RYTMY BIOLOGICZNE

Rytmy biologiczne – to cykliczne zmiany procesów fizjologicznych w czasie.
Każda funkcja wewnątrz ustrojowa podlega rytmicznym zmianom poziomu. Znajomość
tych zmian ułatwia planowanie działalności człowieka i zrozumienie tych zjawisk
biologicznych[1]

Dziedziną zajmującą się rytmiką
procesów biologicznych jest chronobiologia.
Nauka ta ma swe początki już w XVIII w. Początkowe obserwacje dotyczyły roślin
z czasem zaczęto badać również zwierzęta. Wysuwano różne hipotezy, jednak
najbardziej interesujące wydawały się mechanizmy uruchamiające zegar
biologiczny. Już w XX w. naukowcy przeprowadzili szereg doświadczeń na
zwierzętach, aby stwierdzić, że szereg procesów fizjologicznych zwierząt
przebiega w rytmie dobowym i jest regulowane na drodze endogennej.

Istnieje
kilka rodzajów rytmów biologicznych człowieka :

· rytm okołodobowy –
cykl snu i czuwania trwający ok. 24 godzin,

· rytm okołomiesięczny –
zależny od cyklicznego ustawienia Ziemi i jej satelity Księżyca,

· rytm sezonowy –
zależny od pór roku,

· rytm wieloletni.

Znane są również rytmy
krótkotrwałe, trwające ułamek sekundy, jak na przykład impuls nerwowy czy praca
serca i rytmy tygodniowe wynikające z tradycyjnego podziału tygodnia na 7 dni.
Rytmy można podzielić na: egzogenne,
które regulowane są przez czynniki zewnętrzne takie jak: temperatura, światło,
tryb życia, klimat itp., a także rytmy endogenne,
których przyczyna powstania tkwi „wewnątrz” organizmu. Ta wewnętrzna przyczyna
związana jest z „zegarem biologicznym” znajdującym się w naszym organizmie. W
mózgowiu zwierząt stałocieplnych znajdują się ośrodki kierujące rytmami –
przede wszystkim okołodobowymi, które mieszczą się w okolicy pnia mózgu. Dużą
rolę spełnia też warstwa rdzeniowa nadnerczy. Rytmy organizmu są rezultatem
oddziaływania przyczyn wewnętrznych i zewnętrznych[2].

Najbardziej charakterystyczne są
rytmy okołodobowe CIRCADIAN (od łacińskiego circa dies – około dzień) jest
najstarszym z rytmów wrodzonych i wytworzył wiele stałych mechanizmów
fizjologicznych (np. senność ogarniającą nas wieczorem). Rytm ten wynosi tyle,
ile potrzeba Ziemi na wykonanie obrotu wokół własnej osi, a więc około 24
godzin – to jest tzw. doba słoneczna.
Jego generalnym synchronizatorem, a zarazem bodźcem jest cykl „dzień – noc”
(jasność – ciemność) oraz wynikająca z tego faza aktywności i spoczynku
(czuwanie – sen). W fazie czuwania przeważają czynności układu sympatycznego, a
w fazie snu układu parasympatycznego. Działanie tych dwóch układów ma duży
wpływ na wiele czynności i funkcji organizmu, niezależnie od naszej woli[3].

Na
rytm okołodobowy wpływa przede wszystkim światło, które pełni rolę
synchronizatora. Rytmy są zgodne u człowieka jak i u zwierząt z zewnętrznym
rytmem dnia i nocy, ale utrzymują się i bez zewnętrznych bodźców. Dokonywano
wielu badań, aby poznać podłoże i przebieg zjawisk odpowiedzialnych za rytmikę
okołodobową. Przeprowadzono dużo doświadczeń na szczurach i okazało się, że
rytmy dobowe wykazują wyjątkową stabilność w różnych warunkach. Szczury zostały
narażone na wahania temperatury, głód, stres, pozbawione gruczołów wydzielania
wewnętrznego, poddawane działaniu leków, z uszkodzonym układem nerwowym nie
zmieniły swoich obyczajów aktywności i spoczynku – nie zmienił się okres
poszczególnych rytmów. Dopiero po rozległym uszkodzeniu międzymózgowia
wystąpiły zmiany na podstawie których stwierdzono, że zegar wewnętrzny znajduje
się w tej części układu nerwowego. Kolejne badania naukowców z Uniwersytetu w
Berkley dowiodły, że strukturą odpowiedzialną za okołodobowy rytm snu i
czuwania jest para jąder położonych nad skrzyżowaniem nerwów wzrokowych w
okolicach międzymózgowia. U szczura, któremu uszkodzono jądra skrzyżowania
zaobserwowano zniknięcie rytmiczności okołodobowej, czuwanie - sen stało się chaotyczne w ciągu całej
doby. W jądrach skrzyżowania mieści się pierwotny rozrusznik rytmów
okołodobowych[4].

