PROBLEMY DIAGNOZY I TYPOLOGII ZABURZEŃ W ZACHOWANIU

SPIS TREŚCI

· OGÓLNE ZASADY I FUNKCJE DIAGNOZY ZABURZEŃ W ZACHOWANIU

· DIAGNOZA ZABURZEŃ W
ZACHOWANIU NIEDOSTOSOWANIA SPOŁECZNEGO MŁODZIEŻY W KONTEKŚCIE BADAŃ PEDAGOGICZNYCH

· OBSERWACJA W ŚRODOWISKU
SZKOLNYM JAKO PODSTAWA DIAGNOZY

· NARZĘDZIA OBSERWACJI:
ARKUSZ OBSERWACYJNY T.M. ACHENBACHA

· PRAKTYCZNE
ZASTOSOWANIE TRF I JEGO PROBLEMÓW

· PROBLEMY W TYPOLOGII
ZABURZEŃ W ZACHOWANIU-NIEDOSTOSOWANIA SPOŁECZNEGO

· TYPOLOGIE
NIEDOSTOSOWANIA SPOŁECZNEGO W POLSKIEJ
LITERATURZE PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNEJ

· TYPOLOGIA D.H. STOTT’A

· ZACHOWANIA
ANTYSPOŁECZNE - KLASYFIKACJE PSYCHIATRYCZNE

· ZACHOWANIA INTERNALIZACYJNE I EKSTERNALIZACYJNE JAKO TYPY ZABURZEŃ W ZACHOWANIU - KLASYFIKACJA T.M. ACHENBACHA

· SYMPTOMY SKALI
„WYCOFANIE”

· SYMPTOMY SKALI
„DEPRESJA”

· SYMPTOMY SKALI VII
„ZACHOWANIA PRZESTĘPCZE”

· SYMPTOMY SKALI VIII
„ZACHOWANIA AGRESYWNE”

· DEFICYTY UWAGI I
HIPERAKTYWNOŚĆ A ZACHOWANIA ANTYSPOŁECZNE

Niniejsze opracowanie powstało w
oparciu o książkę Bronisława Urbana pt. „Zaburzenia w zachowaniu i
przestępczość młodzieży”

OGÓLNE ZASADY I FUNKCJE DIAGNOZY ZABURZEŃ

W ZACHOWANIU

Diagnozowanie
zmierzające do oceny rozmiarów zaburzeń- niedostosowania i określenia jego
rodzajów prowadzi do rozszerzenia wiedzy i efektów
profilaktyczno-terapeutycznych, gdy opiera się na dwóch podstawowych zasadach.
Pierwsza zasada nakazuje rozpoznanie przejawów zaburzeń zachowania w
najwcześniejszych okresach rozwojowych dziecka. Ważne są dwa okresy rozwojowe:
5-6 rok życia oraz 11-12 lat u dziewcząt i 13-14 lat u chłopców. Diagnozy w
tych dwóch okresach mogą się wzajemnie weryfikować, tzn diagnoza na etapie
wczesnej adolescencji daje szansę ujawnienia jednostek, których objawy z
różnych powodów nie zostały zauważone w okresie dojrzałości szkolnej oraz
wyeliminowania tych jednostek, których zaburzenia miały charakter okresowy lub
zostały przywrócone do normy skutecznymi działaniami terapeutycznymi.

Diagnoza
w drugim etapie (wczesna adolescencja) może również uchwycić rezultat
transformacji podstawowych form zaburzeń, a więc przekształcanie się zaburzeń jawnych (np. agresja) w zaburzenia
ukryte (np. kradzieże). Druga zasada zakłada konieczność prowadzenia diagnozy
wśród całej populacji dzieci, a więc obejmowania nią nie tyle dzieci o
wyraźnych, zaawansowanych przejawach zaburzeń i formach niedostosowania,
będących już przedmiotem zainteresowania specjalnych instytucji
terapeutycznych, co ogół dzieci w środowiskach naturalnych (rodzina, szkoła,
przedszkole). W pierwszym przypadku diagnoza obejmowałaby dzieci już wcześniej
wyselekcjonowane na podstawie dotkliwie odczuwanych przez dziecko „problemów” i
bezradności ich wychowawców wobec różnorodnych kłopotów wychowawczych, a wiec
diagnozowanie mogłoby jedynie potwierdzić lub pogłębić wcześniej postawioną
diagnozę. Natomiast dzieci, które przejawiają łagodniejsze formy zaburzeń lub
też ich rodzice i wychowawcy nie wykazują większej troski o dziecko,
pozostawałyby poza zasięgiem diagnozy, a tym samym byłyby pozbawione szans na
profilaktykę i wczesną interwencję terapeutyczną.

Tak
więc, obejmując badaniami diagnostycznymi szersze populacje dzieci, zwiększają
się szanse ujawnienia również i tych przypadków, w których zaburzenie rozwoju
emocjonalno-społecznego znajduje się w fazie początkowej, ale bez interwencji
wychowawczej i terapeutycznej prowadzi do zaawansowanych stadiów
niedostosowania. W wyniku badań diagnostycznych prowadzonych według powyższych
zasad ujawnia się stosunkowo dużą liczbę dzieci, które znajdują się na różnych
poziomach procesu zaburzenia osobowości i rozwoju niedostosowania.

Tak
wyłoniona liczba dzieci może dostarczyć wiedzy o rozmiarach zaburzeń w
zachowaniu ogólnej populacji dzieci danego rocznika, przedziału wiekowego lub w
odpowiedni sposób wyróżnionego środowiska (klasy szkolnej, instytucji
wychowawczej, środowiska lokalnego). Jeżeli diagnoza przeprowadzona jest za
pomocą tych samych narzędzi diagnostycznych, to ujawnione rozmiary są
porównywalne w wymiarze wiekowym i środowiskowym, a wyniki mogą być uogólniane
na szersze środowiska i populacje.

Ponadto,
tak wyłonione grupy dzieci mogą być poddawane badaniom powtórnym lub
longitudinalnym, co daje możliwości śledzenia rozwoju zaburzeń w długim okresie
życia i pod wpływem działania wielu zróżnicowanych warunków, w tym oceny
rezultatów specjalnych programów terapeutycznych i naturalnego procesy
dojrzewania społecznego.

Badania
diagnostyczne mogą zatem prowadzić do głębszego poznania natury zjawiska
zaburzeń w zachowaniu i jego związków z zaawansowanymi przejawami innych
rodzajów zachowań, z przestępczością czy narkomanią. W tym kontekście warto
zaznaczyć, że z poznawczego punktu widzenia szczególnie celowe i cenne byłyby
badania prowadzone w trzech okresach rozwojowych: w okresie 5-6 lat, na
początku okresu adolescencji i pod koniec okresu adolescencji, a więc wtedy,
gdy jednostka powinna osiągać pełną dojrzałość rozwoju moralnego i wchodzić w
szeroki kontekst ról społecznych, osiągać konwencjonalny etap rozwoju
moralnego.

