Reakcje
na podrażnienia analizatora skórnego pojawiają się bardzo wcześnie. Na bodźce
dotykowe najbardziej wrażliwe są okolice oczu, uszu, czoła, ust, podeszew stóp
i dłoni. Im dziecko jest młodsze, tym wyraźniejszy jest odruch chwytny.

STADIUM NOWORODKA

Wśród
12 miesięcy, które składają się na okres niemowlęcy, pierwszy miesiąc życia
dziecka jest tzw . stadium noworodka.

Układ
mięśniowy noworodka podobnie jak układ kostny ukształtowany jest w zarysach,
nie jest w pełni rozwinięty ani pod względem anatomicznym ani sposobu
funkcjonowania. Włókna mięśniowe są bardzo cienkie, natomiast siła ich skurczu
jest niewielka. Zaznacz się wyraźna przewaga mięśni – zginaczy.

Stosunek
noworodka do otaczającego świata regulują w głównej mierze odruchy
bezwarunkowe. Poza specyficznymi reakcjami bezwarunkowymi, które stanowią
odpowiedź na poszczególne bodźce, obserwuje się u noworodka reakcje ruchowe na
całokształt bodźców związanych z nowym środowiskiem życia. Ten drugi rodzaj
aktywności ruchowej nazywamy ruchami błędnymi.

Odruchy
bezwarunkowe noworodka dzieli się na 3 grupy.

1. odruchy wspólne dla noworodka i człowieka dorosłego,

2. odruchy normalne dla noworodka i niemowlęcia, natomiast
patologiczne u człowieka dorosłego,

3. odruchy występujące wyłącznie u noworodka.

Przykładem
trzeciej grupy odruchów jest odruch chwytny. Przy dotknięciu jakimś przedmiotem
wewnętrznej powierzchni dłoni noworodka, dłoń jego zaciska się tak mocno na
przedmiocie, że można podnieść dziecko za rękę do góry, a dłonie jego nie otworzą
się i nie puszczą trzymanego przedmiotu. Wśród odruchów tej grupy należy
wymienić jeszcze: odruch toniczno – szyjny, oczno – karkowy Peipera oraz odruch
Moro (obejmowania). Odruch Moro polega na szybkim ruchu wyprostnym kończyn
górnych z szeroko rozstawionymi palcami i następnie równie szybkim ich zgięciu
w stawach łokciowych i przyciśnięciu do
piersi z zaciśniętymi pięściami. Bodźcem do tego rodzaju odruchu jest nagłe
poruszenie głowy dziecka lub szybkie opuszczenie go do pozycji leżącej. Odruch
Moro przebiega najwyraźniej u dzieci urodzonych przedwcześnie oraz u
noworodków. Od drugiego miesiąca życia w tej formie pojawia się on coraz
rzadziej, a około 6 – go miesiąca życia zanika. Kolejność rozwoju ruchów u
dziecka jest zasadniczo inna niż u zwierząt. U zwierząt wykształca się przede
wszystkim lokomocja, a dopiero później, i to tylko u niektórych gatunków
pozostaje bardzo ograniczona pod względem swego zakresu możliwości swoistej
prymitywnej manipulacji. U niemowlęcia ludzkiego natomiast w pierwszej kolejności
wykształcają się ruchy głowy, ruchy rąk, które zmierzają do chwytania
przedmiotów i manipulacji nimi, a dopiero znacznie później ruchy prowadzące do
utrzymania ciała w określonej pozycji i przesuwania go w przestrzeni. W
zakresie żadnej innej sprawności ruchowej niemowlęcia nie zachodzą tak subtelne
i złożone przekształcenia, jak w obrębie jego ruchów chwytania. Rozwój ich
postępuje od momentu chwytania odruchowego pod kontrolą wzroku. Bezwarunkowy
odruch chwytny, charakterystyczny dla noworodka posiada dwa elementy: zamykanie
dłoni na przedmiocie włożonym dziecku do ręki oraz utrzymywanie się zgięcia
przez pewien czas(od kilku do kilkunastu sekund). Oba te elementy odruchu
chwytnego występują bardzo wyraźnie u noworodka . Pierwszy – zaciśnięcie dłoni
– zanika w 4 miesiącu życia, drugi – trwanie zgięcia – w 6 miesiącu życia. Na
podstawie obserwacji stwierdzono, że zdolność unoszenia ciężaru własnego ciała
przy pomocy uchwytu, charakterystyczna w pierwszych 5 tygodniach życia, szybko
zanika w wieku niemowlęcym. Umiejętność tę dziecko ponownie nabywa na zasadzie
rozwoju chwytu dowolnego, przy czym do momentu ukończeniu 5 lat dzieci nie
dorównują w tej dziedzinie 40 – dniowym niemowlętom. Na wiek od 2 do 4 miesiąca
życia przypada okres neutralny, przejściowy w rozwoju chwytu: odruch chwytny
zanika, a chwytanie polegające na ruchach dowolnych związanych z działalnością
kory mózgowej jeszcze się nie rozwinęło. Chwytanie dowolne rozpoczyna się ok. 4
– 5 miesiąca życia i kształtuje się przez dłuższy czas. W latach 1931 – 37 H.M.
Halverson prowadził badania w tym zakresie, na podstawie których wyróżnił on
etapy i drobne stadia chwytania.

