Praca z osobami niepełnosprawnymi.

Posted by nauka on nie., 03/16/2008 - 10:33


Niepełnosprawność jest wynikiem wypadków, chorób, oraz wad wrodzonych,
stanowi wyzwanie, barierę i przeszkadza w wykonywaniu zadań życiowych. Praca
socjalna np. zakłada, że osoby niepełnosprawne powinny cieszyć się takimi
samymi możliwościami uczestnictwa w życiu społecznym i dostępu do usług, jak my
czy nawet osoby nie pełnie pełnosprawne. Powinny mieć dostęp do
specjalistycznych usług i świadczeń koniecznych ze względu na ich
niepełnosprawność. Usługi specjalistyczne obejmują: opiekę zdrowotną,
specjalistyczne możliwości kształcenia, selektywne przeszkolenie do pracy i
umieszczanie na stanowiskach pracy, odpowiednie możliwości mieszkaniowe i
opiekę w miejscu pobytu, bezpieczeństwo finansowe, oraz możliwości korzystania
z rekreacji i czasu wolnego.

Przed osobami z różnymi ograniczeniami natury fizycznej stoją wyjątkowe
wyzwania. Często doświadczają poczucia zależności, gdy inni muszą im pomagać,
lub zupełnie wyręczać ich w czynnościach codziennych takich jak jedzenie,
kąpanie, czy toaleta. Przed wieloma osobami stoją nadal ograniczenia
architektoniczne, lub transportowe, a także trudności w przekształcaniu
informacji werbalnych i niewerbalnych i w formułowaniu odpowiedzi.

Ludzie niepełnosprawni doświadczyć mogą
kłopotów w relacjach społecznych, w rezultacie ignorowania ich, odrzucania lub
bardziej subtelnego unikania ich przez osoby w pełni sprawne. Protekcjonalne
okazywanie współczucia, odwracanie oczu, sztuczny brak powagi, oraz niezręczne
milczenie osób pełnosprawnych powoduje deformację interakcji społecznych.
Uprzedzenia lub dewaluowanie w sensie społecznym prowadzi do poczucia obniżonej
własnej wartości, bezsilność z którą trzeba się mierzyć w trakcie interwencji pracownika socjalnego.

Pracownicy socjalni i inne osoby stanowiące zespoły rehabilitacyjne
muszą uznać odczuwaną przez osoby niepełnosprawne stygmę i poczucie
marginalizacji społecznej, aby móc przygotować takie osoby na problemy, z
którymi spotykać się będą w relacjach społecznych w obrębie własnej rodziny i
społeczności. Programy rehabilitacyjne muszą uwzględniać problemy stygmy i jej
wpływu, umożliwiać klientom dawanie sobie rady z własnymi odczuciami, oraz
wypracowywanie efektywnych metod radzenia sobie z piętnem, jakim są oni naznaczeni.

Kwestie kontaktów interpersonalnych są
szczególnie ważne w relacjach natury zawodowej z osobami niepełnosprawnymi.

Relacja udzielania pomocy jest podstawą
do upełnomocnienia tych osób dla poprawy ich kompetencji i funkcjonowania
społecznego. Udane przystosowanie do niepełnosprawności wymaga objęcia całej
rzeczywistości świata społecznego i zawodowego. Zatem interwencja powinna
równocześnie uwzględniać daną osobę i otoczenie, zarówno społeczne jak i
fizyczne, aby wzmacniać kompetencje i przystosowanie do funkcjonowania
społecznego.

Aby móc pomóc osobom niepełnosprawnym
należy:

- poznać środowisko życia

- zaplanować pracę socjalną odpowiednio do potrzeb i potencjału

tego środowiska, oraz pomocy społecznej zgodnie z aktualna ustawą

- realizować wyznaczone zadania

- oceniać uzyskane efekty.

Najważniejsze jest przygotowanie do pierwszego etapu pracy, czyli do
rozpoznania środowiska. Przygotowanie to powinno obejmować wiedzę i
umiejętności w zakresie stawiania pełnej diagnozy środowiskowej, w skład której
wchodzą:

- diagnoza indywidualna koncentrowana na człowieku
niepełnosprawnym,

- diagnoza rodzinna obejmująca wszystkich członków rodzinny, głównie w kontekście określania
ich możliwości w sprawowaniu opieki i wyznaczająca zakres pomocy, wynikający z
ich indywidualnych problemów i potrzeb.

