PSYCHOLOGIA ROZWOJU CZŁOWIEKA

Posted by nauka on wt., 04/08/2008 - 16:39

Rozwój emocjonalny.

Przebieg
rozwoju emocjonalnego
- pierwszym objawem zachowania emocjonalnego u dziecka – noworodka jest ogólne podniecenie
spowodowane silną symulacją, które przejawia się globalną aktywnością dziecka.
Stan ogólnego podniecenia przechodzi pod
koniec okresu noworodka
w proste reakcje zadowolenia lub niezadowolenia.

- reakcje nieprzyjemne wywołuje np. silny hałas, skrępowanie
ruchów, lub mokra pieluszka

- bodźce te
wywołują krzyk i globalną aktywność dziecka

- reakcje przyjemne pojawiają się podczas ssania piersi,
kołysania, gładzenia

- bodźce te
wywołują ogólne rozluźnienie mięśni ciała dziecka itp.

Małe dzieci pokazują swoje
niezadowolenie jedynie poprzez krzyk i płacz. Później do ich reakcji dołącza
się opór, rzucanie przedmiotów, sztywnienie ciała, ucieczka, chowanie się,
wyrażanie słowami swojego niezadowolenia. Z wiekiem zaznacza się wzrost reakcji słownych, a zmniejsza się liczba
reakcji ruchowych.

RÓŻNICE INDYWIDUALNE W ROZWOJU
EMOCJONALNYM - zaczynają się ujawniać
pod koniec wieku niemowlęcego a z upływem dzieciństwa stają się coraz
częstsze i
wyraźniejsze.

- w miarę wzrostu dzieci ich reakcje stają się mniej
gwałtowne

- dzieci zdrowe nie są tak pobudliwe tak chore lub o słabym
zdrowiu

- dzieci inteligentne reagują emocjonalnie na szerszy zakres
bodźców niż dzieci mniej inteligentne

- zróżnicowanie zachowań emocjonalnych zależy od tego, w
jakim stopniu zaspokajają one potrzeby dziecka

- chłopcy przejawiają częściej i intensywniej te emocje,
które są charakterystyczne dla płci, np. gniew

- dziewczynki –strach , lęk, miłość

- zazdrość i wybuchy złego humoru częściej występują w dużych
rodzinach – nienawiść jest częstsza w rodzinach małych

- zazdrość i wybuchy złości są częstsze u dzieci pierworodnych

- autorytarny styl wychowania sprzyja rozwojowi lęku,
strachu, zaś wychowanie permisywne lub demokratyczne pobudza rozwój ciekawości
i miłości

Czynniki determinujące rozwój emocjonalny

1. ROLA DOJRZEWANIA a w nim

- rozwój intelektualny dzieci wpływa na :

- ich zdolność
dostrzegania znaczeń uprzednio niezauważonych

- koncentrowanie
uwagi przez dłuższy czas

- skupianie
uczuć na jednym przedmiocie

- rozwój wyobraźni i rozumienia

- wzrost zdolności zapamiętywania i przewidywania

- rozwój gruczołów

2. ROLA UCZENIA SIĘ:

- uczenie się metodą prób i błędów, typowy dla wczesnego
dzieciństwa

- uczenie się przez naśladownictwo (co obserwuję)

- uczenie się przez identyfikację (zbliżone do wyższego), ale
dzieci naśladują tylko tych, co podziwiają lub motywacja do kopiowania
zachowania osoby podziwianej jest silniejsza od motywacji naśladowania osoby
przypadkowej

- warunkowanie- tzn. uczenie się przez kojarzenie - przedmioty i sytuacje, które początkowo nie
wywoływały reakcji emocjonalnych później je wywołują, w wyniku kojarzenia np. z
królikiem.

- Trening- uczenie się pod kierunkiem nadzorem, ogranicza się
do uwarunkowania reakcji emocjonalnych . Przez ćwiczenie dzieci są stymulowane
do reagowania na bodźce, które zwykle wyzwalają przyjemne emocje.

Bez względu na to, jaką metodą przebiega
uczenie się, dziecko musi być rozwojowo do niego dojrzałe, zanim je rozpocznie,
np. noworodki nie wyrażą złości inaczej jak krzykiem, ale z dojrzewaniem układu
nerwowego i mięśni kształtują się możliwości wystąpienia bardziej
zróżnicowanych reakcji.

Charakterystyczne cechy emocji dziecięcych.

- emocje dziecka są intensywne – jednakowo silna
reakcja zarówno na błahe wydarzenia jak i poważne sytuacje

- emocje pojawiają się często – manifestacja uczuć z dużą
częstotliwością

- emocje mają charakter przejściowy- szybkie przejście od
śmiechu do łez, od złości do uśmiechu

- reakcje ukazują indywidualność dziecka – pod np. wpływem
strachu niektóre dzieci uciekają, inne płaczą

- zmienia się nasilenie uczuć – uczucia słabe, wraz z
dorastaniem dziecka stają się silniejsze lub odwrotnie

- uczucia uzewnętrzniają się w zachowaniu – często swoje
uczucia przejawiają ogryzaniem paznokci, ssaniem palca…

Rodzaje emocji.

STRACH- najczęściej
strach wywołują takie bodźce jak: głośne hałasy, ciemne pomieszczenie,
zwierzęta, ból, nagła zmiana miejsca, samotność, nieznane osoby, miejsca,
przedmioty.

Małe dzieci boją się znacznie większej liczby
obiektów niż niemowlęta, czy dzieci starsze. Między 2- 6 rokiem życia przypada
okres największego nasilenia strachu.