STADIUM I

Dziecko
w wieku 4 – 5 miesiąca życia zbliża obydwie ręce do widzianego przedmiotu.
Zbliżanie owo dokonuje się dzięki ruchom kończyn górnych w stawach barkowych,
którym to ruchom towarzyszy słabo zaznaczony chwyt łokciowo – dłoniowy. Ręce
niemowlęcia nie są jednak w tym okresie zdolne samodzielnie uchwycić przedmiot,
jeżeli wsuniemy mu przedmiot do rączki – niemowlę wypuszcza go bardzo szybko. W
tym stadium obydwie kończyny górne działają u większości dzieci na zasadzie
całkowitej symetrii. W żadnej z rąk nie obserwujemy jeszcze przewagi
czynnościowej. Obydwie ręce zbliżają się do oglądanego przez dziecko przedmiotu.

STADIUM II

Dziecko
w wieku 5 – 6 miesiąca wyciąga raczki do przedmiotu w te sposób, że porusza
ramionami w stawach barkowych i wyprostowuje jednocześnie ręce w stawach
łokciowych. Chwyt następuje przy użyciu czterech palców dłoni z wyłączeniem
kciuka. W tym okresie, zwanym również okresem chwytu dłoniowego prostego
dziecko nie jest zdolne utrzymać dwóch przedmiotów jednocześnie. Na początku
omawianego stadium dziecko na sam widok
innego przedmiotu wypuszcza z ręki przedmiot poprzednio trzymany. Pod koniec
stadium II wypuszcza przedmiot z ręki po to, aby chwycić drugą ręką nowy
przedmiot.

STADIUM III

W
wieku 7 – 8 miesięcy dziecko zaczyna posługiwać się przy chwytaniu także
kciukiem. Niemowlę nie potrafi jednak jeszcze przeciwstawić kciuka pozostałym
palcom, wykorzystuje jednak ruch przywodzenia i odwodzenia kciuka w stosunku do
pozostałych palców dłoni. Dlatego też chwyt ten nazwany został chwytem
nożycowym. Dzięki niemu niemowlę potrafi utrzymać w ręce miedzy palcem
wskazującym a kciukiem nawet stosunkowo drobny przedmiot. W tym okresie
następuje zróżnicowanie czynnościowe prawej i lewej ręki. U dzieci
praworęcznych zaczyna już przeważać ręka prawa, u leworęcznych natomiast lewa.
W stadium III niemowlę potrafi już utrzymać po jednym przedmiocie w każdej
rączce. Mimo, że chwyt jest chwytem bardzo prymitywnym, można już mówić o
początkach zabawy manipulacyjnej.

STADIUM IV

Zaczynając
od 9 miesiąca życia dziecko rozpoczyna posługiwanie się tzw. Chwytem
pęsetkowym, w którym kciuk przeciwstawia się pozostałym palcom. Pod koniec
pierwszego roku życia niemowlę potrafi już chwytać przedmioty i trzymać je
między opuszkami kciuka i palca wskazującego, co pozwala na bardziej precyzyjne
posługiwanie się tymi przedmiotami. W tym okresie dziecko potrafi również w dowolny
sposób otworzyć swoją dłoń. Umożliwia to wkładanie przedmiotów do większych
naczyń a także rzucanie nimi, co stanowi jedno z ulubionych zajęć starszego
niemowlęcia.

