„Każdy człowiek ma prawo do życia w środowisku rodzinnym wolnym od
przemocy, która jest naruszaniem praw i dóbr osobistych". Polska Deklaracja w Sprawie Przeciwdziałania Przemocy w Rodzime, Warszawa
1995

Historia przemocy jest równie długa jak
historia całej naszej cywilizacji. Od niepamiętnych czasów ludzie źle traktują
innych ludzi - krzyczą na nich, bija, poniżają, prześladują, gwałcą,
wykorzystują, chociaż na szczęście również darzą innych przyjaźnią, miłością,
pomocą.

PRZEMOC - to sposób
działania przestępczego polegający na zastosowaniu fizycznego przymusu czyli
siła przeważająca czyjąś sile; fizyczna przewaga wykorzystywana do czynów
bezprawnych dokonywanych na kimś; narzucona bezprawnie władza, panowanie: czyny
bezprawne, dokonywane z użyciem fizycznego przymusu; gwałt.

Przemoc w rodzinie to pastwienie się nad
żonami, dziećmi, osobami niepełnosprawnymi, chorymi psychicznie lub
somatycznie, a także coraz częściej dostrzegane wykorzystywanie seksualne
dzieci - są to wiec „ wszelkie odmiany złego traktowania tych członków rodziny,
którzy nie są w stanie skutecznie się bronić".

Na przemoc można spoglądać z wielu różnych
punktów widzenia. Wyróżniając cztery najważniejsze perspektywy:

Pierwsza z nich to perspektywa prawna,
zgodnie, z która przemoc to czyny zabronione. Wśród różnego rodzaju regulacji,
zasad, przepisów, zakazów, przy pomocy, których ludzie próbują nadać swojemu
życiu społecznemu jakiś porządek, znaczna cześć dotyczy właśnie przemocy. W
systemach prawnych wszystkich cywilizowanych społeczeństw są zapisy - artykuły
kodeksu karnego, kodeksu rodzinnego, kodeksu wykroczeń - przewidujące różnego
rodzaju kary dla tych, którzy przemoc dokonują, a także wskazujące sposoby, za
pomocą, których przestrzeganie tych praw powinno być egzekwowane.

Druga ważna perspektywa w rozpatrywaniu
zjawisk przemocy jest perspektywa moralna. Krzywdzenie innych, zadawanie szkód,
cierpień jest powszechnie rozpoznawane jako zło. Od niepamiętnych czasów w
różnych typach społeczności ludzkich dokonywanie aktów przemocy było i jest
poddawane ocenie i sankcjonowaniu moralnemu. Nie można tego lekceważyć, chociaż
skuteczność interwencji uruchamianych z tej perspektywy tez często nie jest
zadowalająca. Trzecia perspektywa, z której można patrzeć na przemoc, jest perspektywa
psychologiczna. Umożliwia ona głębsze zrozumienie i przygotowanie skutecznych
działań, mających na celu zmiany zarówno w funkcjonowaniu ofiar, jak i
funkcjonowaniu sprawców oraz sytuacjach, w których przemoc się dokonuje. Na
pierwszy plan wysuwają się tutaj takie zjawiska jak cierpienie ofiar, ich
bezsilność, doznawanie przez nie różnego rodzaju ran i uszkodzeń
psychologicznych, jak tez szczególny rodzaj powiązań i pułapek
psychologicznych, ujawniających się w sytuacjach, kiedy jedni ludzie doświadczają
przemocy ze strony innych. Ta perspektywa dostarcza obrazów przemocy
użytecznych nie tylko wtedy, gdy prowadzona jest psychoterapia ofiar lub
oddziaływanie, psychokorekcyjne, ale także przy udzielaniu ofiarom wsparcia
innego typu niż terapeutyczne, jak również przy próbach zmian w sposobie
działania odpowiednich instytucji czy funkcjonariuszy. Czwarta perspektywę
można by nazwać społeczno - polityczna. Przemoc nie tylko dokonywana w rodzinie
- zdarza się często, gromadzą się wokół niej potężne emocje, jej ofiarami
bywają bardzo liczne populacje. W związku z tym wokół niej są niekiedy
podejmowane działania społeczna, akcje na duża skale; czasem tez jakieś decyzje
polityczne są rozpatrywane pod katem tego, czy przyczyniają się do zwiększania,
czy zmniejszania rozmiarów przemocy. Zdarza się, ze przeciwdziałanie przemocy
staje się częścią programów politycznych.

