PRZYGOTOWANIE LEKCJI – NA JAKIE CZYNNOŚCI POWINIEN ZWRÓCIĆ UWAGĘ NAUCZYCIEL

Tematem pracy
jest „ Przygotowanie lekcji – na jakie
czynności powinien zwrócić uwagę nauczyciel.” Aby mówić o przygotowaniu lekcji,
należy wyjaśnić co się rozumie pod pojęciem lekcja oraz pod pojęciem nauczania
i uczenia się. Lekcja jest głównym elementem klasowo – lekcyjnego systemu pracy
dydaktycznej. „Jako podstawowa jednostka zinstytucjonalizowanej formy
organizacyjnej procesu nauczania-uczenia się, określa ona nie tylko czas pracy
nad tematami, na które podzielony jest materiał programowy, lecz wpływa również
na tok kształcenia, tzn. na rozkład w czasie poszczególnych działów programu
oraz związanych z nimi zadań dydaktycznych.”¹ Podczas lekcji
przebiega proces nauczania-uczenia się. „ O nauczaniu mówimy zarówno wtedy, gdy
następuje ono w postaci czynności okazjonalnych i przypadkowych, jak i w tych
sytuacjach, kiedy jest to systematyczne, planowe, bezpośrednie kierowanie
procesem uczenia się.”² „
By można było mówić o nauczaniu muszą być spełnione nstp. warunki:

- zmiany muszą być następstwem zmian centralnych a nie

zależą od funkcji tylko receptorów i efektorów

- zmiany muszą powstać w wyniku indywidualnego doświadczenia
a nie są efektem dojrzewania czy degeneracji

- zmiany muszą być względnie trwałe.”³

Nauczanie jest procesem
świadomym i celowym. „ Przez uczenie się będziemy rozumieć proces zamierzonego
nabywania przez uczący się podmiot określonych wiadomości, umiejętności i
nawyków, dokonujący się w toku bezpośredniego i pośredniego poznawania
rzeczywistości.”⁴ Zakładamy przy tym, że czynnikiem wyzwalającym ów
proces są dostatecznie silne motywy uczenia się, a jego rezultatem jest wzrost
posiadanego zasobu wiedzy i sprawności, wywierający wpływ na poglądy,
przekonania, postępowanie i ogólny rozwój jednostki, słowem na jej zachowanie.
„ Nauczanie i uczenie się to procesy twórcze i ewolucyjne, trzeba nadawać im
postać dostosowaną do danej grupy uczniów w danej chwili. Tylko pod tym
warunkiem lekcje będą mogły wznieść się ponad monotonną szarzyznę

I pobudzić
uczniów intelektualnie.”⁵

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

1. Kupisiewicz Cz., Podstawy
dydaktyki ogólnej, PWN, W-wa 1978, s.234

2. Kupisiewicz Cz., Podstawy
dydaktyki ogólnej, PWN, W-wa 1978, s.21

3. Baranowicz K: Wykład dla
studentów pedagogiki specjalnej z Dydaktyki ogólnej

z dn.1999-11-06

4. Kupisiewicz Cz., Podstawy
dydaktyki ogólnej, PWN, W-wa 1978, s.20

5. Arends R ., Uczymy się
nauczać,Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, W-wa 1994, s 85

Procesami tymi kieruje
nauczyciel. Aby być rzeczywistym kierownikiem procesu nauczania, musi on dobrze
zaplanować sam proces ( długoterminowy ) oraz przygotować lekcje i w odpowiedni sposób zrealizować swoje wcześniej
przygotowane plany uwzględniając czynności na jakie powinien zwrócić uwagę. W
tradycyjnej postaci przygotowanie lekcji opiera się na modelu liniowym, w którym najpierw ustala się
cele, potem działania mające doprowadzić do zamierzonych rezultatów. Znaczenie
dobrego przygotowania lekcji jest ogromne. Przygotowując lekcje nauczyciel
zastanawia się nad celami nauczania i wychowania, treścią nauczania, uczniami,
warunkami materialnymi nauczania.

Dostrzega przy tym związki
między poszczególnymi czynnikami i przewiduje odpowiednie wykorzystanie tych
związków. Tak więc przygotowanie lekcji pozwala nauczycielowi ogarnąć
całokształt pracy własnej i uczniów oraz powiązać w sposób racjonalny
poszczególne składniki tej pracy. Przygotowanie lekcji przez nauczyciela i
jasne określenie czynności pozwala uniknąć przypadkowości, chaosu, co wiąże się
z nie dość sprawnym wykonaniem poszczególnych zadań, z pomijaniem niektórych
zadań, z błądzeniem i cofaniem się, a więc z opóźnieniem w wykonaniu pracy i
słabym poziomem wykonania. Dzięki dobremu przygotowaniu lekcji można poprawić
motywację uczniów, pomóc ukierunkować ich uczenie się i zmniejszyć trudności
związane z utrzymaniem ładu. Złe przygotowanie lekcji może jednak przynieść nieoczekiwane
skutki ujemne, np. zniechęcić uczniów do samodzielnego podejmowania nauki, a w
nauczycielach stępić wrażliwość na samodzielne pomysły uczniów.