- Diagnoza społeczności lokalnej: ze zwróceniem uwagi na
potencjał opiekuńczy środowiska społecznego i zasady współpracy umożliwiające
różne formy pomocy na rzecz osób niepełnosprawnych i ich rodzin.

W ostatnich latach zwrócono szczególna
uwagę na problematykę wsparcia społecznego. Wsparcie jest określane jako
szczególny sposób i rodzaj pomocy udzielanej poszczególnym osobom i grupom
głównie w celu mobilizowania ich sił, potencjału i zasobów, które zachowali aby
mogli, sami sobie radzić ze swoimi problemami.

Analogicznie do
tego, wsparcie udzielane osobom niepełnosprawnym i im rodzinom polega na
stosowaniu takich form pomocy, aby przez wykorzystanie istniejących i
zachowanych sprawności wskazać najbardziej optymalną możliwość samodzielnego,
aktywnego i twórczego życia.

W zależności od
udzielanego wsparcia, dzielimy je na:

- wsparcie informacyjne

- wsparcie emocjonalne

- wsparcie materialne (rzeczowe, finansowe)

- wsparcie przez świadczenie usług

- wsparcie rozwoju

Wsparcie informacyjne – polega na dostarczaniu
człowiekowi z ograniczoną sprawnością lub jego rodzinie informacji:

- o fakcie zaistnienia niepełnej sprawności,

- o możliwościach jej ograniczenia, kompensowania,
przeciwdziałania, możliwościach i sposobach leczenia i rehabilitacji,

- o możliwości dalszego życia z tym problemem,

- o przyszłych uprawnieniach,

- o instytucjach, w których może uzyskać różne formy pomocy
dotyczące problemów osoby niepełnosprawnej i jej rodziny,

- o ludziach (grupach samopomocy), którzy mieli i mają
podobne problemy i z którymi można nawiązać kontakty w celu wzajemnych
świadczeń.

Wsparcie emocjonalne – bardzo ważny rodzaj wsparcia
potrzebnego osobie niepełnosprawnej i jej rodzinie. Wynika to z silnych przeżyć
emocjonalnych, załamania, rozpaczy, jakie mogą towarzyszyć utracie sprawności
lub urodzeniu niepełnosprawnego czy upośledzonego dziecka. Osoba
niepełnosprawna lub członkowie rodziny przeżywają kryzys psychiczny, nie są
wstanie sobie z nimi poradzić i wymagają działania podtrzymującego, obecności
innych osób, życzliwego zrozumienia, wysłuchania i pokrzepienia.

Obawy o
przyszłość, które pojawiają się w refleksji i w lękach osób niepełnosprawnych i
ich rodzin, wskazują nam na potrzebę wsparcia emocjonalnego ze strony tych,
którzy “to najgorsze” mają za sobą. Rodziny, które mimo choroby i razem z nią uzyskały jakiś sukces – radzą sobie w
codziennym życiu, mają przyjaciół, pomagają innym. I najlepiej zdecydowanie
lepiej niż wszyscy inni, którzy nie mieli takich doświadczeń, rozumieją
przeżywane problemy. Są to osoby z grup samopomocy, stowarzyszeń osób
niepełnosprawnych, stowarzyszeń rodzin osób niepełnosprawnych.

Wsparcie materialne – oparte jest na tradycyjnych
formach udzielanej pomocy, dostarczaniu środków materialnych: finansowych,
różnego rodzaju darów (odzież, opał, wyposażenie mieszkania i sprzęt
gospodarczy) ułatwiających codzienną aktywność osoby z ograniczoną sprawnością.
Przekazywane są także dary w formie sprzętu ortopedycznego, wózek inwalidzki,
sprzęt do ćwiczeń usprawniających.