Zarówno
na pierwszym jak i na drugim etapie diagnozy określa się liczbę dzieci
zaburzonych-niedostosowanych, co daje możliwość oceny środków i kosztów działań
profilaktycznych oraz różnorodnych (w zależności od rodzaju zaburzenia)
przedsięwzięć terapeutycznych i ogólnowychowawczych. W zależności od
proporcjonalnego rozkładu jednostek zaliczonych do określonego typu
zaburzenia-niedostosowania możemy dobierać określonych specjalistów
przygotowanych do ukierunkowanej terapii, opracowywać odpowiednie programy
wyrównawcze i planować współpracę z ogniwami środowiskowej sieci edukacyjnej
oraz z instytucjami opieki.

Korzyści
zwielokrotniają się, gdy na podstawie diagnozy organizuje się zróżnicowaną
profilaktykę i terapię w grupach, obejmujących jednostki zaliczone do tego
samego zaburzenia. Oczywiście, terapia w grupach nie wyklucza terapii
indywidualnej, uwzględniającej specyficzne właściwości osobowościowe dziecka i
jego warunki środowiskowe, stwierdzone w badaniach uzupełniających.

DIAGNOZA ZABURZEŃ
W ZACHOWANIU-NIEDOSTOSOWANIA SPOŁECZNEGO MŁODZIEŻY W KONTEKŚCIE BADAŃ
PEDAGOGICZNYCH

Identyfikowanie
jednostek niedostosowanych społecznie może stanowić istotny element badań
pedagogicznych, wzbogacających wiedzę o uwarunkowaniach pprocesu wychowawczego
w podstawowych środowiskach wychowawczych (w rodzinie, w szkole, w instytucjach
opiekuńczo wychowawczych) oraz instytucjach specjalistycznych, ale ściśle
związanych z formalnym systemem wychowawczym, a więc profilaktycznych i
resocjalizacyjnych, jak również tych, które wypełniają istotne zadania z zakresu
wychowania (np. służba zdrowia). Diagnozowanie coraz częściej stanowi
integralną część oceny stanu wyjściowego, etapowego i końcowego programów
profilaktyczno-terapeutycznych realizowanych w ramach inicjatyw podejmowanych
przez różnorodne stowarzyszenia, np. grupy samopomocowe. Zebrane w ten sposób
materiały o osobowościowych właściwościach dzieci służą nie tylko do oceny
warunków realizacji zamierzonych funkcji wychowawczych, terapeutycznych czy
resocjalizacyjnych, ale mogą stanowić cenny materiał do ogólniejszej refleksji,
a więc rozszerzać teorię ogólnopedagogiczną. Tak więc, diagnoza, obejmująca
dzieci odbiegające swym zachowaniem od normy, może informować o ograniczeniach
systemu wychowawczego, jak i stanowić kryterium weryfikacji skuteczności metod wychowawczych.

Jeśli
chodzi o problem społecznego niedostosowania i zaburzeń w zachowaniu, to trudno
sobie wyobrazić badania bez uwzględnienia aspektu ilościowego, zawartego już w
etapie diagnozy. Diagnoza ma bowiem służyć określaniu rozmiarów zjawiska w odpowiednio
wyodrębnionej populacji dzieci i młodzieży, wskazywać na rozwój tych zjawisk
pod wpływem podjętych działań profilaktyczno-terapeutycznych (lub w sytuacji
braku takich działań). Diagnoza dotyczy poszczególnych jednostek, a to wymaga
porównywania poszczególnych przypadków z normami ustalonymi na podstawie badań
częstotliwości występowania zachowań
uznanych za symptomy zaburzeń-niedostosowania. Tak więc ujęcie ilościowe opiera
się głównie na badaniach behawioralnych aspektów zaburzeń, podczas, gdy
równocześnie w tej dziedzinie wykorzystuje się także podejście jakościowe,
sprowadzające się do analizy i oceny znaczenia konkretnych symptomów, odczuć
jednostki niedostosowanej społecznie i jej motywów postępowania, systemów
wartości i norm postępowania oraz innych elementów zaliczanych, zgodnie z
przyjętą koncepcją, do struktury osobowości.

L.
Pytka wyróżnia dwa modele diagnozy na użytek resocjalizacji: pierwszy,
behawioralny, zakłada, że przedmiotem diagnozy resocjalizacyjnej są zachowania,
zwłaszcza niezgodne z normą, czy to w sensie psychometrycznym, czy prawnym.
Model ten nakazuje brać pod uwagę samo zachowanie, a nie psychologiczne
mechanizmy regulacyjne czy społeczne role, a diagnosta koncentruje się na tym,
co można kontrolować, a więc na faktach weryfikowalnych. Stosownie do tego,
postuluje się tu używanie rzetelnych narzędzi diagnostycznych pozwalających na
obiektywne stwierdzenia faktów i ścisły pomiar psychometryczny. W modelu
drugim, interdyscyplinarnym, zakładającym, że przedmiotem diagnozy są nie tylko
zachowania, ale „przede wszystkim mechanizmy regulacji zachowania w danych
warunkach społecznych (środowiskowo-rodzinnych), prowadzące do zaburzeń
przystosowania społecznego”.

Konsekwentnie
do tego ujęcia, diagnozowanie obejmuje intensywność postaw antyspołecznych,
role społeczne (wadliwe), internalizację ról społecznych, czynniki warunkujące
konfliktowe zachowania, stany zagrożenia społecznego. Tak więc model
„interdyscyplinarny” jest pełniejszy, gdyż oprócz analizy samego zachowania,
obejmuje wewnętrzną, psychologiczną, regulacyjną strefę tego zachowania i przez
to jest bardziej przydatny do resocjalizacji.

Badania
jakościowe, preferujące głównie analizę indywidualnych przypadków (metoda
biograficzna), wkraczają również na grunt współczesnej kryminologii, czego
wyrazem jest „ kryminologia humanistyczna”. Nurt ten stoi w zasadniczej
opozycji do dotychczasowej kryminologii i zasadniczą wagę w akcie przestępczym
przypisuje procesom wolincjonalnym jednostki, pojmowanej jako homo eligens, a nie powtarzającym się
intersubiektywnie obiektem determinantom, możliwym do ustalenia w
weryfikowanych, standardowych badaniach według schematy behawiorystycznego. Tak
więc również kryminologia humanistyczna dopuszcza diagnozowanie według modelu
behawioralnego, gdyż krytykuj…ąc „twardy determinizm” przyjmuje stanowisko
umiarkowane i opowiada się za „miękką „wersja determinizmu. Oznacza to, że
wyjaśnienia zjawisk na gruncie kryminologii nie może się obejść bez badania
przejawów zachowań i to zarówno w wymiarze grupowym, jak i jednostkowym.

Ustosunkowując
się do współczesnych nurtów metodologicznych w naukach społecznych i
uwzględniając realne możliwości w zakresie obiektywnej diagnozy, należy przyjąć
zasadę równoczesnego stosowania zarówno metod ilościowych, jak i jakościowych.
Biorąc jednak pod uwagę aktualny dorobek w zakresie metod i technik
diagnostycznych oraz specyfikę problemu badawczego za pierwotne i wyjściowe
należy uznać metody obserwacyjne.