Przygotowanie
lekcji powinno obejmować 3 fazy nauczania : przedlekcyjną, śródlekcyjną, i
zamykającą . Faza przedlekcyjna obejmuje : wybór treści, wybór sposobu
nauczania, gospodarowanie czasem i przestrzenią, ustalenie struktur,
motywowanie. W fazie przedlekcyjnej ustala się, co i przez jaki czas będzie
przedmiotem nauczania; w fazie śródlekcyjnej planuje się pytania, czas
oczekiwania, kierowanie wydarzeniami; w fazie zamykającej określa się, jak
oceniać postępy uczniów i jak dostarczać im informacji zwrotnych. Przygotowując
lekcje nauczyciel powinien ustalić, jakie cele dydaktyczne, wychowawcze, poznawcze
i kształcące ma spełniać lekcja. Pamiętać należy, że zadaniem celów
dydaktycznych jest jasne przedstawienie uczniom zamiarów nauczyciela i
ułatwienie nauczycielowi dokonania oceny uczniowskich postępów. „ Cele
wychowawcze wiążą się z kształtowaniem u uczniów poglądu na świat, moralności,
poczuć estetycznych, nawyków kulturalnego zachowania się, nawyków porządkowych
itp.” ¹

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

1.Okoń W.,
Zarys dydaktyki ogólnej, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, W-wa 1965, s
181

Należy
pamiętać przygotowując się do lekcji, że każde zachowanie nauczyciela wywołuje
efekty wychowawcze, choćby niezamierzone. „ Nauczyciele żywią niekiedy
złudzenie, że mogą nauczać nie tykając sfery przekonań ucznia. Dążenie do tego
jest niewłaściwe.....To nauczyciel dokonuje swoistego wyboru wiadomości, z
którymi styka się uczeń, a wybór ten wynika z jakiegoś przekonania, czemuś
służy lepiej, czemuś gorzej.”¹ Przygotowując lekcje nauczyciel
ustala, jakie cele ma spełniać poszczególna lekcja oraz w związku z tym jakiego
ma być ona typu. Należy określić sposób uaktywnienia uczniów, zakończenie
lekcji, zadanie pracy domowej. Prawidłowo sformułowane cele składają się z
opisu docelowego zachowania ucznia, sytuacji, w której ma zachowanie to
przejawić i kryteriów osiągnięć.

Ważnym elementem przygotowania lekcji jest dobór treści. „ Idzie w nich
o to, jaki ma być materiał nauczania, jaka ma być wiedza ucznia.” ² Zadaniem
pedagoga jest przede wszystkim upewnić się, że uczniowie rozumieją zakres jak i
układ treści, oraz wyszukać sposoby interpretowania jej i skutecznego nauczania
własnej klasy. Nauczyciel musi wziąć pod uwagę przy doborze treści wiedzę
uprzednią uczniów i ich możliwości. Wskazówką pomocną w doborze treści jest
wykorzystanie sprawdzianu przewidzianego jako narzędzie kontroli osiągnięć
uczniów.

Opracowując lekcje nauczyciel dokonuje wyboru układu czynności
dydaktycznych. Na układ czynności dydaktycznych składają się również decyzje
planistyczne np. o nauczaniu frontalnym, w małych grupach, lub jednostkowym, o
posługiwaniu się filmem albo komputerem osobistym, o czytaniu w grupach lub o
czytaniu cichym, o uczeniu się we współpracy. Czynności dydaktyczne są to: „podstawowe
jednostki strukturalne planowania i postępowania w klasie.”³ Sposób
w jaki nauczyciel przygotuje układ czynności dydaktycznych ma największy wpływ
na ukształtowanie klimatu danej klasy. Wcześniejsze wprowadzenie układów
czynności przyczyni się do umiejętnego narzucenia kierunku działaniom podczas
lekcji, wcześniejszemu opracowaniu wariantów zmian, jakie mogą okazać się
niezbędne w czasie lekcji. Do ważnych układów czynności dydaktycznych należą
takie, które składają się na codzienną rutynę pracy, takie, od których zależy
spójność grupy i jej morale, oraz takie, z których wyniknie zróżnicowanie
działań potrzebnych do wykonania zadania dydaktycznego.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 1.Sztuka nauczania T1,Czynności nauczyciela, pod red.Kruszewski K.,PWN,
W-wa 1995,s 223

