PRZEJAWY I FORMY AGRESJI W SZKOLE ORAZ SPOSOBY ICH PRZEZWYCIĘŻANIA.

Posted by nauka on śr., 01/30/2008 - 17:40

Ze zjawiskiem przemocy i agresji spotykamy się wielokrotnie
w domach, w szkole i na ulicach. Coraz częściej też czujemy się bezradni wobec
docierających do nas za pośrednictwem mediów informacji o kolejnych aktach
przemocy. Często mamy do czynienia z różnymi aspektami agresji, stykamy się z
nimi w życiu codziennym. Począwszy od złośliwości, kpin i poniżania, a
skończywszy na pobiciu czy zabójstwie. Tak szeroko potraktowany problem może uświadomić
niektórym, że agresja wśród dzieci i młodzieży jest zjawiskiem narastającym,
procesem, który zaczyna się od drobnej dokuczliwości i szkodzenia dobremu
samopoczuciu innych aż do ciężkich przestępstw.

POJĘCIE
AGRESJI

Termin „agresja” wywodzi się z języka łacińskiego, w którym słowo „agressio” oznacza „napad”, a słowo „agressor” – rozbójnika.[1]

Autorzy zajmujący
się problemem agresji w podobny sposób definiują to pojęcie. Oto niektóre z
definicji:

  • Wszelkie działanie (fizyczne lub słowne),
    którego celem jest wyrządzenie krzywdy fizycznej lub psychicznej –
    rzeczywistej bądź symbolicznej – jakiejś osobie lub czemuś, co ją
    zastępuje. Agresja jest zazwyczaj reakcją na frustrację, jest też
    przejawem wrogości. Rozróżniamy agresję fizyczną i agresję słowną, oraz
    agresję bezpośrednią – skierowaną na osobę lub rzecz wywołującą uczucie
    wrogości, agresję przemieszczoną
    skierowaną na obiekt zastępczy oraz samoagresję
    – skierowaną na samego siebie.[2]
  • Działanie, u którego podłoża leżą gniewne emocje i
    nieprzyjazne intencje, działanie, które ma na celu wywołać u drugiej osoby
    ból, strach, niepokój bądź wewnętrzne cierpienie. Do natury aktu agresji
    należy jego umyślność.[3]
  • Reakcja polegająca na działaniu szkodliwymi
    bodźcami na inny organizm.[4]
  • Aspołeczny sposób zachowania się wynikający z
    wrogich tendencji i chęci szkodzenia innym lub niszczenia.[5]
  • Zachowanie skierowane przeciw określonym osobom lub
    rzeczom i przyjmujące formę ataku.[6]

POGLĄDY
NA MECHANIZM POWSTAWANIA AGRESJI

W I połowie XX w. ukształtowały się dwie szkoły naukowe, z
których każda, oparta na szerokich materiałach badawczych, sformułowała swój
pogląd na istotę i mechanizm powstawania agresji. Jest to
do dzisiaj niewyjaśniony spór pomiędzy biologami a psychologami.

K. Lorenz, biolog,
uznaje agresję za popęd naturalny, wszechobecny w świecie zwierząt i wśród
ludzi: popęd ten spełnia, jego zdaniem, rolę niezbędną dla utrzymania gatunku,
jest ważnym elementem w procesie ewolucji. Zdolność do agresji zapewnia
zwierzętom obronę niezbędnego dla życia terytorium, ochronę potomstwa, zdobycie
pożywienia itp. K. Lorenz uważa, że na obecnym etapie rozwoju gatunku ludzkiego
największym niebezpieczeństwem dla jego przyszłości jest agresja wewnątrz
gatunku, agresja ludzi wobec ludzi.

Problemem agresji zajmowali się także twórcy psychoanalizy.
S. Freud uznawał początkowo agresję jako jeden z elementów „ego”, ale zmienił
poglądy. Zaczął traktować ją jako „ciemną, wewnętrzną siłę w człowieku”, będące
wyrazem konfliktu pomiędzy instynktem życia a instynktem śmierci. Drugi z twórców
psychoanalizy A. Adler, traktował agresję jako „manifestację chęci władzy nad
innymi i afirmację siebie”.

