Rodzina jako naturalne środowisko wychowawcze

1. Rodzina jako grupa i instytucja społeczna.

Rodzina jest
przedmiotem badań wielu nauk społecznych - psychologii, pedagogiki, socjologii.a

Psychologię
interesują mechanizmy wychowania w rodzinie. To jak realizowane są funkcje
rodziny, jakie są style wychowania, postawy rodzicielskie, atmosfera życia
rodzinnego, psychologiczne skutki układów rodzinnych.

Socjologia
wychowania i pedagogika społeczna także interesuje się rodziną z uwagi na jej
funkcje, szczególnie socjalizacyjną, ale przede wszystkim rodziną jako bardzo
ważnym elementem środowiska społecznego.

Rodzina stanowi
bowiem naturalne środowisko wychowawcze, gdzie oddziaływania na dziecko
dokonują się w normalnych warunkach życiowych, w różnorodnych sytuacjach
codziennych.

Rodzina jest
ukształtowaną historycznie wspólnotą życia. Wspólnotą człowiekowi najbliższą,
bo naturalną, pierwotną, niepowtarzalną, niemożliwą do pełnego i bezwarunkowego
zastąpienia. Człowiek przychodzi na świat w tej wspólnocie, w niej wzrasta i
dojrzewa, a następnie dąży ku nowej, tym razem własnej wspólnocie rodzinnej.

Rodzinę możemy
rozpatrywać w kategoriach grupy bądź instytucji społecznej.

W socjologii
wyróżnia się grupy pierwotne i grupy wtórne. Grupy pierwotne cechuje wzajemny
ścisły i bezpośredni kontakt jej członków : nawiązują oni ze sobą bliskie
stosunki emocjonalne, łączą ich trwałe i osobiste więzi oparte na
współdziałaniu i solidarności. Stosunki między członkami grup wtórnych są
natomiast najczęściej konwencjonalne i formalne, chłodne i bezosobowe.

Rodzina jest
jedną z najważniejszych grup pierwotnych, ma poczucie swej odrębności, ma
własne zadania i cele życiowe, układ stałych międzyosobniczych stosunków,
określoną strukturę. Jest małą grupą społeczną, w której występują bezpośrednie kontakty, twarzą w
twarz, stosunki pomiędzy jej członkami są bliskie, nasycone emocjami[1].

Rodzina jest grupą opartą na związkach krwi,
małżeństwa lub adopcji. Jest to grupa o charakterze wspólnoty. Członkowie
rodziny powiązani są ze sobą nie tylko węzłami pokrewieństwa, lecz również
związkami prawno-ekonomicznymi. Młodzi członkowie tej grupy korzystają z opieki
oraz świadczeń materialnych ze strony dorosłych. Zostają przez nich wprowadzeni
w świat kultury. W rodzinie dzieci są wdrażane do odpowiednich form zachowania,
ich postępowanie podlega ocenie i kontroli z punktu widzenia wzorców i norm
uznawanych przez rodziców.

Rodzina jak
każda grupa społeczna ma określoną strukturę, którą wg. Zbigniewa. Tyszki
określa „liczba i jakość członków rodziny (liczba dzieci, liczba innych
krewnych), układ ich pozycji i ról społecznych, przestrzenne ich usytuowanie,
siła więzi instytucjonalnych i psychicznych łączących poszczególnych członków
rodziny, świadcząca o większej lub mniejszej spójności rodziny, podział
czynności oraz struktura wewnątrzrodzinnej władzy i autorytetów, łącząca się
dość ściśle z układem pozycji społecznych, a także wewnątrzrodzinny rozkład
miłości i względów”[2].

Rodzinę można
analizować również w jej aspekcie instytucjonalnym. Instytucja rodziny jest
jedną z podstawowych instytucji. „ Instytucja może być określona jako ogólnie
akceptowana droga osiągania istotnych, społecznych celów”[3]. Jednym z najważniejszych
celów rodziny jest prokreacja czy też socjalizacja potomstwa. Rodzina zaspokaja
potrzeby społeczeństwa globalnego, innych grup społecznych oraz jednostek
ludzkich. Z takim spojrzeniem na rodzinę wiążą się jej funkcje, które służą
analizie rodziny w działaniu. Funkcje rodziny wiążą się ściśle z jej strukturą,
są przez jej elementy uwarunkowane, jednocześnie same silnie na nią oddziałują.

