Rodzina jako środowisko wychowawcze

Rodzina – naturalne środowisko
wychowawcze; jest tym składnikiem środowiska wychowawczego, który oddziałuje na
jednostkę najdłużej, niekiedy przez całe jej życie. Rodzina stanowi jednak
zarazem grupę społeczną, elementarną komórkę życie w społeczeństwie. Twórca
socjologii August Comte uważał rodzinę za najważniejszą podstawową grupę
społeczną, na której opiera się całe społeczeństwo. Niektórzy wiążą ideę
ochrony rodziny głównie ze stanowiskiem Kościoła Katolickiego i jego pro
rodzinną aktywnością. Należy jednak dążyć do upowszechnienia przekonania, że
sprawa rodziny jest sprawą wszystkich ludzi, gdziekolwiek by oni nie
egzystowali na świecie – i to bez względu na to jaki wyznają oni światopogląd i
religię. Lepsza lub gorsza egzystencja rodzinna wiąże się bezpośrednio z
jakością ich życia oraz warunkuje w znacznej mierze stopień sprawności
funkcjonowania społeczeństwa. Rodzina bardzo intensywnie uczestniczy w
przemianach społecznych, ulega przemianom pod wpływem czynników zewnętrznych
oraz w trakcie swych przemian sama wpływa modyfikująco na zewnętrzne układy
społeczne, a wpływy te bywają niejednokrotnie bardzo istotne, znaczące, których
nie sposób nie brać pod uwagę. Rodzina jest istotnym elementem społecznych
interakcji, od sposobu i poziomu jej funkcjonowania wiele w społeczeństwie
zależy, może ona kierować zarówno pozytywne i negatywne zjawiska w
społeczeństwie jako całości. Rozwijająca się cywilizacja wywiera istotny wpływ
na rodzinę.

Zapoczątkowane
w XIX w. procesy industrializacji i urbanizacji w sposób wszechstronny,
totalnie zmieniły życie społeczeństwa w XX w. Wzmożona industrialna produkcja
podniosła wyraźnie stopę życiową ludności krajów wysoko i średnio rozwiniętych.
Coraz liczniejsze rozrastające się instytucje potrzebowały coraz większej
liczby coraz lepiej wykształconych pracowników i odpowiednio przygotowanych
zawodowo. Co powodowało podnoszenie się poziomu wykształcenia i kultury
społeczeństwa. Nastąpiła poprawa sytuacji zdrowotnej ludności wielu krajów i wydłużenia
długości życia. Usprawnione zostało funkcjonowanie gospodarstw domowych, dzięki
wprowadzeniu techniki materialno – usługowej. Upowszechnienie się domowych środków przekazu
informacji i kultury wpłynęło na tryb i styl życia rodzin. Zaznaczała się coraz
bardziej emancypacja rodziny małej w stosunku do rodziny dużej i szerszej
familii. Malały więzi rodzinno – sąsiedzkie, modyfikacjom podlegały więzi rodzinno –
towarzyskie. W pierwszej połowie XX w. wzrosła znacznie liczba rozwodów, a w
drugiej połowie XX w. proces ten nasilił się. Coraz częściej formowano tezę, że
mamy do czynienia z kryzysem rodziny.

W
drugiej połowie XX w. dalszy intensywny rozwój nauki i techniki spowodował
znaczące przeobrażenia społeczno – ekonomiczne i kulturowe. Nauka stała się
siłą wiodącą rozwoju technicznego i ekonomicznego a także kulturowego i
oświatowego. Wystąpił ogromny rozwój informatyki, komputery wkroczyły w
większość dziedzin życia. Rozwinęły się potężne, ponadpaństwowe instytucje produkcyjne
i usługowe torując drogę międzynarodowej integracji. Przepływ ludności odbywa
się przeważnie z krajów mniej rozwiniętych i uboższych do krajów bardziej
rozwiniętych. Wymieszania kulturowe zwiększają poczucie obcości w
społeczeństwie. Narastają zagrożenia ekologiczne, oraz zagrożenia społeczne.
Wynikają z rozluźnienia więzi społecznej i zmniejszonej kontroli społecznej, a
także ze strony rodziny. Sytuacja rodziny jest zróżnicowana zależnie od tego,
czy jest ona zlokalizowana w rozwiniętym społeczeństwie postindustrialnym, czy
średnio rozwiniętym podlegającym tylko pewnym wpływom wewnątrzkrajowym i
zewnętrznym postindustrializmu. Ogromnie wzrosło zabezpieczenie zdrowotne
członków rodzin. Medycyna zrobiła ogromne postępy, osiągając bardzo dużą skuteczność
leczenia. Opanowano choroby epidemiczne, przyśpieszono leczenie wielu chorób,
rozpowszechniono transplantacje organów wewnętrznych, wzrosła skuteczność
leczenia chorób nowotworowych. Rozpowszechniono system opieki nad chorymi.
Zmalała śmiertelność kobiet w czasie porodów, a także porodowa i poporodowa
śmiertelność niemowląt. Rozwój medycyny przyczynił się do znacznego
zmniejszenia przyrostu naturalnego, a w skali rodzin do zmniejszenia jej
dzietności.