Można wyróżnić także cztery aspekty przemocy:

Po pierwsze - przemoc jest związana z
intencjonalnym działaniem sprawcy, jest skutkiem takiego działania. To nie
oznacza, ze musi w nie być jasno i wyraźnie wpisana premedytacja, żeby kogoś
skrzywdzić. Chodzi o to, ze przemoc wylania się z działań, których kierunek
zmierza w stronę przemocy. Po drugie - przemoc jest związana z naruszaniem praw
lub dóbr osobistych, a wiec jakaś osoba jest uznana za ofiarę, przy czym
kwestia podziału na ofiarę i sprawce wcale nie jest taka jednoznaczna. Cześć
praw ludzkich jest opisywana przy pomocy dokumentów humanistycznych, które nie
wchodzą w skład systemów prawnych, tylko są częścią dorobku kulturowego
społeczności. Czasami jest to sprawa obyczajów, jednak obyczaje często wchodzą
w kolizje z prawami i na przykład akceptują -naruszanie praw dziecka, jak
choćby jego prawa do miłości, szacunku, opieki, bezpieczeństwa.

Po trzecie - przemoc jest związana z
osłabieniem lub brakiem zdolności do samoobrony u jednej ze stron. Zakłada się,
ze to kobieta jest słabsza od mężczyzny i -oczywiście - w sporej części
przypadków to założenie się potwierdza, ale nie zawsze. Nie zawsze, bowiem w
końcowym efekcie walki decyduje różnica siły fizycznej i nie wszystkie kobiety
są fizycznie słabsze od mężczyzn, którzy mogą być na przykład pijani, chorzy
albo starzy.

Uważna obserwacja tego, co dzieje się w
małżeństwach alkoholików, pokazała, ze tradycyjny model żony alkoholika -
bitej, kopanej i poniżanej - pasuje tylko do jednej trzeciej przypadków, gdy w
jednej trzeciej jest odwrotnie: to panie kopia i bija ledwie trzymającego się
na nogach, wiecznie pijanego faceta. Tak wiec często to, kto w końcowym efekcie
zostaje zidentyfikowany jako ofiara, wynika nie z wstępnie stwierdzonej
nierównowagi siły, tylko z tego, ze zdolność samoobrony jednej ze stron została
złamana. I to nie tylko albo nie przede wszystkim na skutek przewagi fizycznej
czy psychicznej tej osoby, która została sprawca, ale zaniedbań czy deficytu
systemu wsparcia. Przyglądając się zjawiskom przemocy i od czasu do czasu
dostrzegamy takie przypadki, w których do pewnego momentu w zmaganiach miedzy
mężem a żona, miedzy siostrami czy miedzy córka a starzejąca się matka - gdzie
tez zdarza się przemoc - istniała równowaga sil. Nie można było rozstrzygnąć,
kogo będziemy rozpatrywać jako ofiarę, a kogo jako sprawce. Później cos
naruszyło równowagę sil, na przykład choroba, ruszyła reakcja lawinowa i stało
się ewidentne, kto przede wszystkim jest krzywdzony, a kto ma przewagę.