U starszych dzieci przeżycia strachu
koncentrują się wokół zagrożeń fantastycznych, nadprzyrodniczych, związanych z
ciemnością, z wizją śmierci, grzmotów,
błyskawic, jak również postaci z filmów, bajki. Obawiają się niepowodzenia i
ośmieszenia.

Cechą
tych wszystkich bodźców wywołujących strach jest to, że pojawia się nagle i
niespodziewanie co daje małą szansę dostosowania się do sytuacji. Z wiekiem
dostosowanie wzrasta.

Odmienność
reakcji na strach
na różnych poziomach wieku stanowi odbicie różnic., jakie
zachodzą między dziećmi pod względem rozwoju umysłowego i fizycznego a także
zasobu doświadczeń indywidualnych. Tymi czynnikami różnicującymi reakcje
strachu są:

- płeć

- pozycja społeczno-ekonomiczna

- inteligencja

- kondycja fizyczna

- kontakty społeczne

- kolejność urodzenia

- osobowość

-

Reakcje
związane ze strachem.

1. Nieśmiałość –przejawia się
wobec osób- powszechna reakcja u 6-miesięcznych dzieci. Przejawem nieśmiałości
jest krzyk, odwracanie głowy, przywieranie do osoby bliskiej. Gdy niemowlę już
raczkuje, lub chodzi, wówczas ucieka, kryje się. U starszych dzieci
nieśmiałość przejawia się rumieńcem, jąkaniem się, nerwowymi ruchami.

2. Zakłopotanie –reakcja strachu
przed ludźmi –reakcja na osoby nawet bliskie, ale pojawiające się w nieznanym
stroju lub roli – pojawia się po 5 lub 6 rokiem życia. Reakcja podobnie jak w
nieśmiałości. Zakłopotanie powoduje, że dzieci czują się skrępowane i
wypowiadają się z zażenowaniem

3. Zmartwienie – „cudze kłopoty”
– stanowi wytwór umysłu dziecka, powstaje w wyniku wyobrażenia niebezpiecznych
sytuacji, które mogłyby się zdarzyć – pojawia się ok. 3 roku życia – z wiekiem
zwiększa się częstotliwość i natężenie zmartwień. Wyrażają swoje zmartwienie
poprzez mimikę twarzy.

4. Lęk – stan napięcia
psychicznego w związku z zagrażającą sytuacją. Charakteryzuje go: obawa,
napięcie, złe przeczucia. Towarzyszy nam poczucie bezradności. Pojawia się po
częstych i intensywnych zmartwieniach. Lęk rozwija się na bazie strachu i obaw.
Lęk zależy od zdolności wyobrażania sobie czegoś, co nie jest obecne, dlatego
pojawia się później niż strach. Lęk rozwija się u dzieci w młodszym wieku
szkolnym. Wzrasta między 4 a 6 klasą.

Sposoby ukrywania lęku:

- zachowanie hałaśliwe i popisywanie się

- nuda

- skrępowanie

- unikanie sytuacji zwiastujących zagrożenie

- charakterystyczne reakcje:

- zachowanie nietypowe dla dziecka

- objadanie się

- nadużywanie środków masowego przekazu

- nadużywanie mechanizmów obronnych

5. Złość – wywoływana jest
na ogół przez sytuacje ograniczającą swobodę ruchów dziecka: przeszkody w
ruchu, hamowanie czynności

- niemowlę reaguje wybuchem złości na drobne niewygodny
związane z pielęgnacją, kąpaniem itp.

- dzieci w wieku przedszkolnym – gdy zabiera im się ich
własność, gdy ich zabawki nie działają, lub na polecenia dorosłych

- u starszych dzieci złość może być wywoływana przez sprzeciwianie
się ich żądaniom, poszturchiwaniem, wytykaniem błędów, gdy są lekceważeni lub
ośmieszani przez inne dzieci

Reakcje złości:

- impulsywne – agresja przeciwko osobom, zwierzętom
i przedmiotom

- hamowane – które są opanowywane lub ukrywane

6.
Zazdrość –
reakcja na przypuszczalną lub zapowiedzianą utratę miłości. Wynika
ze złości. Uczucie zazdrości zawsze wywoływane jest sytuacją o charakterze
społecznym. Przyczyny
zazdrości:

- bezpośrednie – agresywne ataki, gryzienie,
kopanie, bicie, popychanie, lub w formie działań społecznych zmierzających do
górowania nad rywalem w walce o względy i uczucia ukochanej osoby.

- Pośrednie – zaliczają się do nich infantylne formy zachowań
typowe dla wcześniejszych okresów rozwoju: moczenie się, ssanie kciuka, brak
grzeczności…

7. Żal – stan urazu
psychicznego, uczucie rozpaczy po stracie czegoś szczególnie ukochanego. Jest
to uczucie nietypowe wśród dzieci ze względu na ochronę, jaką dają im dorośli.

Reakcje żalu:

- zewnętrzne – płacz, stany histerii

- ukryte – stan apatii objawiający się utratą łaknienia,
bezsenność, odmową zabawy, złe sny…

8. Ciekawość – dziecko ciekawe
pozytywnie reaguje na nowe, nieznane, niezwykłe lub tajemnicze elementy w swoim
otoczeniu, zbliżając się do nich, badając je lub manipulując nimi przejawia
potrzebę lub pragnienie lepszego poznania siebie lub swego otoczenia: badawczo
przygląda się swojemu otoczeniu, szukając nowych doświadczeń. Wytrwale sprawdza
i bada bodźce, aby je lepiej poznać

Przejawy ciekawości:

- napięcie mięśni twarzy

- otwarcie ust

- wyciąganie języka i marszczenie czoła

Jest to stan czujności zbliżony do
strachu. Gdy tylko uświadamia sobie, że nie ma się czego bać, próbuje poznać
dany obiekt.