OBSERWACJA W
ŚRODOWISKU SZKOLNYM JAKO

PODSTAWA DIAGNOZY

Obserwacja
jako metoda na gruncie badania zaburzeń w zachowaniu może być stosowana w
wersji kontrolowanej (wtedy badanie przybiera postać eksploracji ilościowej)
oraz jakościowej (niekontrolowanej) i może dostarczyć wielu istotnych
faktów-często „nie mieszczących” się w zakładanej hipotezie, na które nie są
czułe standardowe techniki obserwacyjne. Obserwacja standardowa, jakościowa
dostarcza zweryfikowanych faktów, dających podstawę do prowadzenia typologii
(klasyfikowania przypadku do odpowiedniego typu zaburzenia), a niekontrolowana
może rozszerzyć spektrum zachowania dziecka o efekty specyficzne, jednostkowe,
pogłębiające prawdziwość diagnozy konkretnego przypadku. Warto w tym miejscu
zaznaczyć, że obserwacja najpełniej stosowana była na gruncie psychologii rozwojowej
i dostarczyła bogatego materiału służącego wyjaśnianiu złożonych mechanizmów
patologii zachowania dzieci. Obserwacja jest tą metodą, która daje największe
możliwości weryfikacji i uzupełniania rezultatów badawczych przy zastosowaniu
innych metod. W dotychczasowym dorobku można znaleźć niezliczoną ilość różnych
narzędzi obserwacyjnych, znajdujących zastosowanie w diagnozie i badaniach
naukowych o różnym zasięgu i randze. Spośród nich warto wymienić te, które do
dziś mają zastosowanie w badaniach, a których wyniki prezentowane są w polskiej
literaturze psychologiczno-pedagogicznej, dotyczącej zaburzeń i niedostosowania
społecznego. I tak, znany jest „Arkusz przystosowania społecznego” Markowskiej,
„Skala przystosowania społecznego” Pytki, czy „Arkusz obserwacyjny” Stott’a w
opracowaniu Konopnickiego.

NARZĘDZIA
OBSERWACJI: ARKUSZ OBSERWACYJNY

THOMASA M.
ACHENBACHA

Arkusz
diagnostyczny Achenbacha opracowany jest w trzech wersjach:

· Wersja dla nauczycieli
(TRF), odpowiedzi udzielają nauczyciele

· Wersja dla rodziców
(CBCL), odpowiedzi udzielają rodzice

· Wersja dla młodzieży
(YSR), odpowiedzi udzielają sami badani;

Dwie
wersje, dla nauczycieli (TRF) i dla rodziców (CBCL) służą do badania dzieci
oraz młodzieży od 4 do 18 lat, natomiast za pomocą wersji młodzieżowej (YSR)
można badać młodzież od 11 do 18 roku życia, a ograniczenia to wynika ze
specyfiki badań typu self-report. Wszystkie wersje posiadają odpowiednie
podręczniki, w których podane są zasady stosowania, normy dla poszczególnych
roczników z uwzględnieniem płci badanego, zasady diagnozy i typologii oraz
przykłady zastosowań ze względu na określone problemy wychowawcze i rodzaje
zaburzeń w zachowaniu.

Z
oczywistych względów najszersze zastosowanie ma wersja TRF, gdyż najwięcej problemów dziecka ujawnia się na
terenie szkoły, a nauczyciele są stosunkowo kompetentni do udzielania
obiektywnych informacji o dziecku (muszą je znać co najmniej 6 miesięcy).
Nauczyciele nie muszą posiadać specjalnych dodatkowych kwalifikacji, ponieważ
zastosowanie TRF ogranicza się do zwykłej praktyki szkolnej, chociaż informacje
nauczyciela mogą być zastosowane do diagnozy specjalistycznej. Nauczyciel ma
podawać informacje o zachowaniu dziecka tak jak on je widzi i ocenia.
Opiniodawca ma również możliwość podania dodatkowych informacji o dziecku, a w
przypadku, gdy nie jest pewien co do adekwatności danego itemu, powinien wybrać
odpowiedź „zero” (a nie „jeden” lub „dwa”). W przypadku dziecka o obniżonej
sprawności intelektualnej lub innej niesprawności, od opiniodawcy żąda się
odniesienia poszczególnych przejawów zachowań do standardowych zachowań dziecka
„normalnego”. Właściwe zastosowanie wymaga uzupełniania wyników uzyskanych za
pomocą TRF innymi danymi, a więc uzyskanymi w wywiadach z rodzicami, od innych
nauczycieli znających dziecko, od samego badanego dziecka i przy zastosowaniu
standardowych testów.

Narzędzia
służą przede wszystkim do uzyskania standardowych opisów zachowania, a nie do
wyprowadzenia wniosków diagnostycznych. Zgodnie z tym żadna ze skal TRF nie
daje wystarczających podstaw do ostatecznej diagnozy różnicowej.

Końcowa,
profesjonalna diagnoza musi uwzględniać całościową ocenę dziecka i jego
rodziny. Dane o funkcjonowaniu dziecka w rodzinie mogą być uzyskane przy
zastosowaniu wersji rodzinnej CBCL. W przypadku młodzieży powyżej 14 lat
dodatkowymi informacjami (o uczniu) mogą być wyniki YSR. Tak więc, jeśli jest
to tylko możliwe zaleca się stosowanie wszystkich trzech wersji ( TRF, CBCL,
YSR), przez co uzyskuje się możliwość zdobycia większego zakresu informacji o
dziecku, a równocześnie informacje te mogą być wzajemnie weryfikowane.

Arkusz
TRF składa się (jak pozostałe dwie wersje: CBCL i YSR) z dwóch zasadniczych
części. Pierwsza (oprócz najogólniejszych danych o badanym dziecku i jego
rodzicach) zawiera 10 głównych pytań dotyczących stopnia znajomości dziecka
przez informatora, wyników w nauce z głównych przedmiotów, wyników w testach
inteligencji i uzdolnień (jeśli dziecko była badane), zdrowia fizycznego i
psychicznego, głównych „problemów” stanowiących podstawę do interwencji.
Najobszerniejsza jest rubryka VIII, w której dokonuje się porównania dziecka z
„typowym uczniem w tym samym wieku”, pod względem czterech kryteriów
(pracowitość, ogólne zachowanie, wyniki w nauce i poczucie szczęśliwości).
Porównania należy dokonać w skali siedmiostopniowej. Na końcu X pytania jest
miejsce na dodatkową charakterystykę dziecka według dowolnych kryteriów
przyjętych przez nauczyciela.

Druga część zawiera 113 itemów,
obok których umieszczona jest skala. Udzielający informacji o dziecku ma
zaznaczyć odpowiednio „zero”, „jeden”, lub „dwa” w zależności od stopnia, w
jakim dany item odpowiada badanemu dziecku. W trzynastu itemach (113)
informator powinien dostarczyć bardziej szczegółowych informacji w formie opisu
specyfiki zachowania.

Większość
itemów dotyczy konkretnych zachowań jednoznacznie postrzeganych przez
obserwatora, którego „wiarygodność” można łatwo zweryfikować stwierdzeniem
drugiego obserwatora. Inne itemy dotyczą pewnych stanów psychicznych (np. item
35 „czuję się mało wartościowym”), ale łatwo przekładanych na konkretne formy
behawioralne.