W stałych warunkach środowiska
ujawnia się jeszcze jedna cecha charakterystyczna dla rytmiki okołodobowej, a
mianowicie jej spontaniczność. Oznacza to, że w warunkach środowiska
pozbawionego wyznacznika czasu rytmika dobowa danego procesu nie ulega
zaburzeniu natomiast występuje zjawisko dryfowania – polegające na tym, że
początek jak i zakończenie określonej fazy rytmu ulega stopniowo przesuwaniu
się w czasie w stosunku do godzin czasu lokalnego[5].

Naukowcy Aschaff i
współpracownik udowodnili to poprzez doświadczenie. Zamknęli dwóch ochotników w
bunkrze. Każdy z nich miał osobne pomieszczenie w bardzo dogodnych warunkach,
badania nie mieli zegarków ani żadnych urządzeń, dzięki którym mogliby dowiedzieć
się jaki jest dzień i godzina. Podczas doświadczeń dokonywano pomiarów
fizjologicznych. Badani pierwsze trzy dni doświadczenia, spędzone z zegarem
kładli się o zwykłej porze 23.00 a wstawali o 7.00 rano, gdy zabrano zegar
każdego kolejnego dnia czas udawania się na spoczynek i budzenia się opóźnia
się o godzinę. Obrót wskazówek zegara trwa u człowieka ok. 25 godzin. Gdy pobyt
w bunkrze trwa jeszcze kilka tygodni, czas czuwania wydłuża się nagle z 17 – 34
godzin a czas snu 8 – 17 godzin. Badany przestawił się z doby 25 godz. na 50
godzin, nie zdając sobie sprawy z tak zasadniczej zmiany[6].

W
czasie snu następuje regeneracja sił ustroju, zmniejszenie napięcia centralnego
układu nerwowego, synteza kwasów nukleinowych, ale także sen ma swoją rytmikę.
Wyróżniamy fazy snu głębokiego przeplatane fazami snu płytkiego,
charakteryzujące się marzeniem sennym, szybkimi ruchami gałek ocznych, większą
aktywnością bioelektryczną mózgu. Potrzeba snu u dorosłego człowieka jest mniej
więcej taka sama w różnych sferach geograficznych i klimatycznych. Na ogół
śpimy ok. 8 godzin w ciągu doby. Faza czuwania ma rytm fizjologiczny, który
charakteryzuje się okresami zwiększonej i zmniejszonej aktywności. Są to 2-3
godz., okresy wysokiej i obniżonej aktywności. Wykryto, że spadek aktywności
następuje w godz. 8.00 – 10.00 i 14.00, wyraźny wzrost między 10.00 i 12.00 i
16.00 – 18.00. Stałocieplność także podlega okołodobowym zmianom. Temperatura
ciała jest podwyższona ok. godz. 15.00 potem ok. godz. 21.00-23.00, najniższa
jest między 5.00-6.00 rano, wzrost temperatury następuje na 3 godzinę przed
obudzeniem[7].

Rytm temperatury ciała zgodny z rytmem
czuwania i snu pojawia się już w wieku 6-8 miesięcy a przybiera postać typową
dla dorosłych w 3-6 roku.

Rytm czynności narządów wewnętrznych
zależy od faz aktywności i wypoczynku, zmieniając się razem z nimi. Zarówno
temperatura ciała, praca serca, ciśnienie tętnicze krwi dostosowują się do
zmiany (odwrócenia) warunków. Ciśnienie tętnicze krwi wzrasta w fazie czynnej,
spada w wypoczynkowej. Stężenie hemoglobiny czy liczba krwinek białych we krwi
wykazują okołodobowe wahania. Stężenie hemoglobiny jest najmniejsze o
17.00-20.00, największe o 11.00-13.00, liczba leukocytów jest najmniejsza ok.
11.00-14.00, a zwiększa się o 17.00-20.00[8].