Psychologowie, m. in. J. Dolland, L. W. Dobb i N. E. Miller
sformułowali tezę o ścisłym związku agresji z frustracją. Pogląd ten głosi, że
ilekroć mamy do czynienia z agresją, tylekroć jest ona wynikiem frustracji
człowieka, który właśnie w ten sposób stara się na nią odreagować. [7]

PRZEDMIOT,
PRZEJAWY, RODZAJE I FORMY AGRESJI

Badania
psychologiczne pozwoliły na wykrycie agresji frustracyjnej, naśladowczej oraz
instrumentalnej, natomiast badania fizjologiczne wykazały istnienie agresji
patologicznej.

  • Agresja frustracyjna
    – bywa konsekwencją blokady potrzeby afiliacji ( związków uczuciowych)
    spowodowanej oziębłością uczuciową rodziców, nadmierną surowością oraz
    stosowaniem kar fizycznych; blokady potrzeby uznania społecznego
    spowodowanej zbyt częstym upominaniem go, wytykaniem braków itp.; blokady
    potrzeby samodzielności, wywołanej zbyt licznymi zakazami i nakazami
    pochodzącymi od dorosłych.[8]
  • Agresja naśladowcza
    – stanowi wynik mimowolnego naśladownictwa modeli agresywnego zachowania
    się, z którymi dana osoba styka się w swym otoczeniu; modelem bywa
    zachowanie rodziców, kolegów, sąsiadów, mogą to być również filmy, książki
    itp.[9]
  • Agresja instrumentalna
    – jej motywem są określone cele działania, agresja odgrywa rolę
    instrumentu umożliwiającego osiągnięcie celu; jej przyczyną może być
    nieprawidłowo ukształtowana hierarchia wartości, lub przeświadczenie o
    wyższości lub nadzwyczajnych przywilejach, np. chłopiec wymuszający
    pieniądze od innych dzieci, grożący pobiciem i w razie niespełnienia jego
    rozkazu realizujący swe groźby. Jeśli kilkakrotnie uda mu się, to
    agresywne zachowanie ulegnie utrwaleniu.[10]
  • Agresja patologiczna
    – jej przyczyną są procesy chorobowe zachodzące w układzie nerwowym; można
    ją stwierdzić u dzieci nadpobudliwych psychoruchowo, epileptyków,
    schizofreników, oligofreników i psychopatów.[11]

Agresja
przejawiać się może na różne sposoby, które ogólnie można jednak sprowadzić do
dwóch kategorii: Agresji czynnej i
biernej. Obie postacie agresji niosą w sobie jednakowy ładunek wrogości i są
atakiem na człowieka, który jego zdaniem zasługuje na atak. Czynną agresją łatwo zidentyfikować,
ponieważ nie można jej ukryć i z reguły bywa głośna, a co najmniej widoczna.
Jej zewnętrzne oznaki to krzyki, oskarżenia, złośliwości, szyderstwa, groźby i
przemoc fizyczna. Naukowcy twierdzą, że czynna agresja jest próbą ochrony
samego siebie ( w sensie poczucia własnej wartości, własnych potrzeb, przekonań
czy stanu posiadania). Wyrasta ona często z głębokiego braku poczucia
bezpieczeństwa. Agresja czynna jest równie często stosowana przez dzieci w
szkole jak i agresja bierna. Te dzieci, które się uciekają do agresji biernej zazwyczaj zaprzeczają, że czują
gniew wobec drugiej osoby czy wobec samego siebie. Zamiast otwartej wojny
wybierają partyzanckie pojazdy, sabotaż i ochłodzenie stosunków. Oto kilka form biernej agresji:

  • Nieodzywanie się, naburmuszona mina, obrażanie się.
  • Tzw. Techniki zwlekania: lenistwo, spóźnianie się.
  • Nieprzyznawanie się do gniewu (często stwierdzeniom
    typu: „Nic mi nie jest” towarzyszy mowa ciała wyrażająca zupełnie coś
    innego.
  • Ignorowanie rozmówcy.
  • „Ciosy w plecy”, rozpuszczanie plotek, sabotowanie
    danej osoby przy jednoczesnym unikaniu bezpośredniej konfrontacji.
  • Świadome „granie na nerwach” drugiej osobie, ale
    bez przekraczania granicy otwartego konfliktu.