Wsparcie przez świadczenie usług – niepełnosprawność
często stwarza trudności w wykonywaniu poszczególnych czynności codziennego
życia, z którymi osoby nie radzą sobie częściowo – i wówczas potrzebna jest
pomoc – lub nie radzą sobie w ogóle – wówczas trzeba je w tym wyręczyć. Dotyczy
to prac domowych (np. większe porządki) a także czynności poza domem (np.
załatwianie spraw w urzędzie, na poczcie pomoc w wychodzeniu do kościoła, na
spacer) taka pomoc w formie usług nieodpłatnych lub odpłatnych umożliwia osobom
niepełnosprawnym w miarę normalne funkcjonowanie, zwiększa ich poczucie bezpieczeństwa oraz ogranicza
troski i zagrożenia codziennego życia.

Wsparcie rozwoju – jest to wsparcie
bezpośrednio ukierunkowane na rozwój osoby niepełnosprawnej np. –wyrównanie szans
związanych z nauką. Może to być pomoc kolegów, nauczycieli świadczona dzieciom
i młodzieży uczącym się w szkole lub pobierającym indywidualną naukę w
warunkach domowych. Może to być wsparcie służące wyrównywaniu szans w zakresie
wypoczynku, aktywności ruchowej (wspólne wakacje integracyjne). Bardzo ważnym
elementem wsparcia będzie wspieranie rozwoju społecznego, odpowiedzialności za
innych i pomocy na rzecz innych. Ważną rolę w tym zakresie spełnia uczestnictwo
w grupach samopomocy. Pierwsza faza uczestnictwa polega na korzystaniu ze
wsparcia osób, którzy tworzą tę grupę. Możliwość rozwoju polega na tym, że z
czasem osoba z “odbiorcy” staje się również “dawcą” wsparcia i świadczy je na
rzecz innych, słabszych fizycznie i psychicznie. Dotyczy to też sytuacji kiedy
“biorca” sam z czasem bazuje na własnych sukcesach i porażkach, wspiera osoby,
które są we wczesnej fazie choroby i doświadczają związanych z nią
dolegliwości, zagrożeń i konsekwencji.

Praca z osobami niepełnosprawnymi nie zawsze musi nam się
kojarzyć z pomocą ze strony osób w pełni sprawnych, przykładem takiego
rozwiązania jest działanie osób niepełnosprawnych na rzecz podobnym sobie czyli
“samopomoc”. Osoby znajdujące się w
podobnej sytuacji, podejmują działanie mające na celu promowania,
podtrzymywania, przywracania dobrego funkcjonowania i prawidłowych relacji w
społeczeństwie. W działaniach tych kluczowe znaczenie ma mobilizacja ludzkiej
aktywności, czyli kształtowanie postaw radzenia sobie z własnymi problemami, z
pomocą innych. Jest to wyraźna różnica w stosunku do typowego zjawiska
medykalizacji życia, instytucjonalizacji i profesjonalizacji. W ideologii grup
samopomocowych najważniejsza jest wiara we własne siły oraz propagowanie
rozwiania własnych możliwości przez członków tych grup.

Następną ważną
sprawą jest kreowanie takiej rzeczywistości, w której ruch samopomocy, jego
cele i wartości stałyby się elementem codziennego stylu życia, by stały się
sposobem walczenia z alienacją człowieka we współczesnym świecie. Budowanie
samopomocy, inicjatywy, aktywności ludzkiej ma za zadanie odbudowywanie sieci
kontaktów międzyludzkich, niszczonych przez kulturę masową, media, nowoczesne
technologie. W grupach samopomocowych kładzie się nacisk na stworzenie poczucia
podmiotowości. Chęć zyskania podmiotowości jest reakcja na uprzedmiotowienie,
które często przeżywają osoby niepełnosprawne w kontaktach z biurokratycznymi
instytucjami medycznymi. Ma to być alternatywa dla medycznego paradygmatu –
podejście społeczne, gdzie w kontaktach bezpośrednich i niewielkich grupach,
człowiek odnajduje więzi społeczne, niezbędne dla poczucia podmiotowości i
samoorganizowania się.