Badanie
może być „najekonomiczniej” przeprowadzone za pomocą procedury obowiązującej w
badaniach ankietowych, a więc poprzez zakreślanie przez nauczyciela
odpowiednich cyfr przy poszczególnych itemach. Można jednak zobiektywizować
procedurę badawczą i dane zbierać w formie wywiadu-badający może udzielać
respondentowi informacji i kontrolować przebieg badania.

Procedura
opracowania danych jest dość skomplikowana i przebiega zgodnie ze szczegółową
instrukcją. Pierwszy etap opracowania danych kończy się liczbowym ujęciem
całości odpowiedzi ze wszystkich 113 itemów drugiej części arkusza oraz dwóch
problemów części pierwszej (VII-wyniki w nauce i VIII-na który składa się porównanie
badanego ucznia z uczniem typowym pod względem: pracowitość, ogólne zachowanie,
wyniki w nauce i poczucie szczęśliwości).

Drugi
etap polega na przenoszeniu wyników surowych na odpowiednie skale „Profilu”.
Dokonuje się tego za pomocą odpowiedniego klucza, na którym liczbami arabskimi
oznaczone są kolejne itemy, a rzymskimi numery skal w „Profilu”. Profile
zróżnicowane są ze względu na płeć i wiek, zawierają osiem skal:

I – wycofanie

II – symptomy somatyczne

III – lęki i depresje

IV – problemy społeczne

V – zaburzenia psychiczne

VI – problemy uwagi

VII – zachowania przestępcze

VIII – zachowania agresywne

Całościowe
wyniki surowe w poszczególnych skalach łatwo odszukać w kolumnie wyników
percentylowych, odpowiadającej przedziałowi wieku, w którym mieści się badane
dziecko. Zaznaczenie znakiem „x” odpowiednich wartości w ośmiu kolumnach
(skalach) i połączenie ich linią daje wykres odzwierciedlający układ (profil)
symptomów zaburzeń, czyli uzyskujemy graficzny obraz zaburzonego zachowania
dziecka ujętego według ośmiu skal. Wartości wyników surowych oceniane są w
skali percentylowej. Cała skala percentylowa podzielona jest na trzy strefy:
poniżej 95 percentyla mieści się strefa „normalności”, co oznacza, że wynik
plasujący się w tej strefie nie kwalifikuje dziecka do grupy zaburzonych.
Pomiędzy 95 a 98 percentylem mieści się strefa graniczna, a powyżej 98 strefa
kliniczna. Dzieci zaburzone to takie, których wyniki w poszczególnych skalach
lokują się w strefie klinicznej. Oprócz skali percentylowej „Profile” zawierają
również skalę całościową „T”, której górna granica plasuje się na wartości 100.

Badanie
arkuszem TRF daje również możliwość zakwalifikowania dziecka do jednego z dwóch
typów zaburzeń w zachowaniu. T.M. Achenbach wyróżnia dwa główne typy, a mianowicie:
zachowania internalizacyjne i zachowania eksternalizacyjne. Klasyfikacji
(typologii) dokonuje się według
zamieszczonego w „Profilu” wzoru i tak, zachowania internalizacyjne = Skala I
+II+III – item 103; zachowania eksternalizacyjne = Skala VII+VIII. Spośród
ośmiu skal, tylko pięć stanowi podstawę do wyróżnienia głównych typów
zaburzonego zachowania. Pozostałe trzy skale (symptomy somatyczne, problemy
społeczne, problemy uwagi) należy rozpatrywać jako dodatkowe, łącznie z
wyróżnionym wcześniej zasadniczym typem zaburzonego zachowania.

Skalę
VI (problem uwagi), w typologii zaburzeń dokonywanej w odpowiednio dużej
populacji, jeśli dziecko uzyska odpowiednią liczbę punktów skali VII
(odpowiednią liczbę symptomów, których łączna punktacja przekracza strefę
graniczną), to niezależnie od pierwotne kwalifikacji do typu internalizacyjnego
lub eksternizacyjnego, należy ponadto włączyć go do grupy „problemy uwagi” lub
takie przypadki traktować indywidualnie.

Skala
IV (problemy społeczne) stanowi homogeniczny syndrom. Treściowo itemy tej skali
oznaczają symptom nieefektywnego funkcjonowania w grupie rówieśniczej, są
przejawami nierespektowania norm grupowych i nieumiejętności bezkonfliktowego
rozwiązywania własnych problemów.

Skala
V (zaburzenia psychiczne) zawiera zbiór zachowań, które mogą być traktowane
jako symptomy choroby psychicznej (halucynacje, natręctwo myśli, lęki itp.).
Podobnie jak w przypadku Skali IV, w analizie czynnikowej symptomy te chociaż
współwystępowały z dużą częstotliwością, to równocześnie nie osiągnęły wartości
statystycznej, kwalifikującej je do jednego z dwóch pierwotnych typów (I lub
E).

Spośród
wszystkich 4113 itemów arkusza, 19 nie uzyskało wartości statystycznej
wystarczającej do zakwalifikowania ich do jednej z ośmiu skal, a jednocześnie
itemy te są treściowo bardzo zróżnicowane i nie tworzą homogenicznej, odrębnej
skali. ostatecznie itemy te zgrupowano oddzielnie pod wspólnym określeniem
„Inne problemy”, chociaż nie są brane pod uwagę przy bardziej całościowej
charakterystyce dziecka.

PRAKTYCZNE
ZASTOSOWANIE TRF I JEGO PROBLEMÓW

TRF
ma zastosowanie w badaniach naukowych oraz w praktyce wychowawczej. Znaczenie i
użyteczność danych TRF zależy od sytuacji, w której się te dane wykorzystuje.
Procedury oceny wykorzystują dane opisowe w sposób standaryzowany,
ukierunkowują praktyka w identyfikacji specyficznych cech dziecka, jakie
zaobserwował informator (nauczyciel), porównując dane dziecka z normatywną
próbą rówieśników.

Profile
wskazują dziedziny, w których dziecko jest w normie, w strefie granicznej lub
klinicznej. Profile dają podstawę do porównania dziecka z grupą normatywną, ale
również są użyteczne dla różnych decyzji, jak kwalifikacja do klas specjalnych,
opracowanie form opieki, czy kontynuowanie terapii.

TRF
może mieć zastosowanie we wszystkich faktycznych sytuacjach szkolnych, a więc
tych, w których problemy behawioralno-emocjonalne odgrywają istotną rolę.
Badania TRF mogą potwierdzić spostrzeżenie nauczyciela, mogą też wykazać, że to
co zgłasza nauczyciel nie jest dewiacją ze względu na płeć i wiek dziecka.
Otrzymany od nauczyciela obraz dziecka jest pierwszym krokiem w ewaluacji
zachowania, ale bardzo szybko i efektywnie przyczynia się do opracowania
następnej oceny i porównania z wynikami innych badań. Porównane badanie TRF
może także służyć ocenie zmian w zachowaniu.

TRF
pozwala na porównanie funkcjonowania dziecka w różnych klasach, włącza ocenę z
obserwacji rodziców, pozwala na poznanie funkcjonowania poznawczego dziecka,
uwzględnia czynniki medyczne (choroby chroniczne), naświetla problemy związane
ze środowiskiem domowym, ma zastosowanie w kontekście zdrowia psychicznego (do
określania typu potrzebnej pomocy) oraz przy określaniu rozmiarów potrzebnej
pomocy.