Bierna agresja to próba manipulacji drugą osobą, dokuczenia
jej lub zranienia bez ryzykowania otwartego konfliktu. Bierna agresja jest bardziej
destrukcyjna od czynnej. Bierny agresor nie daje się złapać na gorącym uczynku,
w związku, z czym odsłonięcie działającego u niego mechanizmu zaprzeczania i
skłonienie do podjęcia uczciwych, równoprawnych negocjacji może okazać się
bardzo trudne.[12]

W. Szewczuk w swojej definicji wyróżnił agresję
bezpośrednią i agresję przemieszczoną. Agresja bezpośrednia jest skierowana na osoby będące powodem doznanej
frustracji. Agresja przemieszczona
skierowuje się natomiast na osoby, które nie miały nic wspólnego z frustracją
doznaną przez danego osobnika. Mamy z nią do czynienia u dziecka, które surowo
karane przez ojca w domu zachowuje się agresywnie w stosunku do swych słabszych
kolegów w szkole, bijąc ich i dokuczając im w różny sposób. Agresja
przemieszczona wywołuje bardzo niekorzystny wpływ na współżycie w grupie,
szczególnie takiej, jaką jest klasa szkolna, gdyż jej przedmiotem są osoby
atakowane bez żadnego, zrozumiałego dla nich powodu. Wzbudza to poczucie
krzywdy, przeświadczenia o niesprawiedliwym traktowaniu, a nieraz również chęć
zemsty i odwetu za doznane przykrości, co przyczynia się do powstawania i
narastania konfliktów grupowych.[13]

U dzieci i młodzieży agresywne zachowanie się często
przyjmuje formę bójek i kłótni z
rówieśnikami, nieuzasadnionego skarżenia, złośliwych plotek, mściwości
przejawianej w stosunku do kolegów. Agresywność przyjmuję także formę różnego
rodzaju czynów chuligańskich, niszczenia mienia społecznego, czy uszkodzenia
ciała powodującego trwałe kalectwo. Przedmiotem
agresji bywają również osoby dorosłe: nauczyciele, rodzice, znajomi, sąsiedzi,
osoby obce. Agresywne zachowanie może przejawiać się w przeszkadzaniu
nauczycielowi w prowadzeniu lekcji, w przedrzeźnianiu rodziców, w próbie
uderzenia lub pobicia nieznanego przechodnia na ulicy. Agresja bywa też skierowana na inne istoty żywe oraz na
przedmioty martwe przyjmując formę znęcania się nad zwierzętami, łamania roślin
lub kwiatów, niszczenia lub uszkadzania przedmiotów stanowiących własność
społeczną lub należącą do innych osób.[14]

AGRESJA
W SZKOLE

Jak już wcześniej wspomniałam niepokojące rozmiary
przybiera w ostatnich czasach agresja w
szkole
. Jej ofiarami są młodsi i słabsi uczniowie, maltretowani, nieraz
systematycznie, przez starszych i silniejszych kolegów. Agresja taka ma często
podwójny cel: po pierwsze instrumentalny, polegający na odebraniu, przy pomocy
gróźb lub siły, jakiegoś przedmiotu, zaczynając od śniadania i drobnych
pieniędzy, po drugie- jest dla agresorów rodzajem okrutnej zabawy, w której
stosowanie przemocy, poniżanie ofiar, obserwowanie jej strachu i bezsilności,
dostarcza sprawcom swoistej, w istocie sadystycznej, satysfakcji. Ogromne
rozmiary takiej agresji szkolnej spowodowały działania mające na celu jej
ograniczenie i stopniową eliminację. Przykładem takich działań może być akcja
przeprowadzona we Francji, na zlecenie władz oświatowych, na początku roku
szkolnego 1996/97. Polegała ona, z jednej strony, na wzmocnieniu porządku
szkolnego przez wprowadzenie do budynków szkolnych stałych dyżurów policyjnych,
z drugiej strony – na zorganizowaniu we wszystkich szkołach akcji
profilaktyczno –prewencyjnych. Polegały one na obowiązkowych dla wszystkich
dyskusjach, w których obok uczniów i nauczycieli brali udział ich rodzice.
Dyskusje te miały ujawnić powody i
charakter działań agresywnych, a także znaleźć sposoby ich eliminacji ze
szkoły. [15]