Nerki wydalają maksymalną ilość wody,
mocznika, chlorków i sodu o godz. 14.00, min. ok. godz. 2.00 jest to wyraźny
rytm 12-godzinny. Wątroba cechuje się cyklicznym rytmem wydzielania glikogenu i
bilurbiny. Wyraźny rytm wydzielniczy wykazuje część rdzeniowa nadnerczy. Główny
jej hormon adrenalina (tzw. hormon stresu) jest wydzielany do krwi przede
wszystkim w fazie czynnej, obniżając się zdecydowanie w fazie spoczynku. Szczyt
wydzielania adrenaliny to godz. 14.00, spadek ok. godziny 2.00. Świadczy to o
tym, że niektóre czynności fizjologiczne mają podobny rytm okołodobowy, którego
fala wzrasta w ciągu dnia, a spada w nocy, całokształt czynności organizmu ma
ścisły związek z rytmiką jego wydalności. Dokładne poznanie rytmiki wydolności
mogłoby mieć wpływ na rozłożenie godzin pracy w zakładach, urzędach, szkołach.
Sprawdzono, że w godz. mniejszej sprawności ustroju, zwłaszcza sprawności
psychicznej zwiększa liczbę wypadków przy pracy.

Pracownicy zmianowi cierpią na
zaburzenia snu i czuwania, gdyż sen można raptownie nagiąć do zmiany, natomiast
rytmy przemiany materii, wydzielanie hormonów przystosowują się do zmian czasu
powoli. Spoczynek przypada na porę którą wewnętrzny zegar przeznacza na
aktywność. Sen na początku adaptacji jest przerywany i krótki. Występują kłopoty
z czuwaniem, które wypada w porze snu, są skargi na gorszą sprawność i
zmęczenie.

Przesunięcie rytmów biologicznych –
okołodobowych okazało się świetnym środkiem leczniczym w przypadkach zaburzeń
snu i depresji[9].

Skutki rytmiki okołodobowej to podział ludzi
na introwertyków – wola pracować rano i ekstrawertyków – wolą pracować po
południu i wieczorem. Zalecana jest praca w godzinach 7.00-12.00, a
dostosowanie trybu życia jest koniecznością[10].

Rytm
okołomiesięczny jest związany z rytmem księżycowym- rytmem lunarnym. Wpływ na
niego ma wzajemne ustawienie Ziemi i satelity Księżyca, które zmienia się
cyklicznie. Pełny obrót Księżyca wokół
Ziemi wynosi 29 i pół doby, a obrót
Ziemi wokół swej osi względem Księżyca trwa 24h i 50 min.

Rytm ten ma szczególne odzwierciedlenie
u kobiet. Przejawia się zmianami w organizmie, które występują cyklicznie i
powodują zmiany w czynnościach narządów, a także w psychice.

Miesięczny cykl płodności u kobiet (tzw.
menstruacja) jest zwykle zgodna z miesiącem księżycowym – trwa 28 dni i składa się z faz:

I. faza cyklu trwa 10-15 dni pod wpływem hormonu zwanego
folikulostymuliną (FSH) w jajniku dojrzewa tzw. pęcherzyk Graffa otaczający
jajo. Wydziela on estrogeny pobudzające do rozrostu błonę śluzową macicy, co
pozwoli na zagnieżdżenie się jaja,

II. faza cyklu tzn. ok. 14 dnia pod wpływem hormonu
luteinizującego (LH) następuje jajeczkowanie – owulacja. Jajo opuszcza
pęcherzyk i przesuwa się przez jajowód do macicy. Wówczas pęcherzyk
przekształca się w ciałko żółte, które pod wpływem FSH i prolaktyny wydziela
hormon zwany progesteronem wywołujący dalsze zmiany w błonie śluzowej macicy,
gdy jajo zostanie zapłodnione,

III. w tej fazie, gdy nie dojdzie do zapłodnienia – ok. 28 dnia,
ciałko żółte zanika, błona śluzowa macicy złuszcza się i powoduje kilkudniowe
krwawienie miesięczne – menstruację.