„Wiele pytań” – rozpoczyna się
ok. 3 roku życia i osiąga największe nasilenie w momencie rozpoczęcia nauki szkolnej
w klasie 1. Gdy dziecko nauczy się czytać zaniechuje pytań na rzecz czytania.

9. Radość,
przyjemność, zadowolenie.

U niemowląt – uczucia radości
mają swoje źródło w dobrym samopoczuciu fizycznym, wiążą się też z gaworzeniem, pełzaniem, wstawaniem chodzeniem
lub bieganiem.

Dzieci w wieku przedszkolnym – uczucia
przyjemne zapewnia im wykonanie czynności w których uczestniczą inne dzieci

U starszych dzieci – przyjemne emocje
wywołują :dobre samopoczucie fizyczne, zaskakujące sytuacje, dowcipy,
nieznaczne kłopoty, nagłe i nieoczekiwane hałasy – zawsze wywołują uśmiech lub
śmiech. Bodźcem jest też pomyślne osiągnięcie celu.

W okresie dojrzewania – radość występuje
coraz rzadziej – bierze się to z innego
spojrzenia na życie (zmiana wyglądu, słabsza kondycja)

Reakcje radości:

Śmiech zaczyna się pojawiać ok. 4
miesiąca życia. Do czynników wyzwalających śmiech w 1 roku życia należą bodźce
:

- słuchowe (mlaskanie warg, wypowiadanie słów np. bum bum)

- dotykowe (dmuchanie we włoski dziecka)

- społeczne ( zabawy)

- wzrokowe (udawanie picia z butelki dziecka)

Małe dzieci radość wyrażają poprzez
podskakiwanie, piszczenie, klaskanie, chwytaniem w objęcie. Starsze dzieci
kontrolują swoje przejawy radości, aby nie być uznanym za „niedorosłe”.

10. Miłość – dzieci mają
tendencje do obdarzania największym uczuciem tych osób, które okazują im
serdeczność. Początkowo ich uczucie dotyczy osób, natomiast zwierzęta lub
„ukochane przedmioty” czasami mają zastąpić kochane osoby. Uczucie miłości zależy od wzajemnych
stosunków:

- bardziej przywiązane jest do matki niż do ojca, bo ojciec
jest bardziej wymagający, a matka jest stale przy nim

- bardziej kocha to rodzeństwo, które mniej go krytykuje
więcej czasu mu poświęca

- tego nauczyciela, który więcej życzliwości przejawia

Reakcje miłości:

- 5m.ż. – patrzy ciągle na twarz ukochanej osoby,
wymachuje rączkami i nóżkami, uśmiecha się

- 6m.ż. – odpowiada na przytulenie dotknięciem
twarzy ukochanej osoby, całuje ją

- 1r.ż. – przejawiają miłość w sposób
niekontrolowany: całują (rzadziej niż wolą być całowane), przytulają się,
ściskają ukochaną osobę lub przedmiot. Pragną stale być z ukochaną osobą i brać
udział we wszystkich jej czynnościach, zabierają ze sobą wszędzie ukochane
przedmioty.

- W wieku szkolnym – uzewnętrznianie uczuć uważają
za coś dziecinnego i kłopotliwego. Wyrażają uczucie w formie słownej: „Równy
facet” „mój przyjaciel”. Z ukochaną osobą pragną przebywać, zwierzać się jej.

Uczucia dominujące.

Emocje, które
uzyskały znaczenie dominujące, oddziaływują na osobowość dziecka, a poprzez nią
na jego przystosowanie psychiczne i społeczne. Decydują one o tym, jaki jest
temperament lub ogólny nastrój danego dziecka.

Czynniki wpływające na przewagę
określonych emocji:

- stan zdrowia- dobry – dominacja emocji pozytywnych

- zły – dominacja emocji nieprzyjemnych

- atmosfera w domu – szczęśliwe będzie to dziecko,
które wyrosło w atmosferze pogodnego nastroju

- styl wychowawczy – autokratyczny styl ze
stosowaniem kar wyzwala przewagę emocji nieprzyjemnych

- demokratyczny – emocje przyjemne

- wzajemne stosunki z członkami rodziny

- stosunki z rówieśnikami

- nadmierna opiekuńczość

- aspiracje rodziców

- kierowanie wychowawcze- właściwe wyjaśnienia
sytuacji trudnych

Przywiązanie, miłość, radość i szczęście mają
istotne znaczenie dla prawidłowego rozwoju. Emocje te prowadzą do poczucia bezpieczeństwa,
które pomaga dziecku w rozwiązywaniu problemów z pewnością i wiarą we własne
siły…, są lubiane przez środowisko.

RÓWNOWAGA EMOCJONALNA – polega na tym, że
dominujące emocje nieprzyjemne mogą być do pewnego stopnia zneutralizowane
przez emocje przyjemne i odwrotnie. W idealnej równowadze emocjonalnej szala
powinna być przechylona na korzyść emocji przyjemnych, aby mogły one chociaż
częściowo łagodzić ujemne skutki psychologiczne przewagi emocji nieprzyjemnych.