W literaturze
socjologicznej w bardzo różnorodny sposób ujmuje się funkcje rodziny. Znany
amerykański socjolog Norman Goodman wyróżnia pięć uniwersalnych funkcji -
uregulowanie życia seksualnego, wymiana członków społeczeństwa, socjalizacja,
umiejscowienie społeczne, intymność i partnerstwo[4]. Natomiast polski socjolog
Zbigniew Tyszka wyodrębnia następujące funkcje - materialno-ekonomiczną,
opiekuńczo-zabezpieczającą, prokreacyjną, seksualną, legalizacyjno-kontrolną,
socjalizacyjną, klasową, kulturalną, rekreacyjno-towarzyską,
emocjonalno-ekspresyjną[5].

Poszczególne
funkcje rodziny są jedną z najistotniejszych podstaw określenia więzi w
rodzinie, a także podstawą określenia więzi rodziny z otoczeniem społecznym.

Prawidłowo
ukształtowana rodzina jest dla normalnego człowieka tzw. grupą odniesienia, z
którą świadomie i mocno identyfikuje się on jako jej członek i reprezentant,
współtworzy i przyjmuje wyznawane w niej poglądy, postawy, obyczaje, wzory
zachowania i postępowania. Rodzina wywiera zatem istotny wpływ na to jak
człowiek w niej funkcjonuje oraz na to, jakie są jego zachowania wobec
społeczeństwa.

Uważam, że
współczesna rodzina została uwolniona od większości swoich dawnych funkcji. W
pewnym stopniu pełni jeszcze swoją rolę prokreacyjną i socjalizacyjną, ale
nikogo już nie dziwi, nie szokuje przyjście na świat i wychowanie dziecka w
rodzinie niepełnej. Natomiast socjalizację jednostki powierza się
wyspecjalizowanym instytucjom np. żłobkom, przedszkolom, szkołom. Rozbudowany i
coraz bardziej rozbudowywany system świadczeń i ubezpieczeń społecznych oraz
instytucje dobroczynne uwalniają rodziny od odpowiedzialności za swoich
członków. Ludzie chorzy, starzy, niedołężni, w trudnej sytuacji życiowej liczą bardziej
na opiekę społeczną niż na pomoc bliskich. Również kulturalne funkcje rodziny
zostały zredukowane do minimum, a w niektórych środowiskach zupełnie zanikły.
Domowe spotkania, wspólne czytanie, granie, tańce zostały wyparte przez kino,
dyskoteki, telewizję a ostatnio komputer.

Można by się
zatem zastanowić, co może dać człowiekowi współczesna rodzina?

Niektóre państwa
zdając sobie sprawę z niewydolności rodzin proponują politykę prorodzinną,
polegającą na rozszerzaniu lub tworzeniu nowych świadczeń socjalnych. Tworzą w
ten sposób błędne koło. Przejmując na siebie znaczną część funkcji rodziny
pozbawiają ją racji bytu. Taki sposób działania państwa najbardziej widoczny
jest w Danii i Szwecji, gdzie instytucja rodziny przeżywa obecnie ogromny
kryzys.

Moim zdaniem
państwo nie powinno pomagać rodzinie poprzez przejmowanie jej funkcji lecz
przez stworzenie warunków do samodzielnego, odpowiedzialnego i właściwego
pełnienia funkcji przez samą rodzinę.

2.
Uniwersalny charakter rodziny i jej społeczno-kulturalne uwarunkowania.

Rodzina
w zależności od miejsca i czasu, w którym żyje przybierała i przybiera jeszcze
nadal bardzo zróżnicowane formy. Zbigniew Tyszka klasyfikując formy życia
rodzinnego wyróżnia : rodziny małe (dwupokoleniowe) z wyodrębnionym w jej ramach
małżeństwem, rodziny duże (wielkie) zwane niekiedy familią oraz szerszą
zbiorowość krewnych. Znany socjolog rodziny J. Sirjamaki stwierdza, że rodzina
jest instytucją ogólnoludzką, spotykaną we wszystkich epokach i kulturach. Do
jej uniwersalnych wszędzie spotykanych zadań można zaliczyć : zaspokajanie
popędu seksualnego, zaspokajanie elementarnych materialnych potrzeb życiowych
oraz rodzenie i wychowywanie dzieci.