To jest punkt wyjścia następnego cyklu. Trwa ok. 3-5 dni, czyli
każdy cykl zaczyna się od pierwszego dnia krwawienia. Rytm ten powtarza się od
okresu dojrzewania do zaniku zdolności reprodukcyjnych[11]. Cykl menstruacyjny wiąże
się z rytmicznymi zmianami temperatury ciała. W pierwszej fazie cyklu tj. w
okresie wzrostu i dojrzewania pęcherzyka – temperatura utrzymuje niski poziom
36,5 – 36,8 ^OC, podczas jajeczkowania wzrasta, w drugiej fazie cyklu
temperatura wynosi 37,0 - 37,2 ^OC.
Warto zwrócić uwagę na zmniejszenie tętna przed menstruacją i na wzrost
ciśnienia krwi bezpośrednio po niej. Powiększa się ciężar ciała na wskutek
zatrzymania wody w organizmie, mówi się o złym samopoczuciu i złej wydolności
fizycznej organizmu. Badania wykazały, że wydolność fizyczna w czasie cyklu
obniża się w menstruacji i ma różny poziom w pozostałych fazach cyklu.

Są dwa rytmy
podstawowe: FIZYCZNY (F) i PSYCHICZNY
(P)

Odkrył je na początku naszego stulecia
dr W. Fliess i nazwał pierwszy - rytmem męskim (F), a drugi – rytmem żeńskim
(P). Trzeci to rytm intelektualny (I), odkryty kilka lat po dwóch poprzednich
przez F. Teltschera. Wszystkie te trzy rytmy zawiązują się w chwili urodzenia
człowieka – dokładnie w tym momencie, gdy wielki i mały krwiobieg noworodka
zaczyna samodzielnie funkcjonować i przebiegają falowo przez całe jego życie.
Każdy z tych rytmów ma dwie fazy. Pierwsza, wyżowa
jest fazą dodatnią, pomyślną, dobrze jest na przykład gdy n a tę połowę rytmu
intelektualnego przypada wielki wysiłek umysłowy. Druga to faza niżowa, ujemna odwrotność pierwszej.
Dzień następujący po fazie wyżowej nazywa się dniem krytycznym. Jest on zarazem
początkiem fazy niżowej. Bezcenna uwaga należy się dniom kryzysowym. Są to dni
krytyczne i zerowe, czyli okresy przejściowe między dwiema fazami każdego z
trzech rytmów. Powiedzmy tutaj od razu, że sytuacja szczególnie niekorzystna
powstaje również wtedy gdy człowiek znajdzie się w fazach niżowych dwóch lub
trzech rytmów jednocześnie, a jeszcze gorsza gdy zbiegną się dni kryzysowe
dwóch albo i trzech rytmów. W okresach kryzysowych występuje u człowieka
spotęgowana skłonność do chorób, a także do krótkotrwałych lecz bardzo silnych
ataków gniewu, niepokoju i rozpaczy. Dni kryzysowe (krytyczne i zerowe) to
okresy najniższej sprawności wewnętrznej: fizycznej (ważne dla ciężko
pracujących i rekonwalescentów), psychicznej (ważne dla dyrektorów wielkich
przedsiębiorstw i w ogóle wszystkich działających w stałym napięciu) i
intelektualnej (ważne dla pracujących twórczo, podejmujących ważne decyzje,
zdających egzaminy). W dniach kryzysowych bez porównania łatwiej się przeziębić
niż w wyżowej fazie cyklu. Na czas nakładania się na siebie przełomów, cykli
lub głębi rytmicznych niżów przypada większość zawałów serca i zgonów.

Rytm sprawności fizycznej (F) o długości
fali 23 dni (połowa w fazie wyżowej i połowa w fazie niżowej) decyduje i
informuje o samopoczuciu fizycznym; stąd jego ogromne znaczenie dla wyczynu
sportowego i sportu w ogóle. W swej fazie dodatniej (F) wzmaga siłę fizyczną,
wytrzymałość, odporność, poprawia koordynację ruchów, stymuluje dobrą pracę
mięśni. Spora liczba dowodów zdaje się wskazywać, że tym okresie szybciej goją
się rany, a człowiek jest bardziej odporny na ból. W fazie niżowej szybko przychodzi
zmęczenie. Zmęczenie wywołuje drażliwość i skłonność do niekontrolowanych
wybuchów agresji. W dniach kryzysowych – zerowym i krytycznym - należy bezwzględnie unikać zabiegów
chirurgicznych, ponieważ jak stwierdzono po operacjach przeprowadzonych w tych
dniach zdarzają się poważne komplikacje.