W
odniesieniu do kwestii narodowych dostrzec można malejący patriotyzm. Ludzie
coraz mniej skłoni są do poświęceń dla Ojczyzny i coraz mniej cenią poświęcenie
innych. Są coraz mniej skłoni do wyrzeczeń w imię racji wyższych, coraz
bardziej cenione są wartości służące jednostce i własnej rodzinie. Narasta
obojętność wobec miejscowych „akcji społecznych”. Jednostka jest coraz bardziej
zainteresowana własnymi sprawami i sprawami swej rodziny. Dezintegrują się
kręgi sąsiedzkie, maleje siła wspólnotowych więzi w większości kręgów
towarzyskich – podobnie jak w kręgach koleżeńsko – pracowniczych. Coraz więcej
zdarza się przypadków nieliczenia się z innymi ludźmi w trakcie realizacji
swych indywidualnych celów. Jednostka jest wolna i ma na celu jedynie interes
indywidualny (własne dobro).

Praca - do czasów pojawienia się
produkcji przemysłowej zaistniały w rodzinie trzy istotne zmiany. W okresie
preindustrialnym praca stanowiąca potrzebę utrzymania – wykonywana była na
terenie domu rodzinnego. W okresie industrializacji, mąż „wychodzi” z domu do
pracy najemnej w pozarodzinnych instytucjach pracy, w następnej kolejności
czyni to żona, nareszcie na skutek umasowienia pozadomowego (rozwój szkolnictwa
), dzieci wychodzą z domu rodzinnego do szkoły. Ojcowie, matki i dzieci wchodzą
w odrębne pozadomowe środowiska, które wypełniają znaczną część ich życia.
Następują przesunięcia pozycji społecznych wewnątrz rodziny i modyfikacja ról
społecznych pełnionych przez jej członków. Poszerza się zakres swobody żon i
dzieci. Zwiększają się możliwości decydowania o sobie, o swoich losach. W
drugiej połowie XX w. wyliczone wyżej procesy nasiliły się jeszcze bardziej.
Wzrosła liczba pracujących żon, okres szkolny dzieci wydłużył się. Uwidoczniło
się zjawisko emancypacji młodzieży w stosunku do rodziców, oraz silnie
zaznaczona emancypacja żon w stosunku do mężów.

Hierarchia
- kształtuje się nowa hierarchia dóbr
rodzinnych. Satysfakcja z życia rodzinnego i małżeńskiego stała się wysoko
cenionym dobrem obwarowanym wymaganiami wobec członków rodziny. Brak tej
satysfakcji usprawiedliwia w oczach poszkodowanych podjęcie kroków rozwodowych.
Za podstawowy warunek satysfakcji małżeńskiej uznano długotrwałą miłość. Jeżeli
miłość wygasa, współmałżonkowie poszukują szczęścia w innych związkach, a dobro
dzieci uznawane jest za rzecz drugorzędną. Następuje wzrost wymagań nie
trwałości, lecz jakości życia rodzinnego.

Dawniej
rodzina jest przede wszystkim instytucja powołaną do wychowywania i opieki nad
dzieckiem. Była też traktowana jako instytucja organizująca i zapewniająca
materialne warunki życia jej członków. Obecnie toruje sobie drogę przekonanie,
że życie małżeńskie ma wtedy sens, jeśli daje pełną satysfakcję współmałżonkom.

Generalnie
możemy zaobserwować:

1) wzrost liczby
konfliktów małżeńskich i rozwodów

2) wzrost zatrudnienia
kobiet (nie tylko z pobudek ekonomicznych)

3) zmalenie wartości
dzieci dla rodziców (dobra konkurencyjne)

4) indywidualizacja form
aktywności w rodzinie i zainteresowań

Rola rodziny:

1) prokreacyjna –
seksualne (ciągłość biologiczna)

podstawowe
potrzeby dziecka np. potrzeba bezpieczeństwa, zależność i miłość. Rodzina
kształtuje nowe potrzeby poznawcze, emocjonalne, społeczne.

2) materialno –
ekonomiczne

3) kontrolna – maleją
możliwości kontroli formalnej

4) socjalizacyjno –
wychowawcza

rodzina
stanowi teren socjalizacji dziecka, przyjmowania przez nie zadań i obowiązków
wykraczających poza osobiste potrzeby i interesy.

5) rodzina jest dla
dziecka polem doświadczalnym, na którym wypróbowuje swoje siły i możliwości.

6) Rodzina przekazuje
dziecku dorobek kulturowy społeczeństwa

7) Rodzice i inni
członkowie rodziny dostarczają dziecku modeli osobowych i wzorów zachowań w
konkretnych sytuacjach życia codziennego

Rodzina
stanowi zarazem podstawową grupę społeczną, elementarną

komórkę
życia w społeczeństwie.

Rodzina
wprowadza dziecko w życie społeczne i w świat kultury.

Funkcja
religijna - przekazanie norm i zasad religijnych.

Rola
rodziny jako środowiska wychowawczego nie ogranicza się do wczesnych lat życia
dziecka, trwa aż do osiągnięcia samodzielności, zdobycia wykształcenia i
przysposobienia do zawodu ( około do 20 roku życia). Oparcia w rodzinie wymaga
okres dojrzewania, w którym kształtuje się stosunek do zagadnień własnego życia
i życia społeczeństwa. Szczególne zadania wychowawcze spadają na rodzinę we
współczesnym świecie przeciwieństw i niepokojów. Rodzina ma chronić dorastające
pokolenie „przed zbyt brutalnym zetknięciem się z rzeczywistością”, powinna być
nosicielem kultury w środowisku w którym dziecko żyje, powinna stanowić bazę i
oparcie ( wg Walla). W Polsce Ludowej rodzina otoczona jest wszechstronną
opieką, uznana jest bowiem za podstawową komórkę życia społecznego, warunkującą
rozwój i rozkwit narodu.