Wychowanie według Muszyńskiego, to
wszelkie zamierzone działania w formie interakcji społecznych mające na celu
wywołanie trwałych pożądanych zmian w osobowości ludzi.

Aby stwierdzić, jakie sš problemy
środowisk wychowawczych, musimy dowiedzieć się, czym s środowiska wychowawcze i
środowiskowy system wychowania.

środowiskowy system wychowania wg.
Muszyńskiego, to zintegrowana działalność instytucji i komórek życia
społecznego na jednym wspólnym terenie, dzięki czemu możliwe jest bezpośrednie
kontaktowanie się z osobą przedstawicieli tych wszystkich komórek, a ich
działania wychowawcze odnoszą się do tej samej zlokalizowanej populacji dzieci
i młodzieży.

środowisk wychowawczych współuczestniczących
w procesie wychowawczym jest wiele, ale zasadniczo zamyka się je w dwie grupy:

1. środowiska
   (instytucje) naturalne,
2. środowiska
   intencjonalne.

Szczególną rolę w kształtowaniu
postaw dzieci i młodzieży odgrywajš rodzina i grupy rówieśnicze. Stanowią one dwa
œśrodowiska wychowawcze, których wpływ daje znać o sobie także w zachowaniu
wychowanków na terenie środowisk wychowania intencjonalnego.

1. środowiska naturalne:

RODZINA –stanowi ona
pierwotna i podstawową grupę społeczną. Rodzina spełnia kilka funkcji, rozumianych
jako pierwszoplanowe jej zadania na rzecz swych członków i społeczeństwa.
Klasyfikacja M. Ziemskiej wyróżnia takie funkcje rodziny jak:

- -        
Funkcja prokreacyjna zapewnia społeczeństwu ciągłość biologiczną i zaspokaja
potrzeby seksualne małżonków,

- -        
Funkcja zarobkowa decyduje o zaspokajaniu niezbędnych środków utrzymania
rodziny,

- -        
Funkcja usługowo-opiekuńcza w stosunku do członków rodziny,

- -        
Funkcja socjalizująca przekazywanie dzieciom języka, wzorców kulturowych, norm
moralnych i obyczajowych,

- -        
Funkcja psychologiczna wymiana emocjonalna lub ekspresja uczuć, rozumienia i
uznania, której celem jest zapewnienie członkom rodziny zdrowia psychicznego.

Najbardziej optymalne warunki dla
spełnienia swych funkcji ma rodzina pełna, składaj ca się z dwojga rodziców i
dzieci, połączonych ze sobą silną więzić emocjonalną, w której przestrzega się
społecznie uznawanych zasad, norm, wartości, ideałów.

Pozostałe rodziny majš mniej korzystne warunki dla sprawowania funkcji
rodzinnych. Należš do nich = zgodnie z klasyfikacją przyjętą przez St.
Kowalskiego i N. Han-Ilgiewicz:

- -        
Rodziny rozbite wskutek trwałej nieobecności kogoś z rodziców w wyniku rozwodu,
separacji, dezercji, a niekiedy z powodu śmierci albo wyjazdu za granice;

- -        
Rodziny zrekonstruowane przez zawarcie po ich rozbiciu nowego lub kolejnego
małżeństwa albo też przez adoptowanie nowego dziecka;

- -        
Rodziny zdezorganizowane (rozbite wewnętrznymi niepowodzeniami), których
członkowie pozostają ze sobą niemal w permanentnych konfliktach; przyczynš
dezorganizacji może być: alkoholizm, wzajemna niechęć, podejrzliwość;

- -        
Rodziny zdemoralizowane, pozostające w konflikcie z prawem lub z sądami, co nie
wyklucza bliskich i serdecznych kontaktów między poszczególnymi członkami
rodziny;

- -        
Rodziny zastępcze, oparte na więzi współżycia z dziećmi i stałej troski o ich
rozwój w warunkach braku więzi biologicznej z nimi, oraz rodziny adopcyjne,
których celem jest zapewnienie dziecku takich samych praw, jakie przysługujš
dzieciom z racji ich pokrewieństwa z rodzicami.

W wielu rodzinach mamy do
czynienia z fatalnymi błędami wychowawczymi i postawami nie sprzyjającymi
prawidłowemu rozwojowi dzieci i młodzieży. Do postaw tych zgodnie z typologią M. Ziemskiej należą:

- -        
Postawa nadmiernie chroniąca dziecko,

- -        
Postawa przesadnej koncentracji uczuciowej na dziecku,

- -        
Postawa nadmiernego dystansu lub niechęci, a niekiedy jawnej wrogości.