Nauka agresji, przede wszystkim wśród dzieci i młodocianych, polega
przede wszystkim na obserwacji czynów agresywnych, poznawaniu technik podobnych
działań i czerpaniu satysfakcji z takiej wiedzy i umiejętności. Ważnym
elementem takiej nauki jest uczestnictwo w grupach uprawiających agresję, jaj
choćby w gangach ulicznych. Stwierdzono także, że rodzajem bolesnej nauki bywa
także rola ofiary – dziecko bite przez rodziców zachowuje się następnie
agresywnie wobec zwierząt czy słabszych rówieśników. Nauka agresji może także
płynąć z lektury, a zwłaszcza oglądania obrazów, dziś przede wszystkim TV.
Współcześnie jest to jeden z najtrudniejszych w praktyce problemów walki z
agresją. Nauka agresji często polega nie tylko na pokazaniu, kryminalnego wzoru
postępowania, czy techniki napadu, lecz także jednoznacznie wskazuje ofiarę.
Historia świata i współczesna rzeczywistość dostarczają dowolnej ilości
przykładów takiego właśnie mechanizmu postępowania. Ruchy fanatyczne, rasizm,
szowinizm, usprawiedliwiają agresję wobec swych przeciwników, ludzi odmiennego
wyznania, odmiennych poglądów, odmiennej narodowości czy koloru skóry. Wskazują
na nich jako zbiorowo winnych wszelkiego zła, pochwalają agresję wobec nich.[16]

Myślę, że warto tu podkreślić, że bagatelizowanie „małej
agresji” może kończyć się „agresją ostrą”. Pobłażanie pozornie niewinnej
przemocy prowadzi do narastania zachowań agresywnych.

Panujący we współczesnej szkole system wymagań oraz organizacja
pracy rodzą napięcia, frustracje i bezosobowe stosunki międzyludzkie. Krótko
mówiąc szkoła nie jest dobrym środowiskiem do modelowania u dzieci zachowań
nieagresywnych, prospołecznych i empatycznych.[17]

SPOSOBY
PRZEZWYCIĘŻANIA AGRESJI

Jedną z przyczyn wywołujących agresję jest brak
zainteresowań, nuda i nieumiejętność rozmawiania i słuchania. W takim przypadku
powinno się oddziaływania wychowawcze ukierunkować na te właśnie – rodzące
agresję – czynniki

· poprzez naukę
słuchania i mediacji oraz uwrażliwiania na uczucia innych osób, tworzenie
klubów zainteresowań, których celem jest wyrażanie postaw prospołecznych i
uczenie nieagresywnych strategii rozwiązywania problemów.

Inną z
koncepcji, która może pomóc w przezwyciężaniu
agresji
, może być:

· muzykoterapia.

O jej wpływie na
agresję pisał Z. Skorny: „Agresywnemu zachowaniu się wywołanemu doznanymi
frustracjami towarzyszą związane z nimi emocje gniewu, złości, zdenerwowania.
Przeciwdziałanie im może dokonywać się za pośrednictwem muzykoterapii
sprzyjającej rozładowaniu stanów napięcia emocjonalnego. Może to być
muzykoterapia bierna, polegająca na recepcji utworów muzycznych odpowiednio
dobranych przez muzykoterapeutę. Dla rozładowania stanu napięcia emocjonalnego
stymulującego agresję bywa również wykorzystywana muzykoterapia czynna. Jest
ona przeprowadzana np. przy użyciu instrumentów perkusyjnych”.[18]

Środkiem wychowawczym stosowanym może być

· kara – skuteczna tylko
wtedy, gdy karany akceptuje normę, za przekroczenie, której została ona
wymierzona, nie można jej jednak uznać za podstawowy środek przeciwdziałający
agresji, gdyż powoduje ona jedynie przemieszczanie się agresji.