Równowagę emocjonalną można osiągnąć:

- przez kontrolę środowiska – (możliwe w okresie
niemowlęcym), nieprzyjemne emocje szybko zastąpić przyjemnymi

- udzielanie pomocy dzieciom w rozwijaniu tolerancji
na emocje, zwłaszcza znoszenie skutków emocji nieprzyjemnych

- dzieci muszą nauczyć się odporności na takie stany
emocjonalne, jak radość, miłość, ciekawość, by nie stały się zależne od
wszystkiego, co pozytywnie zabarwione i nieodporne na emocje nieprzyjemne

KONTROLA EMOCJI – przez kontrolę rozumie się
tłumienie zewnętrznych reakcji na bodźce wywołujące emocje. Dzieci powinny
nauczyć się opanowywać zarówno bodźce, które wzbudzają emocje, jak i
towarzyszące im zwykle reakcje. Muszą zatem umieć ocenić dany bodziec i
zdecydować, czy reakcja emocjonalna jest uzasadniona, czy też nie.

TYPOWE SPOSOBY ROZŁADOWANIA TŁUMIONEJ ENERGII

- markotność –

- reakcje zastępcze – wyładowanie złości może
polegać na tym, że dziecko ubliży komuś zamiast uderzyć, lub kopnąć

- przemieszczenie reakcji – w celu rozładowania
emocji na daną osobę dziecko kieruje swoje reakcje na zupełnie inną osobę

- regresja – powrót do wcześniejszych form
zachowania np. dziecko zazdrosne noże zacząć się znowu moczyć.

- Wybuchy emocji – gwałtowne reakcje na błahe bodźce

EMOCJONALNA KATHARSIS – oczyszczenie systemu zablokowanej energii,
które następuje wtedy, kiedy, ekspresja emocji podlega kontroli. Potrzeby,
które zostały zablokowane muszą być zaspokojone w sposób bezpośredni lub
pośredni. Jeżeli dzieci nie mogą wyładować energii w bezpośrednich przejawach
emocji, muszą pozbyć się jej w sposób
pośredni.

KATHARSIS FIZYCZNA – jeżeli energia fizyczna
nagromadzona w celu podjęcia działania nie zostanie rozładowana , wówczas
zaburzeniu ulegnie homeostaza (równowaga w organizmie)

Reakcje:

- wytężone działanie bądź w zabawie, bądź w pracy

- śmiech i płacz

KATHARSIS PSYCHICZNA – jeżeli stan psychiczny
towarzyszących emocjom nie zostanie właściwie wykorzystany, może dojść do
wytworzenia negatywnych postaw, które spowodują gorsze przystosowanie
psychiczne i społeczne dziecka.

Dzieci muszą nauczyć się tolerancji na emocje i
zdobyć wgląd w przyczyny swej złości, smutku, lęku… aby móc uporać się ze
swoimi problemami. Niezbędna jest pomoc w postaci poradnictwa, które może
przybierać formę – pośrednią – techniki zabawowe

-bezpośrednią – dyskutowanie i analizowanie problemów

ŚRODKI WSPOMAGAJĄCE KATHARSIS EMOCJONALNĄ

- codzienny, wytężony wysiłek fizyczny w trakcie
zabawy lub pracy

- zrozumienie, że ten wysiłek pomaga w osiągnięciu
dobrego samopoczucia psychicznego i fizycznego

- rozwinięcie poczucia humoru, by umieć śmiać się
nawet w samotności

- zrozumienie, że płaczą wszyscy, płacz jest dobry,
ważne jest, by wiedzieć, gdzie i kiedy płakać

- bliski związek uczuciowy przynajmniej z jednym z
członków rodziny

- bliski przyjaciel, któremu można powierzyć żal i
zmartwienie

- chęć omawiania swoich problemów z kimś życzliwym

- poszanowanie przez otoczenie przyczyn pobudzenia
jednostki tzn. Jeżeli dziecko się boi, to na pewno istnieje ku temu powód.

DEPRYWACJA EMOCJONALNA – rozumiemy pozbawienie
dziecka w znacznym stopniu przyjemnych doświadczeń emocjonalnych, zwłaszcza
ciekawości, radości, szczęścia, miłości.

Przyczyny deprawacji uczucia
miłości:

- utrata trwałego źródła miłości – śmierć rodzica,
oddanie dziecka do Domu Dziecka

- odrzucenie przez dziecko własnych rodziców
(wstydzi się ich)

- odrzucenie dziecka przez rodziców, ignorowanie
dziecka lub niewłaściwe traktowanie

Skutki deprawacji uczucia
miłości:

- opóźniony wzrost i rozwój fizyczny

- opóźniony rozwój motoryczny (później chodzi, jest
niezgrabne)

- opóźniony rozwój mowy, zaburzenia mowy

- opóźniony rozwój intelektualny (trudności w nauce,
koncentracji)

- Brak umiejętności współżycia z innymi ludźmi

- Dziecko jest egocentryczne, egoistyczne i pełne
pretensji

Nadmiar uczucia miłości – rodzice
nadmiernie troskliwi i wylewni, nie zachęcają dziecka aby uczyło się okazywać
uczucia innym ludziom. Zachęcają dziecko do skupiania miłości na sobie samym
oraz do wymagania i oczekiwania miłości od innych – sprzyja koncentracji
miłości dziecka wyłącznie na jednej lub dwóch osobach. Mają trudności w
nawiązaniu serdecznych stosunków z rówieśnikami.

NAJCZĘSTSZE SKUTKI WZMOŻONEJ
EMOCJONALNOŚCI

- silne, częste lub utrzymujące się stany pobudzenia
emocjonalnego zakłócają homeostazę i utrudniają funkcjonowanie organizmu.

- Przy zakłóceniu homeostazy zachowanie dziecka
zbliżone jest do zachowania małego dziecka

- Zakłócenie homeostazy przyczynia się do
zmniejszenia wydolności umysłowej, pamięci, koncentracji, uwagi…

- Na skutek napięcia emocjonalnego obniża się poziom
pracy szkolnej dziecka. U dzieci nadpobudliwych – trudności w czytaniu…

- Wzmożona emocjonalność ma ujemny wpływ na rozwój
osobowości.