Ważnym rodzajem przemocy rodzinnej nie jest
tylko przemoc miedzy małżonkami czy przemoc rodziców nad dziećmi, ale tez
dzieci nad rodzicami. W Polsce w bardzo wielu rodzinach dzieci są sprawcami
przemocy wobec swoich starszych rodziców. Są to rzeczy bardzo dramatyczne,
ukrywane i, gdy wejrzy się głębiej, obraz staje się coraz bardziej złożony i
coraz ważniejsze staje się rozpoznanie zdolności do samoobrony czy równowagi
sil w rodzinie. Po czwarte - przemoc jest związana z powodowaniem szkód
osobistych. W wielu przypadkach szkody spowodowane przemocą są oczywiste,
jednak nie zawsze umiemy je zobaczyć. Czasem nie dostrzegają ich same ofiary,
na przykład jeśli wmówimy im, ze stało się to dla ich dobra albo było wyrazem
troski czy miłości. Zdarza się, ze określenie szkód wymaga uważnego i
wnikliwego rozpoznania świata wewnętrznego ofiary.

Rozróżnić można także dwa rodzaje przemocy:
gorąca i chłodna. To rozróżnienie jakościowe może służyć do pogłębionego
zrozumienia zjawisk przemocy, chociaż w konkretnych rodzinach dość często mamy
do czynienia zarówno z jednym, jak i z drugim rodzajem przemocy.

Przemoc gorąca to przemoc naładowana złością,
gniewem, agresja, furia. Towarzysza jej bogate formy ekspresji: krzyki, głośne
wyzwiska, rękoczyny, impulsywne zachowania, gwałtowne zadawanie bólu. U jej
podstaw leży szczególny rodzaj furii, narastającej w człowieku od wewnątrz,
spiętrzenia, które czasem domaga się ujścia z nieodparta siła.

Ta gorąca przemoc jest najłatwiej zauważalna,
najbardziej spektakularna. Zwykle pojawia się nagle i stosunkowo szybko znika.
Ma formę właśnie takich ataków, eksplozji, które niestety dość często się
powtarzają. Przemoc chłodna to taka przemoc, która wylania się z działań
podejmowanych z pewna premedytacja. Bardzo często te działania maja pozytywne
cele: może to być czyjeś dobro, przestrzeganie pewnych reguł, realizowanie
jakiejś filozofii, ideologii, wiary. Tak wiec typowe dla chłodnej przemocy jest
to, ze wylania się ona z pewnego umysłowego porządku, który sprawca realizuje.
Ten rodzaj przemocy występuje bowiem nie tylko w rodzinach, ale także w różnego
rodzaju instytucjach i wynika z myślowego porządku ludzi, którzy maja na nich
władze, są dyrektorami, zarządcami, szefami. W ich umyśle istnieją takie
scenariusze realizowania tej władzy, które nieuchronnie prowadza do przemocy.

W chłodnej przemocy istotny jest cel, który
sprawca chce osiągnąć. Jeżeli wychowanek lub podwładny zachowuje się w sposób,
który jest postrzegany jako bariera czy przeszkoda na drodze do tego celu, to
ów myślowy scenariusz upoważnia do przejścia przez te barierę, przełamania
lodów, użycia skutecznych środków. Tutaj ' wiec cel uświęca środki. Na przykład
często się zdarza, ze rodzicom, którzy mocno bija swoje niegrzeczne dziecko,
jest przykro, bo ono płacze, ale maja przekonanie, ze musza to robić, ze to
jest właśnie metoda wychowawcza. Przemoc fizyczna jest spektakularna; o
przemocy psychicznej, trwającej nieraz całymi latami, wiemy niewiele. Dziwne
nieraz zachowania ofiar długotrwałej przemocy skłonni jesteśmy przypisywać
niezrównowazeniu czy psychicznym deficytom. Ludzie zajmujący się pomaganiem
ofiarom przemocy często obserwują, jak ofiary odmawiają współpracy w ściganiu
sprawców, wycofują sprawy z sadów, bagatelizują odniesione rany i obrażenia,
pozostają w związku ze sprawca. niektórzy sadza, iż takie zachowania są
wynikiem zmienionej świadomości bądź klasyfikują je wprost jako szalone.
Istotnie, u ofiar przemocy możemy zaobserwować zmieniony sposób postrzegania
siebie samej i swej sytuacji. Myślenie potoczne zdąża w kierunku obarczania
ofiar przemocy wina za ich bezradność. Tymczasem częstokroć, zanim wydarzy się
pierwszy akt fizycznej agresji, sprawca dzień po dniu, całymi latami stopniowo
obezwładnia naturalne mechanizmy obronne swej ofiary. Zanim podniesie rękę,
niszczy ja psychicznie.