Aby skutecznie przezwyciężać agresję należy dostosować do
niej odpowiednie środki oddziaływania pedagogicznego:

  • Przeciwdziałając agresji frustracyjnej należy
    ustalić, które potrzeby uległy blokadzie powodując wystąpienie zachowań
    agresywnych oraz rozważyć możliwości ich zaspokojenia, np. zmienić metody
    wychowawcze rodziców, jeżeli wskutek otrzymywanych kar fizycznych, dziecko
    zachowuje się agresywnie.[19]
  • W zapobieganiu agresji naśladowczej istotne
    znaczenie posiada zabezpieczenie dzieci przed szkodliwym wpływem modeli
    agresywnego zachowania się, np. ograniczyć oglądanie filmów ukazujących
    obrazy agresji, starać się zainteresować dzieci filmami czy słuchowiskami
    o odpowiedniej dla nich treści, tj. takimi, które ukazują pozytywne modele
    postępowania, starać się izolować dziecko od zachowujących się agresywnie
    sąsiadów, kolegów, znajomych czy nawet czasami bliskiej rodziny.[20]
  • Środkiem zapobiegającym agresji instrumentalnej
    może być wykazanie jej nieskuteczności, np. dziecko, próbujące wymusić na
    rodzicach spełnienie swych żądań za pomocą pogróżek, powinno przekonać się
    o bezskuteczności takiego sposobu zachowania, a przy tym zrozumieć, że cel
    swój może osiągnąć, gdy rodziców poprosi lub, gdy zasłuży na nagrodę;
    zapobieganiu tej agresji służy także wytwarzanie właściwych postaw
    społecznych oraz związanej z nimi hierarchii wartości.[21]
  • W przypadku agresji patologicznej powinno się
    zapewnić jednostce odpowiednią opiekę lekarską, gdyż samo oddziaływanie
    wychowawcze nie przynosi wtedy pożądanych rezultatów; odpowiednie badania
    psychiatryczne oraz neurologiczne.[22]

Na zakończenie chciałabym wspomnieć o zorganizowanej w
dniach 15 – 16 IX 2000 roku międzynarodowej konferencji nt. „Bici biją”.
Została ona zorganizowana przez Polskie Stowarzyszenie im. Janusza Korczaka we
współpracy WSP ZNP – Zakład Badań Korczakowskich i Międzynarodowe
Stowarzyszenie Teatrów dla Dzieci i Młodzieży ASSITEJ.

Najbardziej odpowiadające tematowi mojej pracy wydają się
być wnioski zaproponowane do realizacji w praktyce edukacyjnej. Oto one:

  • Skierowanie apelu do wychowawców, nauczycieli,
    rodziców, by podjęli debatę nt. wychowania bez przemocy;
  • Porozumienie pomiędzy organizacjami pozarządowymi
    na rzecz propagowania wychowania bez bicia (aktywna kampania w mass
    mediach);
  • Każda szkoła – placówka oświatowa zorganizuje
    mini-sesje dotyczące wychowania bez agresji
  • Zobowiązanie wszystkich zebranych do wykorzystania
    programów z zakresu profilaktyki przemocy;
  • Tworzenie lokalnych systemów w zakresie doradztwa,
    interwencji;
  • Szkolenie nauczycieli, wychowawców, rodziców w
    zakresie przeciwdziałania agresji;
  • Podjęcie starań o wprowadzenie problematyki agresji
    i przemocy w rodzinie, szkole, w środowiskach rówieśniczych do programów
    studiów pedagogicznych, medycznych i prawniczych.[23]

BIBLIOGRAFIA:

