznej i medycznej. Próby samobójcze
mają wymiary bardziej rozległe. Często jest to samobójstwo symulowane, ale może
też być przypadkowym niepowodzeniem poważnego zamiaru.

„Stengel wyróżnił cztery stopnie zagrożenia dla życia:

1. zachowania
samobójcze bezwzględnie niebezpieczne

2. względnie
niebezpieczne

3. względnie
nieszkodliwe

4. zupełnie
nieszkodliwe

Do tego dochodzą trzy stopnie zamiarów samobójczych:

1. zamiary poważne

2. zamiary średnio
poważne

3. zamiary łagodne”

„Według danych WHO stopa samobójstw
dokonanych wzrasta w prawie wszystkich europejskich krajach. Codziennie na
świecie pozbawia się życia około 1500 osób, a około 20 000 usiłuje tego
dokonać” Oznacza to, że jedna na 14 prób samobójczych kończy się śmiercią.
Najczęściej samobójstwa popełniają osoby starsze – powyżej 60 roku życia,
młodzi i dorośli w przedziale 20 – 40 lat.

OGÓLNA STATYSTYKA
SAMOBÓJSTW

Zgony samobójcze w Polsce w latach 1989 –1993

Zdecydowanie
częściej nieudaną próbę samobójstwa podejmują kobiety (około jedna kobieta na
pięciu mężczyzn), większość niedoszłych samobójców to osoby w wieku pomiędzy 15 a 35 rokiem życia,
o niskim poziomie wykształcenia i kwalifikacji zawodowych.
Częściej ponad to podejmują próby samobójcze osoby żyjące w związkach małżeńskich
lub nieformalnych, oraz stanu wolnego.

„Najczęściej wśród mężczyzn w wieku średnim i dojrzałym (40 – 60
lat), zarówno w
środowisku wiejskim jak i miejskim. Kolejną najbardziej liczebną kategorią
samobójców są mężczyźni w wieku 20 – 29 lat oraz 30 – 39 lat.”

W latach 70-tych
prof. Maria Jarosz wyodrębniła grupy zawodowe o najwyższym współczynniku
samobójstw. Byli to robotnicy przemysłowi (łącznie z górnikami), robotnicy
budowlani, rolni i leśni (8,4 – 9,4 zgonów samobójczych na 10 000). W śród
dorosłych samobójców najczęstszymi przyczynami zamachów są:

- choroba psychiczna

- przewlekła choroba

- trwałe kalectwo

- nieporozumienia w rodzinie

- poczucie izolacji i osamotnienia

Od 1990 roku – utrata pracy, niemożność utrzymania rodziny, lęk
przed niepewnością. „W 1992r. Liczba samobójstw z powodów ekonomicznych
przekroczyła pół tysiąca”

Ryzyko popełnienia samobójstwa jest wśród wdowców i rozwiedzionych
czterokrotnie wyższe niż u osób w stanie wolnym oraz w pozostającym w związku małżeńskim.
Nagła utrata partnera życiowego, gwałtowna zmiana sytuacji życiowej należą do
czynników silnie stresogennych. W pierwszym roku po stracie współmałżonka częstotliwość samobójstw jest
dwukrotnie wyższa niż w okresie późniejszym.

Jednakże żadnej
części społeczeństwa samobójstwo nie jest tak bliskie jak młodzieży. Wynika to
głównie z rozszerzania się poczucia izolacji i osamotnienia, braku czasu
poświęconego dzieciom przez rodziców, osłabienia bądź zerwania więzi rodzinnych
i środowiskowych, niemożność zaakceptowania sytuacji życiowych w wyniku trudności w szkole
– bądź zawodu miłosnego. Współcześni nastolatkowie wychowują się w etyce, która
nie potępia samozniszczenia. Według statystyk dotyczących problemów młodzieży,
żyjemy w trudnej epoce. Większość nastolatków kosztowała alkoholu, a wielu
zażywało narkotyki. Samobójstwa dzieci i młodzieży są niewątpliwie wyrazem
nieprzystosowania społecznego i zaburzeń w procesie socjalizacji w rodzinie i
szkole.

UWARUNKOWANIA
ZAMACHÓW SAMOBÓJCZYCH – ROZWAŻANIA OGÓLNE

Dom i szkoła stanowią najbliższe
otoczenie dzieci i młodzieży. Oddziaływanie tego otoczenia jest źródłem
głębokich przeżyć dziecka. Nieprawidłowe funkcjonowanie rodziny lub złe
oddziaływanie środowiska szkolnego mają z reguły znaczenie patogenne. Wśród
reakcji patologicznych myśli samobójcze mogą powstawać, narastać i przeradzać
się kolejno w działanie wyobrażone, upragnione, usiłowane i dokonane. (W przypadkach domniemanego związku
przyczynowego między atmosferą domu rodzinnego a targnięciem się na życie
najmniejszą odporność psychiczną wykazały dzieci rodziców nadużywających
alkoholu, przy czym zwłaszcza alkoholizm matki wywołał zachowania suicydalne) i
tak np. „ 15-letni Remigiusz K.
Mieszkał z rodzicami, po ich rozwodzie – z matką i jej konkubentem, wreszcie
zaś u babki. Często wagarował, nie
interesowali się nim ani ojciec – zamieszkały w odległej miejscowości, ani
matka – nałogowa alkoholiczka, ani wreszcie 64-letnia babcia. Powiesił się
skutecznie po wcześniej nieudanej próbie”

Przypadki zamachów samobójczych uwarunkowanych
oddziaływaniem środowiskowym zdarzały się również w rodzinach funkcjonujących
prawidłowo. Nadmierny ,a często nawet adekwatny rygoryzm rodziców w stosunku do
dzieci nieodpornych na środki karcące wywoływały reakcje patologiczne.