Niezależnie od tego, jakie
niepożądane postawy okazują rodzice i jakie popełniajš oni błędy wychowawcze,
rodzina pozostanie najważniejszym środowiskiem wychowawczym, wywierającym na
dziecko ogromny wpływ, którego konsekwencje ponosi ono przez całe niemal życie.
Dlatego potrzebna jest troska o to, aby rodzina funkcjonowała normalnie,
stwarzajš dobre warunki wielostronnego rozwoju dzieci i młodzieży.

GRUPY RÓWIEŒNICZE
grupa taka stanowi niewielką liczbę osób pozostających ze sobą w bezpośrednich
kontaktach i mających poczucie odrębności grupowej oraz wspólne podzielane
wartości (Z. Skorny, 1987). Ponadto charakterystyczną cechš nieformalnych grup
rówieśniczych jest spontaniczny sposób ich powstawania, a więc nie sš one przez
nikogo œświadomie i celowo organizowane. Powstają w wyniku wzajemnego poznania
i porozumienia się, czyli w warunkach interakcji (wzajemnych oddziaływań).
Obejmujš przeważnie osoby o podobnych upodobaniach i zainteresowaniach.

Nieformalne grupy rówieśnicze są złożone przeważnie z dzieci lub
młodzieży mieszkających w bliskim sąsiedztwie. Łączy ich przede wszystkim
przebywanie razem i możliwość przyjemnego spędzania czasu wolnego, który
najczęściej przeznaczają na wspólne zabawy.

Nieformalna grupa rówieśnicza podobnie jak każda inna grupa społeczna stanowi dynamiczny układ zachodzących w niej procesów i zjawisk
grupowych powstających w wyniku wzajemnych oddziaływań na siebie członków, ich
kontaktów i porozumiewania się. Należš do nich: cele i normy grupowe, struktura
społeczna, przywództwo i spoistość.

Cele nieformalnych grup rówieśniczych są wyrazem upodobań i
zainteresowań zrzeszonych w nich chłopców i dziewcząt. Przyświeca im
najczęściej zamiar wspólnego bawienia się i przebywania razem. Cele tych grup
wynikajš z reguły z odczuwanych przez dzieci i młodzież potrzeb psychospołecznych
i konkretnych sytuacji życiowych.

W toku interakcji, jaka ma miejsce w każdej grupie, powstają z czasem
normy grupowe. Sš to pewne uznawane za własne przepisy, określające sposoby
zachowania się.

W grupie rówieśniczej występuje struktura społeczna jest to zwykle układ w porządku
hierarchicznym. Można w nim wyróżnić pozycje i role zapewniające wysokie,
średnie i najniższe usytuowanie w grupie. Najwyższe miejsce pod względem
wywierania wpływu na zachowanie członków zajmuje jej przywódca (wyłoniony w
sposób naturalny, to jest bez wyznaczania przywódcy przez kogokolwiek).

Grupa rówieśnicza stanowi jeden z istotnych czynników wpływających na
zachowanie dzieci i młodzieży, z którą nie sposób nie liczyć się w toku
poprawnie organizowanego procesu wychowania.

DZIECIĘCE GRUPY ZABAWOWE są możliwe już w 3-4 roku życia dzieci. Służš
głównie do zaspokajania potrzeby wspólnego bawienie się.

Sš to grupy przeważnie 2-3 osobowe i początkowo mają charakter wyraźnie
przelotny.

Dopiero w miarę gromadzenia
doświadczeń związanych z zabawą kształtują się grupy względnie stałe i trwałe
(S. Kowalski, 1986).

Dzieci od dziesiątego roku życia
tworzą grupy zabawowe o charakterze na ogół niekonfliktowym w kontaktach z
dorosłymi.

PACZKI zwane nieraz klikami, sš przeważnie grupami
4-5 osobowymi. Zrzeszajš uczniów wyższych klas szkoły podstawowej lub uczniów
szkół średnich, a nawet młodzież jeszcze starszą. Skupia na ogół osoby tej
samej płci, które łączą podobne zainteresowania, uzdolnienia, dążenia, poglądy i
postawy.

Paczki znamionuje względna
trwałość i silna więc grupowa, łącznie z głębokim poczuciem solidarności.

Członkowie paczki są wyjątkowo
lojalni, i to tym bardziej, im w większym stopniu uznawane przez nich normy
pozostają w konflikcie z normami powszechnie obowiązującymi.

GANG banda, jest grupš osób w tym samym wieku, co
członkowie paczki. Jest najczęściej grupą o cechach negatywnych. Składa się na
ogół z chłopców zaniedbanych wychowawczo przez rodziców i nie akceptowanych
przez rówieśników w szkole. Członkostwo w gangu rekompensuje brak zaspokojenia
potrzeb bezpieczeństwa, przynależności, miłości i uznania.