Syndrom sztokhoimski oznacza zmianę zachowań
postaw u osób, które były wiezione bądź przetrzymywane jako zakładnicy. Polega
on na identyfikacji oraz psychicznym zbliżeniu ofiar do swych porywczy. W
trakcie przetrzymywania i kontaktu z terrorysta początkowe nastawienie
zakładników zmienia się o 180 stopni -od wrogości do sympatii. Samo pojecie
syndromu sztokhohnskiego pojawiło się w literaturze przedmiotu po napadzie na
pewien sztokhoimski bank późną jesienią 1973 roku. Uprowadzeni wówczas
zakładnicy, po uwolnieniu całkowicie utożsamiali się ze swymi niedawnymi
prześladowcami. Oskarżali policje o brutalność, odwiedzali bandytów w
więzieniach, często ofiarując im wsparcie. Taka, wydawałoby się, dziwna, zmiana
postaw wynika z faktu, iż w świadomości ofiar przemocy - terrorysta jawi się
jako całkowity pan życia i śmierci, toteż fakt, ze zachował swe ofiary przy
życiu, każe tymże ofiarom odczuwać pewien rodzaj wdzięczności, co owocuje
później etykietowaniem go jako dobrego. Objawy syndromu sztokhoimskiego można
zaobserwować w wielu przypadkach - ich wspólnym mianownikiem jest długotrwale,
całkowite bycie zdanym na łaskę prześladowcy. Główne kategorie osób, u których
zaobserwowano objawy syndromu sztokhoimskiego, to:

- byli jeńcy wojenni;

- byli zakładnicy;

- byli więźniowie obozów koncentracyjnych;

- fizycznie i psychicznie maltretowane
dzieci;

- bite kobiety;

- młodociane prostytutki.

Czynniki wywołujące syndrom sztokhoimski:

l. Ofiara jest całkowicie zniewolona i
pozbawiona możliwości ucieczki -jej życie całkowicie zależy od prześladowcy.

Ofiary przemocy w rodzinie na drodze do
uwolnienia się i zmiany swej sytuacji napotykają następujące bariery:

a) społeczne - przybierające formę rozmaitych
nacisków stosowanych przez rodzinę, znajomych, środowisko pracy.
Niejednokrotnie cale otoczenie poprzez swoje sady i opinie dodatkowo zniewala
ofiary przemocy, nieświadomie pomagając sprawcy.

b) finansowe - bardzo często maltretowane
kobiety nie maja możliwości rozporządzania swoimi dochodami: nie pracują
zawodowo, ciężko pracując w domu za darmo, albo ich prześladowcy zabierają im
zarobki. W ten sposób całkowicie pozbawiają swe ofiary niezależności
ekonomicznej.

c) dzieci - kierując się swoiście pojmowanym
dobrem dzieci, bardzo często kobiety pozostają przy bijących się partnerach.
Dzieci nierzadko obwiniają swe matki za awantury urządzane przez ojców. W
percepcji dzieci sytuacja wygląda bowiem tak, ze to matka swym postępowaniem
spowodowała wybuch agresji ojca.

d) brak wyspecjalizowanych placówek,
instytucji oraz służb społecznych zajmujących się pomaganiem ofiarom przemocy w
rodzinie. Zasięg zjawiska przemocy jest trudny do oszacowania, nie można zatem
orzec, jaki procent kobiet znajduje rzeczywista pomoc; zdaje się jednak, ze
niewielki.