Formą pracy z osobami niepełnosprawnymi
jest na pewno terapia zajęciowa, jedna z najstarszych form rehabilitacji. W
zmieniającej się obecnie się sytuacji politycznej, rehabilitacja staje się
“gałęzią” gospodarki. Podobnie jak w krajach zachodnich, nakłady na
rehabilitacje zmniejszają wielokrotnie wydatki z budżetu państwa na pomoc
społeczną. Tak więc myślenie społeczne, które w skrócie można by nazwać
“ochroną podatników”, polega na zwiększeniu wydatków na rehabilitację. Im
lepiej zrehabilitowany pacjent, tym mniej trzeba środków na jego opiekę. Z tych
założeń wychodzi m.in. koncepcja Warsztatu Terapii Zajęciowe. Osoby z I i II
grupą inwalidzką ze wskazaniem “żadna praca”, do niedawna nie miały szansy na
egzystencję społeczną.

Istniejący w
Polsce system nauczania zakłada oświatę powszechną. Chcąc sprostać tym
konstytucyjnym wymogom w stosunku do dzieci z ciężkimi kalectwami, wprowadzono
przed laty nauczanie indywidualne. Ma ono, niestety, liczne wady. Rzadkie wizyty nauczyciela
powodują gorsze przygotowanie ucznia. Brak kontaktu z rówieśnikami i przeżyć,
które można by określić “stresem szkolnym” powoduje, że absolwenci ósmych klas
nie mogą sobie później poradzić nawet w inwalidzkiej szkole zawodowej. Kiedy
młody człowiek kończy 16 lat, przestaje praktycznie interesować oświatę i
służbę zdrowia. Rodzina również traci zapał do niesienia pomocy. Pozostaje
opieka społeczna z zasiłkiem umożliwiającym wegetację. Tak było do niedawna.
Ustawa sejmowa z dnia 9 maja 1991 roku stworzyła szansę na zorganizowanie
pomocy osobom niepełnosprawnym z najcięższymi dysfunkcjami psychicznymi i
fizycznymi. Obok podstawy prawnej, zabezpieczono środki na tą działalność,
niezależne od budżetu państwa. Państwowy Fundusz Osób Niepełnosprawnych okazał
się niesamowitym dobrodziejstwem dla osób niepełnosprawnych, na podkreślenie
zasługuje fakt, że po raz pierwszy w historii Polski dano równe szansę osobom z
najcięższymi kalectwami.

Warsztat Terapii
Zajęciowej (WTZ) powołany na mocy wspomnianej ustawy, przyjmuje osoby z
pierwszą i drugą grupą inwalidztwa z
przeciwwskazaniami do każdej pracy, które ukończyły 16 rok życia. Nie ma przy
tym żadnych ograniczeń co do stopnia, rodzaju kalectwa czy przyczyny jego
powstania. Nie ma różnicowania na inwalidów w związku z wypadkiem przy pracy i
innych. Jedynym kryterium są dobre chęci samego zainteresowanego i jego
rodziny. Główny nacisk terapii położony jest na zajęcia praktyczne prowadzone w
różnych pracowniach. Programy dostosowane są do psychofizycznych możliwości
uczestników i przeplatane zajęciami z rehabilitacji leczniczej i społecznej.
Organizowane są również zajęcia dodatkowe z zakresu sportu, kultury, turystyki
i wypoczynku. Uczestnicy WTZ nie ponoszą żadnych kosztów. Mają zapewnioną
bezpłatną opiekę specjalistyczną i rehabilitacyjną Każdy z nich ma
zagwarantowany bezpłatny przejazd, jeden posiłek i kieszonkowe. Wprowadza to
dodatkowy element samodzielności finansowej. Wielu młodych ludzi po raz
pierwszy otrzymuje własne pieniądze, traktując je jako samodzielnie zarobione.

WTZ może być
traktowany jako nowa forma kształcenia inwalidów, w odniesieniu do osób, które
skończyły 16 lat i ze względu na stan
zdrowia i brak wykształcenia nie zdolne są do żadnej pracy a w oparciu o
rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej – paragraf 1 pkt2 mówi
“Celem działania warsztatu jest rehabilitacja zmierzająca do rozwoju ogólnego
każdego uczestnika, poprawy zaradności osobistej, sprawności psychofizycznej
oraz przystosowania i funkcjonowania społecznego” (integracji społecznej)
istnieje praktyczna możliwość kształcenia inwalidów w dowolnych zawodach,
dostosowanych do ich stanu psychofizycznego. Możliwe jest też uzupełnianie
edukacji w zakresie szkoły podstawowej.