Oto fragment listu Agnieszki z Krakowa adresowany do redakcji
młodzieżowego czasopisma „Jestem”. ”Jestem najmłodszym dzieckiem w domu. Moje
rodzeństwo o wiele
starsze dawno się usamodzielniło. Zostałam więc sama ze starszymi
konserwatywnymi rodzicami. Nie potrafię z nimi rozmawiać, na nic mi nie
pozwalają, muszę ich okłamywać żeby gdziekolwiek się wybrać . Każda moja
rozmowa z matką kończy się potężną kłótnią ,płaczem. Często myślę o samobójstwie”

Współżycie koleżeńskie z rówieśnikami oraz prawidłowe
kontakty z nauczycielami składają się na potrzebną dziecku właściwą atmosferę szkoły. Jej zachwianie z reguły
wpływa ujemnie na osobowość ucznia. W niektórych przypadkach szczególna wrogość
lub złośliwość mogą doprowadzić do targnięcia się na życie „ „Śmierć jest
wybawieniem „ to życiowe credo 90% uczniów słupskich szkół średnich . Takie są
wyniki ankiety przeprowadzonej przez studentów Warszawskiej Szkoły Pedagogiki
Specjalnej „

Próby samobójcze częściej podejmują
uczniowie słabsi , drugoroczni w grupie wiekowej do 14 lat . Najistotniejszą
przyczyną zamachów są
niepowodzenia w nauce –
ponad 50% przypadków w grupie 15-20 latków .

„ w 1997 ze stawu w Roszowie koło Łańcuta wyłowiono zwłoki 18
letniej Sylwii T.

która utopiła się w przeddzień egzaminu maturalnego z jęz.
polskiego .W Katowicach 16 letni Marek D. Powiesił się w dwa dni po rozdaniu
świadectw , gdyż z angielskiego
dostał jedynie dostateczny”

NADUŻYWANIE ALKOHOLU

Niemal obsesyjne myślenie o śmierci to cech charakterystyczna
dla okresu dojrzewania , właściwie z tego powodu słusznie uznawanego za wiek z
definicji „krytyczny” . Jednak dzieci mające stabilny system wartości
ograniczają się do refleksji na ten temat .

Najwięcej samobójstw uczniów zdarza się w maju i czerwcu
tuż przed rozdaniem [P1] świadectw.
Młodzież jest coraz mniej odporna na stres i nie potrafi sobie radzić z
trudnościami . Wybór środka ukojenia , ucieczka w alkohol , narkotyki , czy też
ekstremalny przejaw autodestrukcji , czyli samobójstwo jest często przypadkowy
i zależy od „mody" narzuconej przez rówieśników .

Nadużywanie alkoholu
przez młodzież ma zdecydowanie ujemny wpływ na jej rozwój psychiczny.
Niejednokrotnie systematyczne picie alkoholu przez nieletnich i młodocianych może prowadzić samodzielnie lub obok
innych czynników do psychodegradacji osobowości już w stosunkowo wczesnych
latach .

Według
B. Hołysta zachodzą wyraźne związki między nietrzeźwością a podejmowaniem prób
samobójczych . „26% nieletnich samobójców nadużywała alkoholu, a po jego
spożyciu dokonało zamachu 22.9% badanych
, a używanie alkoholu jako powód zamachu samobójczego stwierdzono u 10,6%
badanych”

Wyraźną współzależność pomiędzy alkoholem i samobójstwami wykazały
badania

Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie „Przełamanie
głęboko zinternalizowanej normy
potępiającej samobójstwo może być zrealizowane po użyciu alkoholu. Łatwa
dostępność alkoholu zwiększa prawdopodobieństwo zamachu przy istnieniu już
takiego zamiaru”

NIEPOWODZENIA W MIŁOSCI

Do kolejnych wśród domniemanych przyczyn targnięcia się na
życie można zaliczyć niepowodzenia w miłości . Występowanie tej przyczyny
często uwarunkowane jest młodym wiekiem i związana z nim skłonność do wyolbrzymiania znaczenia przeżyć
miłosnych. W tej „kategorii” samobójstw znacznie dominują dziewczęta u których
dziedzina uczuć zajmuje szczególnie wysoką pozycję wśród kryteriów ważności.
Przykład „Trzy nastolatki postanowiły popełnić grupowe samobójstwo , zażywając
środki uspokajające i psychotropowe. Marta zdecydowała się na ten krok , bo
rzucił ją chłopak. Ania i Agnieszka jedynie dlatego, że były przyjaciółkami”

Niepowodzenie w miłości dotkliwie odczuwali również chłopcy
jakkolwiek częstotliwość samobójcza na nie jest znacznie mniejsza.