Rytm
sprawności psychicznej (P) – o długości fali 28 dni (połowa w fazie dodatniej,
połowa w fazie ujemnej) rządzi całą gamą cech, zdolności i stanów psychicznych,
takich jak: nastrój, intuicja rozwaga, opanowanie nerwowe, wrażliwość. Rytm (P)
ponadto stymuluje procesy niezależne od naszej woli np.: perystaltykę jelit, prace serca, erekcję itp.
Wyż tego rytmu wzmaga szybkość reakcji,
zdolność koncentracji, sprawność pojmowania i myślenia. W. Fliessa opatrzył
rytm (P) mianem żeńskiego, ponieważ jak dowodził, wpływają nań komórki niosące
żeńskie cechy dziedziczności.

Rytm sprawności intelektualnej (I) – o
długości fali 33 dni (połowa w wyżu i połowa w niżu) „odpowiada” za tyle
ważnych obszarów naszego umysłu i działalności. Są to min.: pamięć,
inteligencja, logika, koordynacja działania, dyspozycje twórcze, dowcip itp[12].

Człowiek
przystosowuje się czynnie do zmiany pór roku, czego dowodem jest sezonowa
zmienność większości znanych parametrów fizjologicznych i biochemicznych.
Chociażby to, że zimą przystosowujemy się do zimniejszego trybu życia, do
zimnych warunków otoczenia a także do innego pokarmu. Opiera się na
biologicznej wiośnie i lecie (od 16 sierpnia do 15 lutego). Rytmika ta zależy
od temperatury otoczenia, promieniowania ultrafioletowego, pożywienia. W I
połowie ma przewagę w organizmie układ sympatyczny w II parasympatyczny. Na tym
tle obserwujemy dużą zmienność czynności organizmu.

Zmiany sezonowe stwierdzono w
metabolizmie, związane jest to ze zmianami pożywienia w różnych okresach roku.
Najlepiej te zmiany obserwuje się w rozwoju u dzieci. Przybytek wzrostu i wagi
u dzieci zaczyna się gwałtownie na wiosnę, osiąga szczyt w lecie i na początku
jesieni a w okresie zimy natomiast maleje. Zmiany zachodzą też w czynnościach
różnych układów m.in. we krwi. Zawartość
białka we krwi zwiększa się w zimie, zmniejsza w lecie[13]. składnik krwi leukocyt
ma najwyższy poziom w zimie, najmniejszy w lecie. Składnik mineralny krwi –
wapń osiąga maksimum w sierpniu, minimum w lutym i marcu.

Badano ciśnienie tętnicze krwi u
zdrowych mężczyzn w wieku 30 – 40 lat w Holandii. Stwierdzono, że od
października do marca ciśnienie tętnicze krwi jest wyższe niż w lecie, osiąga
najwyższy szczyt w lutym. Ciśnienie rozkurczowe różni się od skurczowego u 60%
badanych ciśnienie rozkurczowe w zimie wynosiło 80 mm Hg, kiedy zaś w lecie u
około 40% badanych osiągało tę wartość.

Od kwietnia do września przeważa proces
budowy tkanek, a pewna stabilizacja – nawet wykorzystanie rezerw przypada od
października do marca. Zmienia się poziom wapnia, magnezu, sodu i fosforanów i
chlorków w organizmie – maksymalna ilość latem, niski poziom wapnia, magnezu,
sodu i fosforanów i chlorków w organizmie - maksymalna ilość latem, niski poziom zimą. Poziom witaminy C jest
wysoki na jesień, spada na przełomie wiosny i lata. Sezonowe rytmy zauważalne
są w czynnościach gruczołów wydzielania wewnętrznego, czego przykładem jest
tarczyca. Aktywność tarczycy zwiększa się w okresie zimy, a maleje w okresie
lata. Jak wiadomo więcej jodu gromadzi się w tarczycy latem (sierpień –
wrzesień). Te wahania sezonowe w organizmie można zauważyć w sporcie.
Wyróżniono wyraźnie zmiany wahania w poszczególnych dekadach sezonu
lekkoatletycznego. Biegi krótkodystansowe miały najwyższe wyniki w okresie
wiosennym i jesiennym – w tych okresach nastąpiła kumulacja sił. Sezonowość
wpływa w dużym stopniu na zachorowalność organizmu; choroby wrzodowe żołądka,
dwunastnicy zaostrzają się wiosną i jesienią, nieżyty oskrzeli i astmy - zimą, choroby reumatyczne i zapalenia opon
– jesienią, krzywica nasila się zima podobnie jak błonica[14].