Gang charakteryzuje się znacznym stopniem spoistości i jeszcze
silniejszą więzić między członkami i głębszym poczuciem solidarności, niż ma to
miejsce w przypadku paczki.

Poza tym gang pozostaje w stałym
konflikcie z dorosłymi. Wykazuje zazwyczaj wrogi stosunek wobec innych grup
rówieśniczych. Z czasem wkracza na drogę przestępczą i tym samym stanowi dla
rodziców i nauczycieli poważny problem wychowawczy.

2. Œśrodowiska intencjonalne:

SZKOŁA I INTERNAT SZKOLNY w szkole młodzież zdobywa ciągle
nowy i bogatszy zasób wiedzy, rozwija przydatne w życiu umiejętności, zdobywa
doświadczenia, uczy się współżycia i współdziałania z innymi. Szkoła ułatwia
rozwijanie i pogłębianie przekonań i postaw w sferze społecznej, moralnej,
ideowej i religijnej.

Szkoła spełnia trzy podstawowe funkcje:

- -        
Dydaktyczną (przekazywanie wiedzy z różnych dziedzin),

- -        
Wychowawczą (kształtowanie postaw społeczno-moralnych i ideowych),

- -        
Opiekuńczą (zaspokajanie potrzeb niezbędnych dla prawidłowego rozwoju
fizycznego i psychicznego uczniów).

Głównych przyczyn nieprawidłowego
funkcjonowania szkół upatruje się:

- -        
w preferowaniu funkcji kształcącej kosztem niedoceniania funkcji wychowawczej,

- -        
w przeładowanych programach nauczania,

- -        
w stosowaniu w nadmiarze tradycyjnych metod nauczania,

- -        
w przestarzałej organizacji procesu nauczania,

- -        
w brakach należytego przygotowania kadry nauczycielskiej.

Szkoły są najbardziej liczącą się
dziś instytucją wychowania intencjonalnego, ale szkoła wymaga reformy,
usunięcia niedostatków charakteryzujących obecnie jej pracę (Cz. Kupisiewicz,
1984).

INTERNAT SZKOLNY jest to inny rodzaj wychowania intencjalnego.
Stanowi on miejsce zamieszkania, wyżywienia, pracy i wypoczynku młodzieży
uczącej się w szkołach (por. Z. Węgierski, 1984).

Modele funkcjonowania internatów:

- -        
Pierwszy model przeciwstawia wychowanie internatowe wychowaniu w rodzinie.
Zakłada całkowitą izolację wychowanków od wpływów rodziny. Internat powinien
funkcjonować na wzór szkół kadeckich z pewną namiastką wojskowej dyscypliny,
musztry pieszej i ćwiczeń polowych.

- -        
Drugi model docenia rolę wpływów rodziny na kształtowanie osobowości dzieci i
młodzieży. Zgodnie z założeniami owego modelu wychowanie w internacie należy
zbliżyć do warunków życia i pracy w domu rodzinnym.

- -        
Trzeci model wychowania internatowego stanowi próbę pogodzenia ze sobą
zarysowanych orientacji wychowania koszarowego i rodzinnego.

Obok internatów istniejš także
świetlice szkolne. Majš one na celu przede wszystkim zapewnienie uczniom
godziwego spędzania czasu wolnego między zakończeniem zajęć lekcyjnych a ich
powrotem do domu lub między wcześniejszym przyjęciem do szkoły a rozpoczęciem
lekcji. Podczas przebywania w świetlicy umożliwia się uczniom odrabianie
lekcji, udział w zajęciach relaksacyjnych i korzystanie z pożywienia.

Do świetlicy uczęszczają w szczególności uczniowie w młodszym wieku
szkolnym, których oboje rodzice pracujš, oraz sieroty i półsieroty, a także
dzieci rodziców znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej i materialnej.

DOMY DZIECKA zapewniajš one całkowitą opiekę i wychowanie
dzieciom i młodzieży pozbawionym trwale lub okresowo własnej rodziny (J.
Raczkowska, 1983).

W domach tych przebywajš na ogół
wychowankowie w wieku od 3 lat do usamodzielnienia się, ale nie dłużej niż do
ukończenia 25 lat.

Podstawowym celem pracy opiekuńczej i wychowawczej z wychowankami domu
dziecka jest przygotowanie ich do samodzielnego życia, w tym także w rodzinie.
Cel taki pragnie się osiągnąć zwłaszcza w wyniku nieustannej troski wychowawców
o stan zdrowia i rozwój fizyczny wychowanków, umożliwia im spełniania obowiązków
szkolnych, aktywizowania ich w konkretnej działalności.