Podsumowując
domniemane przyczyny zamachów spowodowanych niepowodzeniem w miłości można
przyjąć że należy do nich: brak wzajemności, zdrada , zerwanie małżeństwa ,
narzeczeństwa, współżycia lub bliskich
kontaktów

W zakresie sposobów dokonywania samobójstw , wśród dziewcząt
dominują otrucia i skok z wysokości
, a wśród chłopców powieszenie.

INSTRUMENTALNE MOTYWY SAMOBÓJCZE

Motywy instrumentalne dotyczą z reguły
taktycznych zamachów samobójczych służących osiągnięciu określonych celów.
Tymi celami są najczęściej chęć
wymuszenia na rodzicach lub opiekunach oczekiwanego
postępowania , a przede
wszystkim złagodzenia rygoryzmu.

Bardzo często dzieci doświadczają ogromnych presji z powodu
nierealistycznych oczekiwań rodziców np. wymaganie sukcesów w dziedzinie
niezgodnej z zainteresowaniami i zdolnościami dziecka.
Poza tym nastolatki często odczuwają presję ze strony kolegów – aby świetnie
wyglądać , pasować do nich , „być równym”.

Wygląd zewnętrzny to jeden z głównych tematów rozmów nastolatków ,
koncentracja na nim doprowadziła tysiące nastoletnich dziewcząt do zachowań
anorektycznych (anoreksja jadłowstręt psychiczny) lub bulimicznych (bulimia
nadmierne objadanie się ) i niemal nieuleczalnego niezadowolenia z siebie .

Niestety nie każdy młody człowiek wytrzymuje narzucone tempo i
przymus nieustannej pracy . Nie każdy jest wystarczająco zdolny by zawsze i
wszędzie być w czołówce . Próba samobójstwa staje się wołaniem o pomoc i litość
„pozwólcie mi być sobą

PRZECIWDZIAŁANIE

Deklarowanie
zamiaru działania samobójczego powinno budzić czujność społeczną i aktywizować
przeciwdziałanie . Dlatego powinniśmy wcześniej uczyć nastolatków i ludzi ,
którzy mają z nimi coś wspólnego jak rozpoznać oznaki zagrożenia samobójstwem
jak na nie właściwie reagować i gdzie szukać pomocy .

Przykłady naśladowania przez dzieci i młodzież działania
samobójczego powinny powodować ograniczenie do minimum wzorców takiego
postępowania w programach TV.

Choć samobójstwo
jest prawdziwą zagadką , to jednak każdy może mu zapobiec . Paul Quinett ,twórca
jednego z programów prewencji samobójstw w Stanach Zjednoczonych , porównuje
umiejętność zapobiegania samobójstwom do umiejętności stosowania metod
pierwszej pomocy w nagłych wypadkach . Wg Quinetta , poznanie oznak
ostrzegawczych samobójstwa może przyczynić się do zapobiegania śmierci ludzi
którzy żyją wokół nas .

Z socjologicznego
punktu widzenia samobójstwo daje świadectwo stosunkom

panującym w określonym społeczeństwie . Samobójstwo oznacza rozluźnienie struktury społecznej , osłabienie więzi grupowej
, dezintegrację . A skoro jest zdeklarowanym wrogiem społeczeństwa , trzeba je
zwalczać i zapobiegać mu dlatego wszyscy powinniśmy mieć oczy i uszy szeroko
otwarte .

BIBLIOGRAFIA

1) Antonelli
Ferrucio „Oblicza śmierci „ wyd.
Diecezjalne Kraków 1995 r

2) Durkheim
Emile „Samobójstwa”

3) Hillman
James „Samobójstwa a przemiana
psychiczna „ W-wa 1996

4) Hołyst
Brunon „Przywróceni życiu „ PWN

5) Jarosz Maria
„Samozniszczenie” Polska Akademia Nauk

6) Jarosz Maria
„Samobójstwo, samozniszczenie , alkoholizm , narkomania „ Wrocław 1980 r.

7) Mitchel Anthony
„Samobójstwa i zagrożenia wieku dorastania „ wyd.Vocatio 1994 r.

8) J.Morowski J.Moskalewicz „Trendy samobójstwa ,
a spożycie alkoholu w Polsce” W-wa 1991r.

9) Zimbardo Philip
Floyd L.Ruch „Psychologia i życie” PWN W-wa

CZASOPISMA

1) „Jestem” nr.1 (13) 1999 r

2) „Kultura i społeczeństwo” rok XL nr.2 1996r.

3) „Nieznany świat „ nr.3 (39) 1994r.

4) „Nowiny psychologiczne” nr.1 1988r.

5) „Polityka” nr.8 1994r.

6) „Samobójstwa nieletnich i młodocianych” Raporty tematyczne
nr.18

7) „Studia Socjologiczne” nr.1-2 1992r.

8) „Wprost” nr.18 1998r.