Dużą rytmiczność sezonową wykazują takie
zdarzenia demograficzne jak zgony. Zależą one od czynności egzogennych do
których zaliczamy wpływy klimatyczne, sezonowe, zmiany trybu życia i odżywiania
oraz wzajemne oddziaływania człowieka, świata roślin i zwierząt. Ważny jest tu
jednak czynnik endogenny związany z czynnościami przystosowawczymi człowieka. W
przypadku organizmu chorego mechanizmy nie działają sprawnie, co prowadzi do
powstawania antyrytmów. Antyrytmy uniemożliwiają adaptację i odpornościową
reakcję organizmu na zmiany warunków środowiskowych. Szczególnie niebezpieczny
i trudny dla chorego organizmu jest przełom zimowo – wiosenny, kiedy wzmożony
wysiłek fizjologiczny organizmu prowadzi do braku odporności.

Istnieją
też rytmy wieloletnie, których przykładem jest cały proces ontogenezy
człowieka. Mimo, że nasuwa on wiele
wątpliwości takich jak to, że rozwój osobniczy człowieka przebiega
nierównomiernie wykazując okresy zwiększonego natężenia różnych procesów
życiowych np.: okresy pełnienia, bujania (szybkiego wzrastania dziecka), które
udowadniają nierównomierny wzrost ciężaru i wysokości ciała. Wieloletnie rytmy
odzwierciedlają się także w rytmice zdarzeń demograficznych, takich jak
wieloletnie rytmy urodzeń i zgonów, zawieranie małżeństw. Na ich powstawanie
mają wpływ takie czynniki przypadkowe jak: zdarzenia historyczne, zjawiska
społeczne czy postęp cywilizacyjny.

Duże
znaczenie ma poznanie tendencji rozwojowych (trendów) zdarzeń demograficznych.
Naukowcy zwracają uwagę na trend sekularny jako przejaw rytmu wieloletniego. W
ostatnim ćwierćwieczu zauważa się pewne przyspieszenie tempa rozwoju człowieka,
co powoduje zwiększenie ostatecznych wymiarów ciała oraz podwyższenie wskaźnika
rozwoju fizycznego dzieci w następujących po sobie pokoleniach, np.: w roku 1947 chłopiec 13-letni miał 142,84 cm wzrostu i 36,32 wagi,
dla porównania w roku 1967 chłopiec 13 letni miał 152,96 cm wzrostu i 42,71 kg
wagi.

Wyróżniamy
także rytm tygodniowy, który wykształcił się zapewne z tradycyjnego podziału
tygodnia na siedem dni, z czego sześć dni jest pracowitych, a siódmy dla
wypoczynku. Wydolność i sprawność fizyczna człowieka jest wyższa w drugiej
połowie tygodnia. Rośnie od poniedziałku do czwartku, piątku i zmniejsza się w
sobotę i w niedzielę i poniedziałek, gdy rozpoczyna się nowy cykl. Duże
znaczenie ma tutaj nastawienie psychiczne człowieka i jego świadomość, że jutro
jest wolny dzień. Rytm tygodniowy jest przykładem sztucznie wytworzonego cyklu
niektórych funkcji i czynności organizmu[15].

Czasowy
porządek procesów życiowych człowieka nie może być poddany wątpliwości. Rytmy
biologiczne człowieka istnieją i mają duży wpływ na funkcjonowanie organizmu.
Szczególnie zwróciłam uwagę na rytm okołodobowy (dzień – noc, czuwanie – sen),
który jest najbardziej zauważalny i najważniejszy dla człowieka. Wspomniałam
również o innych rytmach tygodniowych, miesięcznych, sezonowych i wieloletnich,
które również stymulują procesy życiowe. Wpływ na rytmy biologiczne mają
czynniki zewnętrzne takie jak wpływy kosmiczne, rytmy Księżyca, zmienność
sezonowa, przemijanie dnia i nocy a także uwarunkowania społeczne rzadziej
historyczne.

BIBLIOGRAFIA:

Borbely A., Tajemnice snu, PWN, Warszawa 1990.

Cymborowski S., Zegary biologiczne, PWN, Warszawa 1989.

Dzierżykray – Rogalski T., Rytmy i antyrytmy biologiczne, Wiedza
Powszechna,

Warszawa 1976.

Gancarz Z., W. Lietz, T. Nowicki, Z.
Wekko, Mała encyklopedia medycyny,
PWN,

Warszawa 1982.

Sikora J., Biodiagram prawdę ci powie, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1983,
internet.

Wolański N., Biomedyczne podstawy rozwoju i wychowania, PWN, Warszawa 1979.