- Wzmożona emocjonalność wpływa na społeczne
przystosowanie dziecka oraz ma wpływ na postawy dziecka wobec ludzi, na ich
traktowanie.

ROZWÓJ
SPOŁECZNY

Rozwój społeczny oznacza nabywanie umiejętności
zachowania się ze społecznymi oczekiwaniami. Stawanie się osobą uspołecznioną
opiera się na trzech procesach socjalizacji:

1. Uczenie się zachowań społecznie aprobowanych – aby
stać się uspołecznionym dzieci muszą nie tylko wiedzieć, jakie zachowanie jest
aprobowane, lecz swoje zachowanie muszą także dostosować do aprobowanych
kierunków postępowania.

2. Pełnienie ról społecznie aprobowanych – każda
grupa społeczna ma swoje własne, zwyczajowe wzory zachowań, które są starannie
określone i których członkowie grupy powinni przestrzegać. Istnieją również
role aprobowane, np.: rodzicie i dzieci, nauczycieli i uczniów

3. Rozwój postaw społecznych – aby być
uspołecznionymi, dzieci muszą mieć życzliwy stosunek do ludzi i muszą lubić
aktywność społeczną. Wówczas ich przystosowanie społeczne będzie dobre i będą
przez grupę akceptowane.

ISTOTA SOCJALIZACJI:

- ważne są liczne okazje do uspołeczniania; dzieci
nie nauczą się współżycia z innymi ludźmi, jeśli większość czasu spędzają same

- dzieci nie tylko muszą być zdolne do
porozumiewania się, lecz muszą również rozmawiać na tematy, które są zrozumiałe

- dzieci nauczą się postępować społecznie tylko
wówczas, gdy są motywowane do takiego działania

- dzieci uczą się pod kontrolą pewnych wzorów
zachowań, niezbędnych do dobrego przystosowania społecznego poprzez próby i
błędy. Uczą się też poprzez praktyczne pełnienie ról – naśladowanie ludzi.

MODELE WPŁYWU GRUPY SPOŁECZNEJ

- w okresie przedszkolnym instytucją uspołeczniającą
jest rodzina

- w okresie szkolnym wpływ zaczynają wywierać
nauczyciele i rówieśnicy

- w późniejszym okresie dzieciństwa silny wpływ
grupy wywodzi się z pragnienia dziecka, aby być akceptowanym przez grupę

OCZEKIWANIA SPOŁECZNE

- zanim pójdzie do szkoły – oczekuje się od nich, że
będą je łączyły więzi uczuciowe z rodzicami, rodzeństwem i innymi ludźmi, że
potrafią odróżnić dobro od zła w różnych sytuacjach i że postąpią wówczas
zgodnie z aprobowanymi społecznie wzorami.

- Od uczniów szkoły podstawowej oczekuje się, że
nauczą się współżyć z rówieśnikami, pełnić role odpowiadającą ich płci i
dostosować się do form etycznych dobra i zła

ZRÓŻNICOWANIE OCZEKIWAŃ SPOŁECZNYCH

Każda z podkultur społecznych na swój własny
sposób określa, co można akceptować. Podkultury różnią się także standardami
przyjętymi dla dzieci w różnym wieku i dla różnych przedstawicieli obu płci.
Różne grupy rasowe i wyznaniowe mają także swe standardy aprobowanego
postępowania.

TRUDNOŚCI W DOSTOSOWANIU SIĘ DO OCZEKIWAŃ
SPOŁECZNYCH

- wrodzone właściwości, np.: chłopiec o wątłej
budowie ciała nie potrafi dostosować się do kultury, w której ideałem jest
dobrze zbudowany atleta.

- Dziecko dostosowane do wymagań jednej grupy
kulturowej ma problemy z dostosowaniem się do wymagań drugiej

- Dostosowanie się do oczekiwań społecznych jest
trudne jeśli dziecko nie aprobuje ideałów grupy

- Dziecko, które nauczyło się postępowania
właściwego dla jednego poziomu wieku, może mieć problemy w dostosowaniu się do
wzorów aprobowanych dla starszego poziomu

- Dziecko może się nie orientować, jaki wzór
zachowania w grupie jest aprobowany

- Dziecko może być pozbawione możliwości nauczenia
się społecznie aprobowanych wzorów zachowań np.: chłopiec nie mający ojca

- Dziecko dla którego akceptacja społeczna jest
mniej ważna niż bycie indywidualnością

WPŁYW RODZINY

Więź z członkami rodziny wpływa na postawy dzieci
w stosunku do obcych

- stosunki panujące między rodzicami, między
dzieckiem i rodzeństwem oraz między dziećmi i rodzicami

- pozycja w rodzinie – dzieci, które mają rodzeństwo
tej samej płci co one, odczuwają trudności w obcowaniu z dziećmi płci
odmiennej, lecz z łatwością nawiązują kontakty z dziećmi tej samej płci

- wielkość rodziny – jedynacy są często otoczeni
większą troską, w rezultacie oczekuje, że obce osoby będą ich traktowały tak
samo

- traktowanie dzieci w domu – dzieci, które czują się
odrzucone przez rodziców lub rodzeństwo mogą przyjąć postawę cierpiętniczą.
Rodzice kochający zachęcają swoje dzieci do ekstrawersji (łatwość kontaktów,
potrzeba działania)

- oczekiwania rodziców – motywacja do wzmożonych
wysiłków aby nauczyć się postępować w sposób społecznie akceptowany, np.:
starsze dzieci muszą uczyć się opanowywać agresję, by zasłużyć na pochwałę
rodziców

- metody wychowawcze stosowane przez rodziców:

- przy demokratycznym stylu wychowania dzieci
przystosowują się społecznie najlepiej

- autorytarne metody wychowawcze – dzieci ciche,
nieodporne psychicznie, a ich ciekawość i twórczość bywają ograniczone przez
nacisk rodziców

POCZĄTKI ZACHOWAŃ SPOŁECZNYCH

1. noworodek i niemowlę.