Zwraca się uwagę, aby dostarczać dzieciom radosnych przeżyć i głębokich
wzruszeń, koniecznych dla prawidłowego kształtowania ich postaw, a także
wyrabiać umiejętności współżycia i współdziałania, opartego na wzajemnym
zaufaniu, serdeczności i przyjaźni.

Funkcjonujące obecnie domy dziecka sš dalekie do doskonałości, ponieważ
życie zakładowe jest nadmiernie skoszarowane i występujš niedomagania w
zakresie kadry pedagogicznej domów dziecka.

INNE INSTYTUCJE WYCHOWAWCZE:

- -        
Sanatoria dla dzieci i młodzieży

- -        
Poradnie wychowawczo-zawodowe (A. Kargulowa, 1979),

- -        
Pogotowia opiekuńcze (por. A. Krupiński, 1990),

- -        
Oœrodki szkolno-wychowawcze (I. Leparczyk, B. Burtymowicz, 1981),

- -        
Zakłady wychowawcze i poprawcze (A. Strzembosz, 1985),

- -        
Domy kultury (por. Dom kultury (...),1990),

- -        
Kościół.

Tak, więc zapoznawszy się ze środowiskami
wychowawczymi możemy stwierdzić, jakie sš problemy przemian tych środowisk.

W środowisku naturalnym, jakim jest rodzina zasadniczo nie powinna
występować jakakolwiek groźba destrukcji, jednakże (załóżmy), kiedy jedno z
rodziców umrze lub odejdzie z rodziny to w procesie wychowawczym dziecka mogę
zająć nieodwracalne zmiany.

Poczucie bezpieczeństwa i harmonii
gdzie zanika, a w ich miejsce pojawia się nienawiść, niemożność poradzenia
sobie w konkretnych sytuacjach, czy też brak oparcia i pomocy ze strony
rodziców (najczęściej przybranych).

Na przykład w rodzinach zrekonstruowanych dochodzi często do zaburzeń w
stosunkach interpersonalnych między naturalnymi i przybranymi rodzicami a
dziećmi, a także między rodzeństwem pochodzącym z pierwszego i drugiego
małżeństwa.

W przypadku rodzin
zdezorganizowanych powstaje klimat wzajemnej nieufności i wrogości, niekiedy
zawiści i odwetu. Z rodzin tych rekrutuje się duża liczba uczniów
drugorocznych.

Jednakże najgroźniejsze skutki dla
wychowania powodujš rodziny zdemoralizowane.

Sš one poważną przyczyną
niedostosowania społecznego dzieci i młodzieży.

Tym samym najmniej kłopotów wychowawczych sprawiajš rodziny zastępcze i
adopcyjne. Kompensujš one braki, na jakie były narażone dzieci w domach
dziecka.

Kompensacja tego rodzaju jest możliwa także we wszystkich pozostałych
rodzinach niepełnych, zwłaszcza dzięki okazywaniu dzieciom pożądanych z
wychowawczego punktu widzenia postaw rodzicielskich i unikaniu przez rodziców
błędów wychowawczych.

Zmiana grupy rówieśniczej przez dziecko
może wywrzeć na nim wpływ zarówno negatywny, jak i pozytywny. W przypadku
dziecięcych grup zabawowych i paczek mamy do czynienia ze zdecydowaną przewagą
oddziaływań konstruktywnych. Grupy te wyrównujš niedosyt zaspokajania potrzeb
psychospołecznych w domu i w szkole. Sš terenem zdobywania nowych doświadczeń
społecznych, umiejętności współdziałania, okazywania innym swego szacunku i
ograniczania nastawień egocentrycznych. Dzięki uczestnictwu w grupie dziecko
zdobywa większą pewno siebie, odporność i równowagę emocjonalną.

Wpływ negatywny takich grup objawia się niechętnym i opornym niekiedy
stosunkiem do otoczenia członków tych grup. Spowodowane to jest wzrostem
pewności siebie i związanym z tym poczuciem niezależności, a także zbyt silnym
przywiązaniem do grupy i zawierzeniem jej bez reszty.

Ogółem udział dzieci i młodzieży w
nieformalnych grupach rówieśniczych przynosi im zdecydowanie więcej korzyści
niż strat.

Każde środowisko wychowawcze (szkoła, dom
dziecka lub rodzina) dąży do dobrego wychowania dzieci, zapewnienia im bezpieczeństwa
i nauczenia ich samodzielności.

Oczywiście potrzebna jest tu
współpraca rodziców, szkoły a także instytucji wychowawczych.

Bibliografia:

Zarys teorii wychowania Heliodor
Muszyński, wydanie czwarte PWN. Warszawa 1977.

ABC Wychowania Mieczysław Łobocki,
WSiP. Warszawa 1992.