PROBLEMY W TYPOLOGII ZABURZEŃ

W
ZACHOWANIU-NIEDOSTOSOWANIA SPOŁECZNEGO

Wyróżnienie
typów jest ważnym etapem procesu poznawczego i przyczynia się do jego
pogłębiania. Typologia jest jedną z form wyodrębniania i porządkowania
przedmiotów oraz zjawisk, które najadekwatniej obrazują złożoną rzeczywistość
społeczną. Tworzenie typów, to opracowania pewnego wzorca. Typy są wynikiem
abstrakcji, chociaż nie odtwarzają rzeczywistości w sposób całkowicie wierny,
to jednak służą poznawaniu rzeczywistości i pozwalają na syntetyczne ujęcie
wyników badań. Szczególna przydatność posługiwania się typami uwidacznia się
przy badaniu zbiorowości o dużym stopniu złożoności. Prezentowane w literaturze
typologie są świadectwem rozwoju wiedzy o zaburzeniach emocjonalnych,
niedostosowaniu społecznym i przestępczości.

Interdyscyplinarny
charakter wiedzy o zjawiskach dewiacyjnych objawia się wielością koncepcji
typologicznych. Większość typologii zawiera wspólne elementy treściowe, a pod
względem formalno logicznym może być zakwalifikowana do dwóch kategorii, a
mianowicie: kategorialnych lub dymensjonalnych. Pod względem treściowym
wszystkie koncepcje typologiczne ujmują dwie główne kategorie zachowań, a
mianowicie zewnętrzne (w formach aktywnych, np. agresywność) oraz wewnętrznych
( np. zahamowanie, wycofanie). Typologie kategorialne zawierają typy wyraźnie
rozdzielne pod względem treściowego kryterium podziału, natomiast dymensjonalne
kwalifikują jednostkę do danego typu ze względu na kwantum nasycenia pewnym
wymiarem osobowości, tak jak to ma miejsce w typologii Eysenck’a, gdzie o zakwalifikowaniu
do dwóch głównych typów decyduje odpowiednio kwantum dymensji osobowości
ekstrawersja-introwersja. Większość znanych typologii ma charakter
kategorialny.

TYPOLOGIE NIEDOSTOSOWANIA SPOŁECZNEGO W POLSKIEJ

LITERATURZE PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNEJ

Znaczące
w literaturze koncepcje typologii pojawiają się na początku lat
siedemdziesiątych i są wynikiem systematycznych obserwacji dzieci z różnymi
problememi w zachowaniu oraz wykorzystania założeń teoretycznych dominujących
systemów psychologicznych.

W
pierwszych klasyfikacjach zaznacza się wyraźnie Pawłowska teoria wyjaśniającą
wpływ procesów pobudzenia i hamowania na zachowanie. Wpływ ten widoczny jest w
klasyfikacji dokonanej przez A. Lewickiego (1972), który zaburzenia w
zachowaniu wiąże z siłą i równowagą procesów nerwowych i wyróżnia z jednej
strony, jako behawioralne, przejawy typu słabego oraz agresję zdeterminowaną
niezrównoważeniem procesów nerwowych. Te same założenia (teoria Pawłowa)
przyjmowane są przez Z. Włodarskiego, który przyczyny nerwowości u dzieci wiąże
z niewspółmiernością wewnętrznego hamowania. Zachowania zahamowane wiążą się z
przeciążeniem systemu nerwowego.

Bardziej
rozbudowaną typologię przedstawia H. Spionek (1973), która uwzględniła sfery:
poznawczą, ruchową, wolicjonalną, emocjonalną, społeczną oraz osiągnięcia
szkolne dziecka. Istota zaburzeń w zachowaniu dziecka sprowadza się do
zakłócenia interakcji czynników organicznych i środowiskowych, przy czym te
pierwsze traktowane są jako pierwotne, stanowiące podłoże kształtowania się
różnorodnych zaburzeń (głównie nerwowości). Kryterium równowagi procesów
nerwowych i ich ruchliwość pozwala wyróżnić grupę ze względną równowagą
procesów pobudzania i hamowania (typ słaby zrównoważony) i typ o przewadze
jednego procesu (dzieci nadpobudliwe i zahamowane). Kryterium ruchliwości
prowadzi do wyróżnienia typu labilnego (ruchliwość jest patologicznie wzmożona)
i typu słabego, inercyjnego (ruchliwość patologicznie obniżona). Ostatecznie w
populacji szkolnej H. Spionek wyróżnia cztery typy sprawiające trudności
wychowawcze:

· nadpobudliwe,
ekspansywne

· nadwrażliwe,
ekspansywne

· zahamowane, napięte
emocjonalnie

· uczuciowo obojętne,
spowolniałe

Na
gruncie psychiatrii widoczne jest koncentrowanie się głównie na problemach
nadpobudliwości czy nerwic. K. Dąbrowski (1959) odniósł nadpobudliwość do
pięciu sfer: psychoruchowej, afektywnej, sensualnej, umysłowej, wyobraźni.

Neurotyczność,
najczęściej wyodrębniana jako specyficzna kategoria, w niektórych typologiach
jest łączona z innymi typami wadliwego funkcjonowania jednostki. K. Pospiszyl
(1973)wyróżniając dwa główne typy, czyli neurotyczność i przestępczość, uważa
równocześnie, że bardzo często trudno je od siebie oddzielić.

W
przytoczonych wyżej, jak również w większości przedstawianych w literaturze
psychologicznej typologiach zaburzenia w zachowaniu ujmowane są dychotomicznie,
a więc: aktywnie-biernie, wewnętrznie-zewnętrznie, chociaż nie jest to ścisła
dychotomia w sensie logicznym (nie spełnione są warunki adekwatności i rozłączności).

TYPOLOGIA D.H. STOTT’A

Pod
względem formalnym typologia D.H. Stott’a należy do kategorialnych i zawiera
cztery typy (rodzaje) niedostosowania: zachowanie wrogie, zahamowanie,
aspołeczność, zachowanie niekonsekwentne.

a) ZACHOWANIE WROGIE –
agresywność wyrażająca się w wielu zachowaniach przejawianych w środowisku
domowym, szkolnym i rówieśniczym, wiąże się z niekorzystnymi oddziaływaniami
środowiska, głównie w okresie wczesnego dzieciństwa. Zasadnicze znaczenie mają
punitywne oddziaływania rodziców, obserwowanie agresywnych wzorów zachowań,
frustracja potrzeb bezpieczeństwa, miłości i afiliacji. Wrogie zachowanie
kierowane jest na osoby z najbliższego otoczenia, podlega generalizacji i
przenoszeniu się na szersze środowisko społeczne, staje się zaczątkiem zachowań
przestępczych i stanowi najczęstszy typ niedostosowania. Daje największe szanse
w zakresie resocjalizacji, poprzez zmianę środowiska wychowawczego.

b) ZAHAMOWANIE –
skłonność do przeżywania depresji, bierność społeczna, bojaźliwość przed nowymi
sytuacjami, napięcie w sytuacji ekspozycji społecznej. W sytuacjach
problemowych dziecko zachowuje się poniżej swoich możliwości intelektualnych,
przegrywa w konkurencji. Ze względu na poczucie nadmiernej kontroli i braku
poczucia mocy, uczą się poczucia bezradności i zależności. Badania wskazują na
czynniki natury wewnętrznej (organicznej) jako przyczyny zahamowania.