1. Minirth F., Meier P.,
Arterburn S.: „W stronę wartości – encyklopedyczny poradnik życia rodzinnego“,
Warszawa 1998.

2. Okoń W.: ”Słownik
pedagogiczny”, Warszawa 1987.

3. Pilch T., Lepalczyk
I.: „Pedagogika społeczna”, Warszawa 1995.

4. Siek S.: „Wybrane
metody badania osobowości”, Warszawa 1983.

5. Skudniewska T.: „~Bici
biją~ tematem konferencji”, Problemy opiekuńczo – wychowawcze 2001, nr 1.

6. Skorny Z.: „Proces
socjalizacji dzieci i młodzieży”, Warszawa 1976.

7. Skorny Z.:
„Psychologiczna analiza agresywnego zachowania się”, Warszawa 1968.

8. Skorny Z.:
„Psychospołeczne mechanizmy agresywnego zachowania się a muzykoterapia”, Zeszyt
Nauk Akademii Muzycznej 1990, nr 1.

9. Szewczuk W.: „Słownik
Psychologiczny”, Warszawa 1979.

10. „Encyklopedia
Psychologiczna”



[1] W. Okoń, Słownik
Pedagogiczny, Warszawa 1987.

[2] W. Szewczuk, Słownik
Psychologiczny, Warszawa 1979.

[3] F. Minirth, P. Meier, S.
Arterburn, W stronę wartości – encyklopedyczny poradnik życia rodzinnego,
Warszawa 1998.

[4] S. Siek, Wybrane metody
badania osobowości, Warszawa 1983.

[5] Z. Skorny, Proces
socjalizacji dzieci i młodzieży, Warszawa 1976. ZA C. T. Morgan, Introduction to Psychology,
New York – Toronto – London 1961 (przekład Z. Skorny).

[6] Z. Skorny, Psychologiczna
analiza agresywnego zachowania się, Warszawa 1968.

[7] K. Żygulski, Agresja, W:
Encyklopedia Psychologiczna.

[8] Z. Skorny, Proces
socjalizacji dzieci i młodzieży, Warszawa 1976.

[9] Z. Skorny, Proces
socjalizacji dzieci i młodzieży, Warszawa 1976.

[10] Z. Skorny, Proces
socjalizacji dzieci i młodzieży, Warszawa 1976.

[11] Z. Skorny, Proces
socjalizacji dzieci i młodzieży, Warszawa 1976: ZA: K. Dąbrowski, Społeczno –
wychowawcza psychiatria dziecięca, Warszawa 1964

[12] F. Minirth, P. Meier, S.
Arterburn, W stronę wartości – encyklopedyczny poradnik życia rodzinnego,
Warszawa 1998.

[13] Z. Skorny, Proces
socjalizacji dzieci i młodzieży, Warszawa 1976.

[14] Z. Skorny, Proces
socjalizacji dzieci i młodzieży, Warszawa 1976.

[15] K. Żygulski, Agresja, W: Encyklopedia
Psychologiczna, Warszawa 1998.

[16] K. Żygulski ,Agresja; W:
Encyklopedia Psychologiczna, Warszawa 1998.

[17] T. Pilch, „Agresja i
nietolerancja jako mechanizmy zagrożenia ładu społecznego”, W: T. Pilch i I.
Lepalczyk, „Pedagogika Społeczna”, Warszawa 1995.

[18] Z. Skorny,
Psychospołeczne mechanizmy agresywnego zachowania się a muzykoterapia, Zeszyt
Naukowy Akademii Muzycznej we Wrocławiu 1990. nr 57.

[19] Z. Skorny, Proces
socjalizacji dzieci i młodzieży, Warszawa 1976.

[20] Z. Skorny, Proces
socjalizacji dzieci i młodzieży, Warszawa 1976.

[21].Z. Skorny, Proces
socjalizacji dzieci i młodzieży, Warszawa 1976.

[22] Z. Skorny, Proces
socjalizacji dzieci i młodzieży, Warszawa 1976.

[23] T. Skudniewska, „Bici
biją” tematem konferencji, W: Problemy Opiekuńczo – wychowawcze, 2001r., nr 1