2. Osoba zniewolona pozbawiona jest kontaktu
z rzeczywistością zewnętrzna; sprawca przemocy staje się jedynym źródłem
informacji o świecie. Sprawcy przemocy podobnie jak terroryści, po prostu więzią
ofiary, nie pozwalając im na normalne kontakty ze światem:

- ograniczają życie towarzyskie,

- kontrolują czas i miejsce pracy,

- odcinają od rodziny i krewnych,

- stosują metody prania mózgu (
rozpowszechnianie mitów i stereotypów na temat przemocy, werbalne degradowanie
człowieczeństwa ofiary).

3. Osoba zniewolona podlega ciągłym groźba
fizycznego zranienia bądź pozbawienia życia. Tak jak w przypadku zakładników,
bite kobiety doświadczają i staja twarz w twarz z bezustannym zagrożeniem swego
życia i zdrowia. Jeśli nie podporządkują się prześladowcom, czeka je gehenna.
Jeśli się podporządkują - czeka ich to samo. Tak w skrócie wygląda dylemat
zakładnika bądź bitej kobiety.

4. Osoba zniewolona jest całkowicie zdana na
manipulacje prześladowcy. Gdyby prześladowcy przez cały czas pozostawali
wrodzy, być może syndrom rozwinąłby się w mniejszym stopniu. Oni jednak stosują
przemyślne techniki mające na celu wytworzenie rzeczywistego przywiązania
emocjonalnego u swych ofiar. Zabiegi te mogą przybierać różnorodna postać, np.:
nagle polepszenie warunków, czasowe zaprzestanie zachowań agresywnych, małe
ustępstwa i prezenty oraz obietnice poprawy losu.

Istnieją różnice pomiędzy losem zakładników i
maltretowanych kobiet:

1. Istnieją ogromne różnice w społecznym
postrzeganiu terroryzmu oraz zjawiska przemocy w rodzinie. Terroryzm budzi
wstręt i potępienie, a terroryści są postrzegani jako przestępcy, niezależnie
od ich motywów i przekonań. Sprawcy przemocy to swoje chłopaki, którzy trochę przesadzili, bo zbyt się zdenerwowali.

2. Terroryści są ścigani na całym świecie. Są
kraje, jak na przykład Izrael, które ścigają terrorystów całymi latami, nie
pozwalając im ani na chwile wytchnienia - aż do skutku. Sprawcy przemocy w
rodzinie często pozostają bezkarni - nikt i nic nie zakłóca im spokojnego snu.

3. Zakładnicy po uwolnieniu otaczani są
szczególnie troskliwa opieka i terapia i nie musza niczego udowadniać. Bite,
maltretowane kobiety są pozostawiane samym sobie, niekiedy zmuszane są do
upokarzających zeznań, aby udowodnić swoja krzywdę.

W 1994 roku Państwowa Agencja Rozwiązywania
Problemów Alkoholowych zainicjowała Program Przeciwdziałania Przemocy w
Rodzinie, powstał on z potrzeby pomagania rodzinom z problemem alkoholowym, w
których przemoc pojawia się bardzo często. Powstrzymanie przemocy jest
podstawowym warunkiem skuteczności terapii.

Celem programu stało się promowanie idei
pomagania ofiarom przemocy w rodzinie, zmiana stanu świadomości społecznej na
temat tego zjawiska, poprawa funkcjonowania instytucji, które w swoim zakresie
działania maja obowiązek pomagania ofiarom przemocy, szkolenie osób zajmujących
się pomaganiem, tworzenie lokalnych programów przeciwdziałania przemocy w
rodzinie, opracowanie materiałów informacyjno-edukacyjnych. Początkowo program
ograniczał się do finansowego wspierania inicjatyw zmierzających do
wypracowania skutecznych sposobów pomocy ofiarom przemocy. Działania te miały
stanowić uzupełnienie istniejącego systemu pomocy odpowiednich służb i
instytucji.