Uspołecznienie w postaci zachowań rozpoczyna się w
3 m. życia - dziecko odróżnia w swoim
środowisku ludzi od przedmiotów.

Reakcje na dorosłych:

- niemowlęta 3-miesięczne odwracają głowę, gdy
słyszą ludzkie głosy i uśmiechają się w reakcji na uśmiech lub cmokanie. Uspołeczniony uśmiech, czyli uśmiech w
reakcji na ludzi jest uważany za początek rozwoju społecznego.

- W 3 miesiącu życia niemowlęta krzyczą , gdy są
pozostawione same. Rozpoznają swoje matki i innych domowników. Lęk przed obcymi
okazują krzykiem.

- W 4 miesiącu życia – niemowlęta przejawiają w
ruchach całego ciała oczekiwanie, aby je podnieść, uśmiechają się do osoby,
która mówi do nich, okazują swoje zadowolenie, gdy ktoś się z nimi bawi, śmieją
się…

- 5-6 m. ż. – niemowlęta reagują w różny sposób na
uśmiech i karcenie. Umieją odróżnić głosy przyjazne i gniewne. W 6 m. ż. Stają
się bardziej agresywne: ciągną za włosy, chwytają za nos

- 7-9 m.ż. – niemowlęta próbują naśladować dźwięki
mowy, oraz czynności i gesty

- w 12m.ż. potrafią powstrzymać się w reakcji na
„no-no” ; okazują lęk i niechęć wobec obcych – cofają się i krzyczą

- od 15 m.ż. wykazują wzrastające zainteresowanie
dorosłymi i silne pragnienie być z nimi i ich naśladować

- w 2 r.ż. umieją współpracować z dorosłymi w
wykonywaniu pewnych prostych czynności: kąpiel, ubieranie się

Reakcje na inne małe dzieci:

- pierwsze oznaki między 4 a 5 m. ż. kiedy to
uśmiecha się ono do innego niemowlęcia i przejawia zainteresowanie krzykami
innych dzieci

- 6-8m.ż. – wzajemnie przyjazne kontakty niemowląt:
wyciąganie rączek, dotykanie zabieranie sobie zabawek

- 9-13m.ż. - niemowlę ciągnie inne za ubranie,
włosy. Żeby je poznać naśladuje zachowanie i głosy innych dzieci. Wspólne
korzystanie z zabawek.

- 13-18m.ż. – uśmiecha się i śmieje naśladując inne
dzieci. Zainteresowanie przenosi się z przedmiotów do zabawy na inne małe
dzieci. Mniej bójek a więcej wspólnej zabawy

- w 2 połowie 2r.ż. dziecko traktuje materiał zabawowy jako środek umożliwiający kontakty
społeczne. Współdziałają, modyfikują swoje zachowanie, aby dostosować się do
działań innych.

Podstawy zachowań społecznych
utrwalonych w okresie niemowlęcym:

- naśladownictwo – począwszy od mimiki twarzy, aż w
końcu na całym zachowaniu

- nieśmiałość – reakcje na obcych

- przejawy przywiązania – ciepłe stosunki z matką
stanowią motywację do prób nawiązania przyjaznych stosunków z innymi

- zależność – im większa troskliwość tym większe
przywiązanie dzizecka

- akceptacja autorytetu

- rywalizacja – wyrywanie zabawek

- zwracanie na siebie uwagi poprzez płacz, bicie,
chwytanie odzieży (w 2r.ż.)

- współdziałanie społeczne – wspólna zabawa

- przejawy oporu – w 2 połowie 2r.ż. stawia opór
wobec otoczenia: płacz, nieposłuszeństwo

ROZWÓJ SPOŁECZNY WE WCZESNYM DZIECIŃSTWIE

W okresie 2-6r.ż. dzieci:

- uczą się nawiązywać kontakty społeczne

- robią postępy w kontaktowaniu się z osobami spoza
domu, a zwłaszcza z dziećmi w tym samym wieku

- uczą się przystosować do innych i wspólnie bawić

Stosunki z dorosłymi

- dzieci znajdują mniej przyjemności w przebywaniu z
dorosłymi a wzrasta zainteresowanie towarzyszami zabaw

- wzrasta radość z przebywania z rówieśnikami

- wzrasta pragnienie niezależności i dziecko staje
się oporne wobec autorytetu dorosłych

- w dalszym jednak ciągu próbuje trzymać serdeczne,
przyjazne stosunki z osobami dorosłymi, szczególnie z rodziną

Stosunki z innymi dziećmi

- 2r.ż. – bawią się samotnie. Podczas zabawy dzieci
współpracują z sobą tylko w niewielkim stopniu. Próby zabierania zabawek

- 3-4r.ż. – dzieci zaczynają bawić się razem w
grupach, rozmawiać ze sobą i wybierać z grupy te, z którymi chcą się bawić.
Wzajemne obserwowanie się, rozmawianie ze sobą.

Wzory zachowań w sytuacjach
społecznych wczesnego dzieciństwa:

1. Wzory zachowań społecznych:

- współdziałanie (od 4r.ż.)