2.Sośnicki
K., Dydaktyka ogólna, Zakład Narodowy im. Ossolińskich-Wydawnictwo,
Wrocław 1959, s 41

3.Yinger (
1980, s.111 )

Od nauczyciela oczekuje się również czynności porządkowych ( np.
sprawdzanie listy, wietrzenie, zbieranie zeszytów itp.) To jak on przygotuje
się do tych czynności i jak je usprawni będzie miało wpływ na to ile czasu
będzie musiał na nie poświęcić tak aby nie wprowadzić bałaganu. Do tych
czynności nauczyciel może skorzystać z pomocy uczniów, którzy chętnie to
zrobią.

Pedagog powinien również przygotować
czynności, których celem będzie kształtowanie morale i spójności klasy np. może
to być wspólne obchodzenie świąt i urodzin, czy też przerwanie lekcji
opowiedzeniem dowcipu. Duch klasy i jej spójność wpływa na zachowanie, postawy
i osiągnięcia. Ten rodzaj czynności wymyka się z rąk jeśli nie zaplanuje się go
odpowiednio. Nauczyciel opracowując lekcje powinien zaplanować czynności dzięki
którym lekcja zyskuje pewien ogólny porządek, a które jednocześnie sprawiają
dużo kłopotu. Planowanie porządku lekcji dotyczy rozpoczynania czynności
dydaktycznych, ich rozwinięcia i zakończenia. „Proces uczenia się wymaga od
uczniów poważnego wysiłku. Wysiłek ten jest możliwy tylko wówczas, gdy
nauczyciel zapewni należytą organizację pracy, to jest stworzy odpowiednie
warunki, które wyzwolą w uczniach motywy pobudzające ich do wysiłku, a
jednocześnie ograniczą ich tendencje do uchylania się od wysiłku, do zajmowania
się byle czym na lekcji.” ¹ Ład na lekcji tylko wtedy spełnia swą
rolę, gdy staje się czynnikiem wychowawczym, gdy umożliwia uczniom wyrobienie
przyzwyczajenia do wysiłku oraz osiąganie jak najlepszych wyników w zakresie
wychowania i nauczania. Dobrze jest zaprojektować kombinację dłużących się wypowiedzi nauczyciela,
ale i uczniów, pracę w małych i dużych grupach, czytanie, zabawy dydaktyczne i
gry symulacyjne. O bogactwie metodycznym lekcji decyduje repertuar modeli i
metod nauczania. Smaku lekcji może dodać jej urozmaicenie a zróżnicowanie
nauczania pod względem metodycznym uczyni je interesującym. Dlatego należy
zmieniać modele nauczania, rodzaj pracy domowej i urozmaicać pracę grupową.
Niektóre z przygotowanych i założonych efektów oraz czynności wymagają
dodatkowego wyposażenia ( środków dydaktycznych ), które nauczyciel powinien
wcześniej przygotować, gdyż wchodząc do klasy na lekcję musi mieć na miejscu
wszystkie niezbędne materiały i pomoce naukowe, by nie tracić potem czasu na
ich przynoszenie albowiem czas poświęcony na naukę ma duży wpływ na efekty
kształcenia uczniów

. „Rozumne
zagospodarowanie dostępnego czasu jest jednym z kluczowych momentów
przygotowania lekcji.” ²

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------1.Okoń
W., Proces nauczania, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, W-wa 1961, s 59

2.Sztuka
nauczania,T1,Czynności nauczyciela, pod red .Kruszewski K.,PWN,W-wa 1995,s 396

Nauczyciel
musi troszczyć się o konsekwentne wykorzystanie każdej minuty czasu na lekcji,
chodzi o to, aby tak przygotować zajęcia lekcyjne, ażeby nie było chwili gdy
uczniowie nic nie robią, gdy nudzą się po prostu, gdy nic nowego nie zdobywają
lub gdy ich zdobycze są zbyt małe. W trosce właśnie o duże efekty każdej minuty
pracy na lekcji możemy pozwolić sobie na zaplanowanie minuty wytchnienia, gdy
zauważymy zmęczenie, wypełniając ją np. gimnastyką, wesołą dygresją itp. W
każdym jednak przypadku celem tych momentów powinno być lepsze wykorzystanie
całego czasu przewidzianego na pracę. Aby czas lekcji został w pełni
wykorzystany trzeba przygotować różnorodne metody, formy i środki nauczania,
dostarczające uczniom bodźców pobudzających do aktywności.