c) ASPOŁECZNOŚĆ –
jednostki aspołeczne przypominają osobowość socjopatyczną. Aspołeczność stanowi
końcowy etap rozwoju wrogości w szczególnie niekorzystnych warunkach
środowiskowych. Jednostki aspołeczne odznaczają się dużym okrucieństwem i
brakiem przestrzegania elementarnych norm, są uczestnikami podkultur
dewiacyjnych. Efekty resocjalizacyjne są w tym wypadku znikome.

d) ZACHOWANIA NIEKONSEKWENTNE
– symptomy tego zachowania mieszczą się w zakresie trudności w koncentracji
uwagi, pobudliwości i niekonsekwencji w działaniu. Podobnie jak w przypadku
zahamowania, zachowanie niekonsekwentne jest wynikiem niekorzystnych czynników
działających w okresie prenatalnym i okresie porodu oraz bezpośrednio
uszkadzających system nerwowy w ciągu wczesnego okresu życia dziecka. Dziecko
jest nadpobudliwe, ponieważ nie może wstrzymać się z reakcją, w chwili
działania bodźca odpowiada natychmiastową reakcją. Reakcje te nie są
przemyślane, są przypadkowe i przez to nieadekwatne (niekonsekwentne), co wiąże
się z naruszeniem norm społecznych.

ZACHOWANIA ANTYSPOŁECZNE W KLASYFIKACJACH PSYCHIATRYCZNYCH

Na
gruncie psychiatrii odpowiednikiem pojęcia „niedostosowanie społeczne” jest
termin „antyspołeczne zaburzenie osobowości”. Zachowania te powoduję cierpienia
innych ludzi, natomiast nie wyzwalają cierpienia u jednostki, która przejawia
to zachowanie. Antyspołeczne zaburzenie osobowości jest tożsame z socjopatią i
możemy go zamiennie używać z terminem „zachowanie aspołeczne”. Seligman
wymienia najbardziej charakterystyczne zachowania, które decydują o
zakwalifikowaniu jednostki do tej kategorii zaburzonych. Zachowania te wynikają
ze słabej kontroli (zaburzenia woli), co jeszcze w XIX wieku nazywano obłędem
moralnym. Ponieważ woli nie można obserwować, lecz można o niej wnioskować,
wobec tego w diagnostyce bierze się pod uwagę konkretne zachowania, a więc:
kłamstwo, wczesne życie seksualne i przejawianie agresji, nadużywanie alkoholu,
kradzieże, wandalizm oraz nagminne łamanie zasad w szkole i w domu. Muszą
aktualnie występować przynajmniej cztery z następujących przejawów zachowania
antyspołecznego: nierówne postępy w pracy lub w szkole, brak odpowiedzialności
rodzicielskiej, łamanie prawa (kradzież, stręczycielstwo, prostytucja, handel
narkotykami), niezdolność do trwałego związku z partnerem seksualnym,
powtarzające się akty agresji, zagrażająca innym ludziom brawura, chroniczne
kłamstwo, nieprzestrzeganie zobowiązań finansowych. Istotnym kryterium diagnozy
zaburzeń antyspołecznych jest trwałość wyżej wymienionych zachowań. Ważny
wyróżnik, to „brak sumienia”, niski poziom lęku i ubóstwo emocjonalne.

W
polskiej literaturze psychiatrycznej od pewnego czasu upowszechnia się
klasyfikacja zaburzeń w zachowaniu dzieci i młodzieży Amerykańskiego
Towarzystwa Psychiatrycznego – DSM III. Za kryterium klasyfikacji przyjęto
tutaj dwie cechy dziecka, a mianowicie stopień socjalizacji i agresywności. W
obrębie tych cech wyróżniono dodatkowo po dwa podtypy:
uspołecznione-nieuspołecznione, agresywne-nieagresywne. Z kombinacji tych
czterech cech wymieniono cztery typy zaburzeń w zachowaniu, spośród których
najcięższy jest typ agresywny-nieuspołeczniony. Charakterystyki tych typów dokonała
H. Sulestrowska, według której, na uwagę zasługuje podział zaburzeń dokonany
przez Hartmana, który wyodrębnił trzy zespoły zaburzeń naruszających przyjęte
normy społeczne:

1. Zespół niestabilności
– skłonności depresyjne, wycofywanie się, słabość kontaktów społecznych.

2. Zespół zachowania
aspołecznego – niechęć do nauki i pracy oraz unikanie ich włóczęgostwo,
nadużywania alkoholu, skłonności do konfliktów, jest to postać „bierna”.

3. Zespół przestępczości
– zagrożenie dla innych osób, niszczenie przedmiotów, wczesne skłonności
przestępcze, naruszania prawa, znaczne zagrożenia dla porządku społecznego.

W
wersji DSM-IV ważne są dwie części kryteriów diagnostycznych. Pierwsza dotyczy
deficytów uwagi i towarzyszących im zaburzeń dezorganizacji zachowania, a druga
– zaburzeń w zachowaniu będących odpowiednikiem zachowań antyspołecznych, a
więc będących już przejawami przestępczości lub prowadzących do przestępczości.

W
obrębie deficytów uwagi znajduje się dziewięć symptomów (wskaźników) zaburzeń
uwagi, przejawianych głównie w warunkach szkoły i codziennych obowiązków
dziecka oraz sześć symptomów hiperaktywności i trzy symptomy wskazujące na
impulsywność. Zaobserwowanie odpowiedniej liczby symptomów daje podstawę do
zakwalifikowania dziecka do trzech typów:

a) Typ kombinowany –
deficyty uwagi z hiperaktywnością.

b) Typ z przewagą
zaburzeń uwagi - deficyty uwagi z hiperaktywnością.

c) Typ z przewagą
hiperaktywności i impulsywności - deficyty uwagi z hiperaktywnością.

Część
druga – zaburzenia zachowania, zawiera symptomy ujęte w czterech grupach:

· Agresja skierowana na
ludzi i zwierzęta

· Niszczenie własności,
dóbr materialnych

· Kradzież lub oszustwa

· Poważne naruszenie
reguł (zasad) obowiązujących w domu i w szkole.

Warunkiem zakwalifikowania do grupy zaburzonych w
zachowaniu jest występowanie co najmniej trzech symptomów w ciągi 12 miesięcy i
przynajmniej jednego w ostatnich 6 miesiącach. Analogicznie do poprzedniej
wersji DSM-III-R, system DSM-IV przewiduje trzy stopnie głębokości zaburzeń:

1. Łagodny: jedynie kilka
objawów ponad minimum wymagane do postawienia diagnozy oraz tylko minimalne
(lub żadne) obniżenie funkcjonowania społecznego

2. Umiarkowany:
występujące objawy lub obniżenie funkcjonowania plasuje się pomiędzy stopniem
łagodnym a poważnym (np. kradzież bez kontaktu z ofiarą, wandalizm)

3. Poważny: wiele objawów
ponad minimum wymagane, znaczne pogorszenie funkcjonowania w domu i w szkole
(np. przemoc seksualna, fizyczne okrucieństwo, napad z bronią, kradzież w
kontakcie z ofiarą, napady i włamania).