- rywalizacja – pozytywne, gdy dopinguje do
działania

- wspaniałomyślność – gotowość dzielenia się z
innymi swoją własnością

- współczucie - pomagają, pocieszają, ale tylko w
sytuacjach dla nich zrozumiałych ze względu na wcześniejsze, podobne
doświadczenie

- empatia – wczuwanie się w sytuację 2 osoby

- zależność – uzależnienie od innych osób dla
pozyskania ich uczuć motywuje do zachowania społecznie aprobowanego

- życzliwość – przejawia się w ten sposób, że chcą
dla drugich coś zrobić, lub zrobić z nimi

- bezinteresowność – dzielenie się tym, co posiadają

- naśladownictwo – naśladowanie osoby akceptowanej w
grupie społecznej po to, by być też akceptowanym

- okazanie miłości

2. Wzory zachowań aspołecznych

- negatywizm – w 2r.ż. i
osiąga szczyt między 3 a 6 r.ż. – objawy złego humoru

- agresja – akt wrogości
wyrażony słownie lub fizyczne na kogoś, zwykle na mniejsze dziecko. Czyn
indywidualny.

- Kłótnie – uczestniczą
2 lub więcej osób

- Dokuczanie i
znęcanie się

- Zachowanie
wyniosłe –
wynoszenie się nad innych – „rządzenie”

- Egocentryzm

- Uprzedzenia –
dyskryminowanie z powodu innych cech, różnic zewnętrznych i zachowań

- Antagonizm – płci –
podział: chłopcy dziewczęta, chłopcy to „coś lepszego” itp.

ROZWÓJ SPOŁECZNY W OKRESIE PÓŹNEGO DZIECIŃSTWA

- zaczyna zanikać zainteresowanie życiem rodzinnym

- zabawy indywidualne ustępują miejsca grom grupowym

- Krąg przyjaciół się rozszerza

- Wzrasta pragnienie przebywania z dziećmi poza
domem i być przez nie akceptowanym

- „wiek gangów”

- dzieci stają się członkami grupy rówieśniczej,
która stopniowo zastępuje rodzinę swoim wpływem na postawy i zachowanie

Gangi dziecięce:

- tworzą go same dzieci bez pomocy dorosłych
rodziców czy nauczycieli

- gangi są próbą stworzenia wspólnoty mogącej
zaspokoić ich potrzeby, jest też namiastką społeczności dorosłych

Struktura gangu i jego
różnorodność:

- typowym gangiem jest grupa zabawowa
tworzą ją dzieci , które mają wspólne zainteresowania zabawowe, a ich głównym
celem jest dobrze się bawić

- w 6-7r.ż. chłopcy i dziewczęta coraz większą
przyjemność znajdują w przebywaniu w grupach tej samej płci

- wielkość gangu zależy po części od tego, dla ilu
dostępna jest przynależność do niego a częściowo od rodzaju czynności

- w niektórych gangach przywództwo jest
autokratyczne, podczas gdy w innych byłoby nietolerowane

- do gangu należą dzieci w tym samym wieku, lub tej
samej klasy. Zdarza się, że do gangu należą nieco starsze dzieci i z reguły
któreś ze starszych jest przywódcą

- zdarza się, że działalność niektórych gangów
graniczy z chuligaństwem

Cechy charakterystyczne gangów
dziecięcych:

1. Cechy pozytywne:

- gang pomaga w nauczeniu się współżycia z
rówieśnikami i postępowania społecznie akceptowanego

- może pomóc w rozwinięciu racjonalnych norm moralnych,
skali wartości uzupełniające skalę wartości rodziców

- poprzez doświadczenia przeżyte w gangu dzieci uczą
się właściwych postaw społecznych np.: lubić kogoś, działania w grupie

- pomaga w wyrabianiu osobistej niezależności dając
satysfakcję płynącą z przyjaźni z rówieśnikami

- uczy postępować demokratycznie, dostosowywać swoje
pragnienia i działania do pragnień i działań grupy

- rozwijać umiejętności robienia tego co robią
rówieśnicy

- dzieci dokładają starać aby się doskonalić i
zmieniać swoje zainteresowania egocentryczne na zainteresowania grupy

2. Cechy negatywne:

- Zachęca do używania żargonów i przekleństw

- Zachęca do wagarowania

- Zachęca do pogardy dla zasad i autorytetów

- Zachęca do zrywania więzi rodzinnych

- Zachęca do dyskryminowania członków grupy
mniejszościowej lub rywalizacji gangów

- Zachęca do obalania ideałów wyniesionych z domu

Wzory zachowań przyswojone dzięki przynależności do gangu:

- wrażliwość na aprobatę i dezaprobatę społeczną

- nadwrażliwość – tendencja do tego, aby szybko czuć
się urażonych i aby interpretować to, co inni mówią i robią jako ……

- podatność i niepodatność na sugestię:

- dzieci podatne na sugestię wierzą, że gotowość do
naśladowania innych w ich sposobie myślenia i działania zagwarantuje to, że
zostaną przez nich zaakceptowane

- niepodatność na sugestię oznacza, myślenie i
działanie nie poddane wpływom innym

- współzawodnictwo – przybiera 3 formy:

a. rywalizację między członkami grupy

b. o uznanie w obrębie samej grupy

c. konflikt między gangami i zorganizowanymi
instytucjami społecznymi

ad. A.
prowadzi do wrogości i sporów wewnątrz grupy co osłabia ją i lojalność

ad. B.
kształtuje solidarność i poczucie lojalności

ad. C. Służy
rozwojowi samodzielności

- postawa „sportowa” – umiejętność współpracy z
innymi - tłumienie w pewnej mierze
indywidualnych cech osobowości i szerzenie ducha grupy