Bardzo często
na zajęciach możemy się spotkać z brakiem rytmiczności. Polega on zazwyczaj na
tym, że nauczyciel przedłuża początkowe części lekcji, na końcowe zaś brak mu
wtedy czasu. Wskutek tego na wielu zajęciach nie utrwala się materiału,
zadawanie zaś pracy domowej odbywa się po dzwonku. Zakończenie lekcji powinno
wypaść wraz z dzwonkiem, uczniowie zaś wychodząc na przerwę powinni uświadamiać
sobie wyraźnie to, czego nauczyli się na lekcji, a zarazem mieć poczucie dobrze
wykorzystanego czasu. Przedłużeniem czasu wykorzystanego na naukę jest
przygotowanie dla uczniów pracy domowej.

Warto też pamiętać o możliwościach jakie stwarzają pomieszczenia do
nauki i ich umeblowanie. Pedagog powinien się zastanowić nad własnym stylem
nauczania. Czy chce widzieć naraz wszystkich uczniów? Czy przewiduje zajęcia w
małych grupach? Może głównie będzie wykładać i prowadzić pogadanki? O
przygotowaniu zorganizowania przestrzeni i wyposażenia ( np. rozmieszczenie
mebli, atmosfera pomieszczenia ) nauczyciel powinien pomyśleć wcześniej.
„Sposób wykorzystania przestrzeni wpływa na klimat uczenia się, na dialog i
komunikowanie się, wywołuje ważkie poznawcze i emocjonalne skutki.” ¹

Nauczyciel przygotowując lekcje powinien pamiętać, że ponad połowę dnia
uczniowie i nauczyciele spędzają w szkole, w otoczeniu społecznym klasy,
wchodząc ze sobą w interakcje społeczne. W zależności od tego jakie struktury
dydaktyczne nauczyciel narzuci klasie i w jaki sposób będzie wywoływać
procesy społeczne, będzie postępować
rozwój grupy i utworzą się normy regulujące społeczny i poznawczy aspekt
uczenia się. Przewodzenie w procesie kształtowania środowiska sprzyjającego
uczeniu się jest jedną z ról nauczyciela. Przygotowanie lekcji powinno objąć
również metody, za pomocą których pedagog ukształtuje otoczenie sprzyjające
uczeniu się. Otoczenie to powinno charakteryzować się ogólnym klimatem
życzliwości, strukturami i procesami, które zaspokoją potrzeby uczniów,
opanowywaniem

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------1.Arends
R., Uczymy się nauczać, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, W-wa 1994, s 120

przez
uczniów umiejętności społecznych. Procesy społeczne w klasie podlegają w dużej
mierze wpływom nauczyciela i mogą być przekształcane w celu utworzenia
środowiska sprzyjającego uczeniu się. Środowisko wpływa również na motywację
uczenia się.

Środowiska
charakteryzujące się wzajemnym szacunkiem, wysokimi standartami, życzliwością
bardziej niż inne sprzyjają wytrwałości uczniów w pracy. Kształtowanie
środowiska społecznego sprzyjającego efektywnemu uczeniu się, w którym
uczniowie przejawiają pozytywne postawy wobec kolegów i grupy, wysoką motywację
osiągnięć oraz są pochłonięci nauką jest jednym z zadań nauczyciela kierującego
lekcją. Jest to jedno z trudniejszych zadań wymagających dobrego przygotowania,
ponieważ niełatwo jest wzbudzić motywację u uczniów niechętnych szkole, tak jak
niełatwo wymyślić zadania dydaktyczne przyciągające zdolnych uczniów, a
jednocześnie podtrzymujące zainteresowanie mniej zdolnych uczniów.

Nauczyciel
przygotowując się do lekcji powinien
zdawać sobie sprawę ze znaczenia motywacji i wiedzy, że jest ona jedną z
ważniejszych sił ukierunkowujących działania uczniów. Są jednak określone
działania, które pedagog może zaplanować i przygotować, a które zwiększą motywację uczniów do
nauki. Motywując uczniów musi jednak
pamiętać o ich zdolnościach, wysiłku
i poziomie trudności zadania dydaktycznego a także powinien utrzymywać
odpowiedni poziom napięcia ( nie może uczeń być w dużym stresie ).

Przygotowana
lekcja powinna być atrakcyjna i wzbudzić zainteresowanie uczniów oraz dać im
odpowiedni poziom poczucia sukcesu. Uczeń powinien otrzymywać informacje
zwrotne

o
wynikach swojego działania. „Informacje
zwrotne powinny dotyczyć zarówno tego, co uczeń ma poprawić, jak i tego co
wykonuje dobrze.” ¹ Na motywację uczniów wpływ mają nagrody,
pochwały i przywileje jakie nauczyciel stosuje. Rodzaje wzmocnień jakie będzie
on stosował powinny być przemyślane tak aby nie dyskryminowały i spełniały funkcję wzmacniającą.