W grudniu 1994 roku odbyła się w Warszawie
pierwsza ogólnopolska konferencja „ Przeciwdziałanie przemocy w rodzinie".
Uczestniczyli w niej przedstawiciele około siedemdziesięciu organizacji i
instytucji zajmujących się pomaganiem ofiarom przemocy, a także przedstawiciele
administracji państwowej. Uczestnicy konferencji, pracujący w różnych
środowiskach, mieli okazje poznać się, wymienić doświadczenia oraz określić
kierunki dalszych działań. Na terenie całej Polski zaczęły powstawać nowe
placówki udzielające pomocy ofiarom przemocy w rodzinie. W grudniu 1996 roku z
inicjatywy przedstawicieli organizacji i instytucji pomagających ofiarom
przemocy domowej, uczestników ogólnopolskiej konferencji dotyczącej
przeciwdziałania przemocy w rodzinie organizowanej przez PARPA i Ogólnopolskie
Pogotowie dla ofiar Przemocy w Rodzinie, powstało Ogólnopolskie Porozumienie
pod wspólna nazwa „ Niebieska Linia" skupiające ludzi, organizacje i
instytucje pomagające ofiarom przemocy w rodzinie. Do końca 1997 roku do
porozumienia przystąpiło ponad 400 osób i ponad 50 instytucji i organizacji.

Porozumienie „Niebieska Linia"
zapoczątkowało działania zmierzające do stworzenia

w Polsce spójnego systemu pomagania ofiarom
przemocy w rodzinie.

W lutym 1998 roku Komendant Główny zezwolił
na wprowadzenie procedury

„Niebieskich Kart" do postępowania
policji podczas interwencji domowych w

przypadkach przemocy w rodzinie, a od l
października 1998 r. procedura „Niebieskie

Karty" obowiązuje na terenie całej
Polski. Ponieważ policja - bez współpracy z innymi

służbami - nie jest w stanie skutecznie
przeciwdziałać przemocy w rodzinie, do

współpracy włączył się również Departament
Pomocy Społecznej Ministerstwa Pracy i

Polityki Socjalnej. Dlatego tez powstała
podobna procedura - odpowiednik

„Niebieskich Kart" - dla pracowników
socjalnych. Zawarte są w nim pytania

dotyczące przemocy, jej rodzajów i
częstotliwości występowania. W przypadku

stwierdzenia przemocy, pracownik socjalny
powinien uruchomić odpowiednie

działania we współpracy z policja.

Bazę danych o członkach „Niebieskiej
Linii" prowadzi biuro Ogólnopolskiego

Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie.

Członkowie tego porozumienia powinni
uczestniczyć w budowaniu lokalnego systemu

pomocy dla ofiar przemocy domowej.

Ofiary przemocy domowej potrzebują zwykle
pomocy psychologicznej, prawnej,

materialnej, socjalnej, medycznej, a także
wsparcia.

Niezmiernie istotna jest współpraca i
przepływ informacji pomiędzy różnymi

instytucjami i organizacjami zajmującymi się
pomaganiem ofiarom przemocy

domowej, a co za tym idzie tworzenie koalicji
lokalnych.

Czynniki sprzyjające podniesieniu
skuteczności pomocy ofiarom przemocy domowej świadczonej przez różne służby:

- tworzenie zespołów pomocowych składających
się z przedstawicieli różnych instytucji, np. policjant, pracownik socjalny,
lekarz, pedagog,

- znajomość miejsc, osób, możliwości
udzielenia pomocy w środowisku lokalnym,

- przekazywanie i zbieranie informacji od
poszczególnych osób i instytucji pomagających rodzinom,

- konsekwentne egzekwowanie świadczeń
wynikających z zadań i kompetencji poszczególnych instytucji, - konsekwentne
egzekwowanie świadczeń wynikających z zadań i kompetencji poszczególnych
instytucji,

- podnoszenie kwalifikacji pracowników w
dziedzinie zjawiska przemocy domowej oraz sposobów skutecznej interwencji i
możliwości pomocy,

- odpowiednia dokumentacja poszczególnych
przypadków, forma udzielania pomocy i efektów.