- odpowiedzialność

- wgląd społeczny- zdolność spostrzegania i rozumienia sytuacji społecznych oraz ludzi w
niej się znajdujących

- dyskryminacja społeczna – oznacza tendencję do
zróżnicowania ludzi wg pewnych oznak lub wskazówek

- uprzedzenie – wszystkich należących do innych grup
uważają za gorszych i traktują zgodnie z tym przekonaniem

- antagonizm płci – wrogie, aktywne przeciwstawienie
się osobom płci odmiennej

ROZWÓJ SPOŁECZNY W OKRESIE DOJRZEWANIA

Spadek zainteresowań aktywnością grupy i tendencja
do preferowania samotności. Postawa dzieci w stosunku do życia jest „anty”-
dziecko wyraża sprzeciw wobec niektórych cech społecznych wykształconych w
latach dzieciństwa. Rozwój społeczny zostaje przerwany a nawet obniża się często
nagle w stosunku do punktu, w którym
dzieci zdawały się być blisko poziomu właściwego dorosłości.

Przejawy antyspołeczne występują :

- u dziewcząt w okresie między 12-13r.ż.

- u chłopców w okresie między 13-14r.ż.

Po osiągnięciu punktu szczytowego zwykle następuje
szybko spadek zachowań antyspołecznych.

Gdy najgorsza faza negacji minie, wraz z nastaniem
dojrzałości płciowej, młodzież znowu zaczyna wspinać się w górę, aby zasłużyć
na społeczną akceptację w grupach
rówieśników zarówno jednej jak i drugiej płci.

Przyczyny zachowania
antyspołecznego:

1. Zmiany fizyczne i hormonalne powodują nadmierną
troskę o siebie i niepokój

2. Czynniki środowiskowe – po beztroskich latach
dzieciństwa nagłe nakładanie na dzieci zadań i obowiązków w związku z ich już
upodobnieniem się sylwetką do osób dorosłych, może wywołać w dziecku oburzenie
i poczucie krzywdy

Charakterystyczne postawy i
zachowania w okresie dojrzewania :

- dzieci dojrzewające płciowo mają czasami
antagonistyczną postawę wobec każdego, są rozgoryczone, z zaciśniętymi
pięściami szyderczym uśmiechem

- są bardziej agresywne niż w wieku przedszkolnym,
wywołują bójki, krytykują dorosłych, spierają się z nimi

- dzieci dojrzewające seksualnie wykłócają się o
najbardziej błahe sprawy. Dochodzi do zerwania wielu długotrwałych przyjaźni

- wg opinii dzieci w wieku dojrzewania wszelka
aktywność społeczna „nudzi” szczególnie wizyty rodzinne i uroczystości
świąteczne

- spędzają wiele czasu w samotności na marzeniach na
jawie, w których grają role męczenników, myślą o problemach seksualnych, badają
narządy płciowe, uprawiają masturbację

- dzieci dojrzewające odrzucają celowo komunikowanie się z innymi zbywając
pytających odpowiedziami „ nie wiem” „ nie pamiętam”

- dzieci dojrzewające są często nieśmiałe w
obecności ludzi – niekoniecznie obcych, w obawie, że zostanie ocenione ich
zachowanie i ciało

Niebezpieczeństwa zagrażające rozwojowi społecznemu:

1. Deprawacja społeczna – (pozbywanie możliwości
przebywania z ludźmi), krótkotrwała deprawacja społeczna – może zwiększyć ich
motywację, aby zdobyć zainteresowanie i uczucia innych ludzi (kara w postaci
odesłania dzieci do pokoju)

- długotrwała, przedłużająca się deprawacja zachęca
do introwersji (skłonność do skupiania się na własnych przeżyciach, zamykania
się w sobie)

2. Nadmierny udział w życiu społecznym – pozbawia
dzieci okazji rozwinięcia pomysłowości, dzięki której mogłyby czuć się
szczęśliwe, gdy okoliczności zmuszą je do przebywania w samotności – poczują
się „zagubione” gdy nie będą mogły przebywać w towarzystwie

3. Nadmierna zależność – dzieci chcą być niezależne,
a jeżeli nadal są zależne od dorosłych (rodziców lub rówieśników) gdy ich
rówieśnicy są samodzielni – zagraża to ich przystosowaniu psychicznemu i
społecznemu –będą czuły się gorsze od rówieśników

4. Nadmierny konformizm – powoduje utratę indywidualności,
co sprawia że dziecko wydaje się tak bezbarwne i nieokreślone, że rówieśnicy je
ignorują. Dziecko nie może mieć pozytywnej opinii o sobie, gdy wie, że grupa ma
o nim negatywną opinię.

5. Nonkonformizm – przyczyny:

- Dzieci mogą nie mieć motywacji, żeby się
dostosować, albo działalność grupowa przynosi im za mało zadowolenia

- Mogą nie wiedzieć, czego grupa oczekuje od nich
lub w jaki sposób mogą spełnić te oczekiwania

6. Uprzedzenia – dzieci z uprzedzeniami stają się
często okrutne, nietolerancyjne, nieustępliwe i mściwe – cechy te mogą stać się
nie do naprawienia. Dzieci będące ofiarami uprzedzeń są narażone na dokuczanie,
znęcanie i fizyczną agresję – są przekonane, że środowisko społeczne jest do
nich wrogo nastawione. Dzieci będące ofiarami odsuwają się od grupy, lub mogą
stać się niepohamowane w swych reakcjach (agresywne) lub skierować swoją
wrogość przeciwko społeczeństwu w ogóle i często stają się przestępcami.

7. Antyspołeczne zachowanie w okresie dojrzewania

zadbaj o swoje zdrowie