Obserwacja
rozwoju chwytania umożliwia obserwację procesu lateralizacji czynności ruchowych.
Powszechnie uważa się, że do 3 miesięcy występuję asymetria typu podkorowego,
od 3 do 7 miesięcy – symetria zwierciadlana, a od początku III stadium pojawia
się asymetria korowa, która wynika, która wynika z przewagi czynnościowej
jednej z półkul mózgowych. U większości dzieci między 7 a 8 miesiącem życia
dochodzi do wyraźnego zwiększenia czynnościowego ręki. W dalszych miesiącach
życia niemowlęcia jest ono wydatniejsze. Na początku 2 roku życia zaobserwować
można bardzo interesujący proces – osiągnięta w II i IV kwartale wieku niemowlęcego lateralizacja czynności ruchowych
znacznie słabnie, i pojawiają się ponownie między 2 a 3 rokiem życia.

Chwytanie
przedmiotów pod kontrolą wzroku zapoczątkowuje tzw. niemowlęcą manipulację. Już
dziecko 7 – 8 miesięczne sięga bez trudu po znajdujące się u pobliżu zabawki.
Wykazuje nawet dużą wytrwałość w zdobywaniu przedmiotów nieco od niego
oddalonych. Zdobytą zabawką trzyma w ręku, ogląda, obmacuje, przekłada z jednej
ręki do drugiej. Chociaż dziecko w tym wieku pociąga i interesuje nowość
zabawki – jej kształt, barwa, dźwięk, który wydaje przy postukiwaniu, machaniu
lub naciskaniu, to jednak niemowlę manipuluje w sposób zbliżony wszystkimi
zabawkami, niezależnie od ich przeznaczenia. Jest to okres manipulacji
niespecyficznej.

Dopiero pod koniec okresu niemowlęcego
naśladując niektóre czynności osób dorosłych, dziecko uczy się turlać piłkę po
podłodze, układać klocki itp. Jego manipulacja staje się specyficzna tzn.
dostosowana do struktury i funkcji użytkowej przedmiotu.

WIEK PONIEMOWLĘCY

Okres
ten rozpoczyna się na przełomie 1 i 2 roku życia i trwa ok. 2 lat, a więc do
ukończenia przez dziecko 3 roku życia. Jest to okres dalszego bardzo
intensywnego rozwoju psychoruchowego. Wzrastające sprawności manipulacyjne
pozwalają dziecku na nowe formy działania, na bardziej niż poprzednio celowe i
skuteczne oddziaływanie na przedmioty, przemieszczania ich w przestrzeni i
zmianę ich stany podczas zabawy. Zabawa manipulacyjna i ruchowa stanowi typowy
dla tego okresu rodzaj aktywności małego dziecka.

W
2 roku życia wzrasta precyzja ruchów wykonywanych palcami rąk, co możliwe jest
dzięki zestrojeniu ruchów rąk ze spostrzeżeniami dziecka, czyli koordynacji
wzrokowo – ruchowej.

Dziecko
uczy się coraz lepiej dostosowywać swoje ruchy do kształtów przedmiotów, ich
wielkości i odległości itp. Dzięki koordynacji kinestetyczno – dotykowo –
wzrokowej potrafi np.: ustawić klocki jeden na drugim, włożyć pastylki do
buteleczki itp.

Dziecko
poznaje zatem przedmioty nie jednym, ale kilkoma zmysłami, poznaje je w sposób
aktywny podczas manipulacji, w trakcie której dochodzi do identyfikacji
polisensorycznej przedmiotu. Nastawienie drugiego narządu zmysłu na dane
zjawisko zwiększa nie tylko ilość płynących do niego wrażeń, lecz służy również
do jego identyfikacji. Opanowanie sprawności motorycznych, prawidłowy rozwój
ruchowy dziecka przyczynia się do dobrych kontaktów społecznych, wpływa na
rozwój osobowości dziecka.