Uwzględniając
wiek pojawienia się symptomów DSM-IV wyróżnia dwa specyficzne typy: typ okresu
dzieciństwa – pojawienie się co najmniej jednego symptomu (kryterium) przed 10
rokiem życia oraz typ okresu adolescencji – przed 10 rokiem nie występuje żaden
z symptomów.

ZACHOWANIA INTERNALIZACYJNE I EKSTERNALIZACYJNE JAKO TYPY ZABURZEŃ W ZACHOWANIU.

KLASYFIKACJA T.M. ACHENBACHA

Trzy
arkusze (CBCL, TRF, YSR) opierają się na klasyfikacjach DSM oraz maja wiele
treściowych i formalnych podobieństw z koncepcją diagnostyczną D.H. Stott’a.
Związki te uwidaczniają się w identycznym traktowaniu pierwotnego źródła, które
jest przyczyną zaburzenia i niedostosowania. To konkretne zachowania
występujące w dłuższych odcinkach czasowych (minimum 6 miesięcy) w
podstawowych, naturalnych środowiskach dzieci i młodzieży, głównymi
informatorami o tych zachowaniach są zaś naturalni wychowawcy (rodzice,
nauczyciele), których informacje można kontrolować i weryfikować. Formalnie
typologia Achenbacha ma charakter kategorialny, gdyż wyróżnia dwa typy (zachowania
typu I oraz E).

ZACHOWANIA INTERNALIZACYJNE - Są
to zachowania określane również jako nadmiernie kontrolowane, wyrażające się w
wycofywaniu, dysforii i leku. Zachowania te są mniej stabilne niż
eksternalizacyjne (oprócz ostrych przypadków zahamowania lub depresji), ale nie
przedstawiają optymistycznej prognozy co do terapii. Nadmierne poczucie
kontroli prowadzi do zbyt głębokiej, neurotycznej internalizacji norm
społecznych, co jest przyczyną przesadnej ostrożności w nowych, trudnych
sytuacjach i nieśmiałości w kontaktach interpersonalnych. Dzieci zaliczane do
tego typu, mimo przeciętnych lub wyższych ogólnych zdolności intelektualnych,
czy zdolności specjalnych, nie osiągają wyników adekwatnych do tego poziomu i
czują się przez to mało wartościowe i niedoceniane. Ze względu na bojaźliwość,
dzieci te przesadnie podporządkowują się normom regulaminowym, a więc nie
sprawiają większych kłopotów i przez to nie są zauważane przez nauczycieli.
Pierwotna przyczyna w ewolucji tego rodzaju zaburzeń najczęściej tkwi w
uszkodzeniach centralnego systemu nerwowego, powstałych w okresie rozwoju
prenatalnego, w momencie porodu czy w pierwszych latach życia lub może się
sprowadzać do różnorodnych uszkodzeń w późniejszych okresach. W obrębie typu
„zachowania internalizacyjne” mieszczą się dwa subtypy, na które składają się
symptomy arkusza diagnostycznego, wchodzącego do I skali profilu zachowania
„Wycofanie” oraz III skali „Lęki i depresje”. Do tego typu zaliczane są też
symptomy skali II „Dolegliwości somatyczne”, na które składają się dolegliwości
będące objawem stanów nerwicowych.

SYMPTOMY SKALI „WYCOFANIE”:

1) Woli być sam niż z
innymi

2) Odmawia rozmowy

3) Tajemniczy, skryty

4) Nieśmiały

5) Bezmyślne, obojętne
spojrzenie

6) Często się dąsa

7) Mało aktywny (powolne
ruchy, brak energii)

8) Nieszczęśliwy, smutny

9) Wycofuje się (nie
zbliża się do innych dzieci)

SYMPTOMY
SKALI „DEPRESJA”:

1) Narzeka na samotność

2) Często płacze

3) Boi się, że musi
myśleć o złych rzeczach lub że zrobi coś złego

4) Nadmiernie dąży do
doskonałości

5) Narzeka, że nikt go
nie lubi

6) Czuje, że inni się nim
nie zajmują

7) Czuje się mało
wartościowym (niższym)

8) Nerwowy, napięty lub
podniecony

9) Przesadnie przestrzega
zasad

10) Zbyt strachliwy lub
niespokojny

11) Czuje się zbyt winny,
poczucie winy

12) Nieśmiały lub łatwo
wpada w zakłopotanie

13) Czuje się dotknięty,
gdy jest krytykowany

14) Podejrzliwy

15) Nieszczęśliwy, smutny
lub w depresji

16) Zbyt bojaźliwy, aby o
coś prosić

17) Wystraszony, robi
pomyłki

18) Martwi się, dręczy się

Zdecydowana większość tych symptomów świadczy o biernej
postawie, chociaż część z nich oznacza również skłonność do wybuchów
ujawniających się w szczególnych okolicznościach, które dla dziecka
zahamowanego są „ponad granicę wytrzymałości” (np. krytyka ze strony kolegów
lub nauczycieli, niepowodzenia w spełnianiu obowiązków). Zachowania takie powodują
często zbyt punitywne reakcje osób z otoczenia, przyzwyczajonych do uległości i
bierności ze strony tychże dzieci i te rzadkie przejawy zachowania traktują
jako wyjątkowo złośliwe. Te fakty są przyczyną błędnej ogólnej diagnozy i
oceny, co decyduje o klasyfikowaniu takich dzieci do typu „zachowania
eksternalizacyjne” lub do specjalnej, pośredniej kategorii
„zahamowane-agresywne”.

Większość dzieci
zaliczanych do typu internalizacyjnego jest równocześnie społecznie
niedostosowana, ponieważ dzieci te nie zachowują się zgodnie z przyjętymi
normami obowiązującymi w danym wieku i środowisku. Nie stanowią one zagrożenia
dla innych, jednak „nie realizują własnego interesu”, dotkliwie cierpią z
powodu wewnętrznych problemów, dla otoczenia są poważnym obciążeniem, także
wyzwaniem dla cierpliwości rodziców i nauczycieli. Stosunkowo duża odporność na
wszelkie interwencje terapeutyczne, powoduje rozwój i utrwalanie się zachowań
wycofanych i depresyjnych, co jest równoznaczne z pogłębianiem się procesów
internalizacyjnych prowadzących do zależności od innych w dorosłym życiu.
Badania ujawniają, że wiele jednostek przejawiających zachowania
internalizacyjne w okresie adolescencji i dorosłym życiu rozwija symptomy
chorób psychicznych oraz występują u nich częste stany depresyjne.

ZACHOWANIA EKSTERNALIZACYJNE –
termin ten może być zamiennie używany z terminem „zachowania słabo
kontrolowane”. Podstawowymi składnikami tych zachowań są przejawy agresji,
przeciwstawianie się i opór wobec otoczenia, impulsywność, destruktywność i
antyspołeczne cechy osobowości. Źródłowym czynnikiem tych wszystkich przejawów
jest słaba kontrola, która oznacza „rzutowanie na zewnątrz” przeżywanych
problemów. W większym stopniu negatywne konsekwencje dotyczą otoczenia
społecznego niż samej jednostki – podmiotu i sprawcy tych zachowań. Podstawowy
składnik zachowań eksternalizacyjnych, a więc agresja, jest najbardziej
stabilną cechą osobowościową i jednocześnie zachowanie te są bardziej odporne
na wszelkie interwencje terapeutyczne oraz resocjalizacyjne niż zachowania
internalizacyjne.