We wszystkich
istniejących społeczeństwach spotykamy się z rodziną. możemy zatem stwierdzić,
że bez niej nie byłyby one w stanie prawidłowo funkcjonować. Poszczególne typy
społeczeństw i ich kultury kształtują i modyfikują formy życia rodzinnego,
dostosowując je do oczekiwań określonego społeczeństwa.

Rodzina jest
nierozerwalnie związana z istnieniem ludzkiego społeczeństwa i kultury. To jaka
ona jest zależy od szeregu społeczno-kulturalnych uwarunkowań. Rodzina jest
przecież elementem szerszych struktur, szerszych zbiorowości społecznych, jest
poddana ich kontroli i oddziaływaniu, wypełnia wobec nich wiele społecznych
funkcji. Partycypuje w kulturze, kieruje się jej normami, wzorami i wartościami
kreującymi życie i współżycie rodzinne, przekazuje wartości kulturowe następnym
pokoleniom. Wytwarza system pokrewieństwa oparty nie tylko na biologicznych
podstawach ale przede wszystkim na więzi pomiędzy jej członkami.

Wymienione
powyżej czynniki społeczno-kulturowe są czynnikami tworzącymi właściwe życie
rodzinne i jego formy.

Oddziałująca na
rodzinę sfera kultury danego społeczeństwa jest wypadkową występujących w jej
ramach subkultur. Do najbardziej uniwersalnych Z.Tyszka zalicza subkultury :
zawodowe, męską i żeńską, regionalne, klasowe, religijne, grup rówieśniczych,
miejską i wiejską. W świetle polskich badań szczególnie różnicujący wpływ na rodziny
,mają subkultury klasowo-warstwowe oraz miejskie i wiejskie[6].

Społeczno-kulturalne
uwarunkowania są czynnikiem kreującym w społeczeństwie aktualny model rodziny.

W obecnym
procesie przemian można zauważyć dwa nurty wpływów. Pierwszy, bardzo silny, lansowany
przez Kościół i ugrupowania prawicowe - patriarchalny model rodziny. W skrajnej
wersji negujący sens pracy zawodowej kobiety, zakazujący rozwodów,
ograniczający dostęp do środków antykoncepcyjnych, gloryfikujący
wielodzietność, odcinający od dziecka wpływy ideowe niezgodne z poglądami
rodziców przy jednoczesnym rodzinocentrycznym ukierunkowaniu życia społecznego
i polityki państwa. Drugi model życia rodzinnego oparty jest na wzorcach
płynących ze świata, których podstawą jest przewartościowanie poglądów na temat
kobiet, dzieci i małżeństwa. W kobiecie dostrzeżono człowieka równoprawnego
mężczyźnie. Zauważono, że i dziecko ma swoje prawa. Natomiast małżeństwo może
być źródłem szczęścia i spełnienia marzeń. Na podstawie tych przesłanek jawi
się obraz małżeństwa partnerskiego, kontrolującego płodność, liberalnie
wychowującego dzieci, w razie trudności zezwalającego na rozwód.

Jaki będzie
dominował model współczesnej rodziny? Jakie to przyniesie skutki dla
społeczeństwa? Czy instytucja rodziny może istnieć w sytuacji, gdy
najważniejsze staje się dobro poszczególnych jej członków, a nie całej
wspólnoty?

Bibliografia

1. Goodman N.:
Wstęp do socjologii. Poznań 1997

2. Kowalski S.:
Socjologia wychowania w zarysie. Warszawa 1979

3. Szczepański J.:
Elementarne pojęcia socjologii. Warszawa 1970

4. Tyszka Z.:
Socjologia rodziny. Warszawa 1979