Istnieją
dwa sposoby wyodrębniania zachowań eksternalizacyjnych i ujmowania ich jako
typów. Pierwszy – to rejestrowanie jednolitych przejawów tych zachowań za
pomocą odpowiednich, wyskalowanych kwestionariuszy. Drugi – sprowadza się do
diagnozy stawianej w warunkach obserwacji klinicznych oraz odpowiednich ocen
opartych na jednoznacznych kryteriach. Diagnozy są przesłankami ostatecznego,
ogólnego rezultatu, czyli typu. Według strategii diagnostycznej T.M. Achenbacha
do typu „zachowania eksternalizacyjne”, zaliczamy te dzieci, które uzyskują
liczbę punktów w skali VII „Zachowania przestępcze” oraz VIII „Zachowania
agresywne”, która przekracza strefę graniczną. Dane dziecko znajduje się wtedy
w strefie klinicznej.

SYMPTOMY SKALI VII „ZACHOWANIA
PRZESTĘPCZE”:

1) Nie czuje się winny,
gdy robi coś złego

2) Trzyma się tych,
którzy są w kłopocie

3) Kłamie lub oszukuje

4) Woli przebywać ze
starszymi od siebie

5) Kradnie

6) Przeklina

7) Leniwy, niechętnie
chodzi do szkoły

8) Wagaruje

9) Pije alkohol lub zażywa
narkotyki

Symptomy te odpowiadają naszemu
pojęciu „niedostosowanie społeczne”.

SYMPTOMY SKALI VIII „ZACHOWANIA
AGRESYWNE”:

1) Często sprzecza się

2) Oporny, „odcina się”
przełożonym

3) Chełpi się, wychwala
się

4) Okrutny, podły,
terroryzuje innych

5) Przesadnie żąda
zainteresowania i uwagi ze strony innych

6) Niszczy własne rzeczy

7) Niszczy cudzą własność

8) Nieposłuszny w szkole

9) Przeszkadza innym
uczniom

10) Bardzo zazdrosny,
zawzięty

11) Popada w zatargi,
bójki

12) „Gada na okrągło”, od
rzeczy

13) Fizycznie atakuje
innych

14) Burzy dyscyplinę w
klasie

15) Dużo wrzeszczy

16) Gra na pokaz lub
błaznuje

17) Wybuchowy,
nieodpowiednio się zachowuje

18) Żąda, aby natychmiast
zaspokoić jego potrzeby

19) Łatwo się frustruje

20) Uparty, posępny lub
intrygujący

21) Przejawia nagłe zmiany
w nastrojach i uczuciach

22) Zbyt dużo mówi, gadatliwy

23) Dokucza, docina innym

24) Wybuchy wściekłości,
„ma gorący temperament”

25) Grozi ludziom

26) Niezwykle głośny,
hałaśliwy.

Ten
typ zaburzeń w zachowaniu ujawniany w okresie dzieciństwa i adolescencji, jest
najlepszym predyktorem przestępczości chronicznej w dorosłym życiu człowieka.

Podobnie jak w przypadku stosowania
arkusza D.H. Stott’a, również w badaniach za pomocą technik T.M. Achenbacha, w
końcowej klasyfikacji wyodrębnia się pewną liczbę dzieci przejawiających
zarówno symptomy internalizacyjne jak i eksternalizacyjne. Z tego względu
trudno te przypadki zakwalifikować do wyróżnionych pierwotnych typów (I lub E).
T.M. Achenbach przypomina, że w większości badanych populacji dzieci stwierdza
się pozytywną korelację między werbalnym i niewerbalnym IQ, mierzonym skalą
Wechslera. Jednak równocześnie pewna część dzieci ujawnia znacznie wyższe
wyniki w skali werbalnej niż niewerbalnej lub vice versa. Dzieci, które maja
znacznie wyższe wyniki w skali werbalnej niż niewerbalnej, mogą się różnić w
innych ważnych sferach od dzieci, które mają znacznie wyższe wyniki w skali
niewerbalnej. Podobnie, dzieci przejawiające znacznie więcej symptomów typu
eksternalizacyjnego niż internalizacyjnego, mogą różnić się zasadniczo od tych,
które przejawiają opozycyjny wzór zachowania. Zrównoważone proporcje miedzy
symptomami z przeciwstawnych typów mogą stanowić podstawę do wyróżnienia
specjalnej podgrupy.

DEFICYTY UWAGI I
HIPERAKTYWNOŚĆ

A ZACHOWANIA
ANTYSPOŁECZNE

W rozpoznanym dotychczas zespole
zaburzeń w zachowaniu szczególne miejsce zajmują deficyty uwagi i
współwystępująca z nimi hiperaktywność (impulsywność). Tradycyjnie zaburzenia
te wiązano z ogólniejszym zespołem, czyli zaburzeniami eksternalizacyjnymi,
ponieważ bardzo często jednostki agresywne i przeciwstawiające się otoczeniu
społecznemu przejawiają zaburzenia uwagi (brak koncentracji) i są nadpobudliwe.

W miarę rozwoju badań zauważono, że
zaburzenia uwagi i hiperaktywność nie zawsze muszą współwystępować z
zachowaniami szkodliwymi, naruszającymi porządek społeczny.

Obserwacja
ta nasunęła myśl o możliwości wyodrębnienia szerszego zespołu specyficznych
przejawów deficytów uwagi i hiperaktywności, który mógłby zostać potraktowany
jako wydzielony spośród zachowań eksternalizacyjnych, homogeniczny i zwarty
podtyp. Pierwsze badania przeprowadzili w latach 60-tych D.H. Stott i N.
Marston, a ich rezultatem było zidentyfikowania tzw. syndromu niekonsekwencji
ostatecznie potraktowanego jako odrębny typ niedostosowania społecznego.

Chociaż
zaburzenia uwagi i hiperaktywność dość często występują z zaburzeniami
antyspołecznymi, to istnieją wystarczające podstawy, aby te dwa syndromy
traktować jako oddzielne, względnie niezależne grupy zaburzeń z czego
ostatecznie wynika, że zaburzenia uwagi i hiperaktywność stanowią wyodrębniony podtyp zaburzeń
zachowania. I tak, podczas gdy dzieci antyspołeczne rekrutują się najczęściej z
rodzin o niskim statusie społecznym i ich rodzice są wzorami zachowań
antyspołecznych, a w rodzinach tych występuje wrogość interpersonalna, to
dzieci, których zasadniczy problem stanowią deficyty uwagi i hiperaktywność, są
raczej wolne od takich niekorzystnych wpływów środowiskowych, ale obserwuje się
u nich deficyty w zakresie funkcji poznawczych i osiągnięć szkolnych.
Ostatecznie typologia T.M. Achenbacha wyróżnia dwa typy zaburzeń:
internalizacyjne i eksternalizacyjne oraz jeden subtyp, czyli „deficyt uwagi /
hiperaktywność”.