Wyższość WTZ nad
innymi formami kształcenia inwalidów polega na tym, że w warsztatach istnieje
możliwość przygotowania praktycznego do każdego zawodu. Przy dobrej współpracy
WTZ z zakładami pracy chronionej i Wojewódzkimi ośrodkami d.s. Zatrudnienia i
Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, możliwe jest lokalne organizowanie
szkoleń w wybranych zawodach. W tym celu profil WTZ powinien być dostosowany do
lokalnych potrzeb na rynku pracy. Kształcenie w ramach WTZ jest szczególnie
przydatne w małych ośrodkach, w odniesieniu do osób z ciężkimi kalectwami.

Bez nadużywania
wielkich słów można z całą odpowiedzialnością stwierdzić, że WTZ są testem na
demokratyczne zmiany zachodzące w naszym kraju. Test ten wypadł pomyślnie
dzięki ogromnemu zaangażowaniu ludzi ze społeczną pasją. Korzystając z nowych
przepisów, potrafili oni zmobilizować lokalne władze i różne organizacje do
bardzo konkretnego działania. Nie czekając na szczegółowe wytyczne, instrukcje
z góry i wysoko szkolone kadry, rozpoczęto powoływanie WTZ. Jedyną barierą mogą
być tutaj ograniczenia finansowe. Należy więc dołożyć wszelkich starań, aby
Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych mógł dalej rozwijać się,
stanowiąc bazę finansową do powstania nowych Warsztatów Terapii Zajęciowe.
PFRON uruchamiając środki na likwidacje barier architektonicznych,
specjalistyczny transport dostosowany dla osób na wózkach, pomoc w zakupie
sprzętu rehabilitacyjnego i zaopatrzenia ortopedycznego oraz premiując
aktywnych, stworzył dodatkową “osłonę” umożliwiającą każdemu dotarcie do WTZ
Warsztat Terapii Zajęciowej daje osobom niepełnosprawnym szansę na godne życie,
a dla ich rodzin stanowi bardzo konkretną pomoc.

Kończąc ten jakże krótki “referat”
chciałbym rozpocząć puentę od samego “początku”... Faktem jest przecież, że
począwszy od przedszkola i szkoły podstawowej, dziecko zdobywa nie tylko wiedze
teoretyczną, ale przede wszystkim uczy się współżycia z innymi dziećmi.
Uczęszczanie niepełnosprawnych dzieci do typowych szkół jest zatem korzystne nie tylko dla nich
samych. Dla dzieci zdrowych jest to szansa aby mogły rozwijać w sobie
tolerancję i akceptacje wobec inności i odmienności. Właśnie taka integracja
jest potrzebna, potrzebna po to aby jedynym źródłem wiedzy “zwykłych” ludzi o
osobach niepełnosprawnych nie były obiegowe stereotypy. Sprawiają one, że w naszym społeczeństwie osoby
niepełnosprawne traktowane są niejednokrotnie jako wzbudzające litość ofiary
losu, których na wszelki wypadek lepiej unikać.

W wielu
przypadkach osób niepełnosprawnych jest tak, że cała opieka nad nimi spoczywa na najbliższych np. rodzicach. Należy
liczyć się z tym że gdy oni nie będą mogli pomóc, to życie takiego człowieka
praktycznie się zakończy... Każdy
człowiek dąży do zaspokojenia swoich potrzeb i to nie tylko fizycznych, ale też
i emocjonalnych. Osoby niepełnosprawne niczym się od nas nie różnią. Również i
oni mają nadzieje na odnalezienie swojej miłości i dopełnienia... Ale nadmierna opiekuńczość, troskliwość ze
strony najbliższych może sprawić że cały świat takiej osoby będzie ograniczony
do własnego domu, przez co nie mają szansy, aby być wśród ludzi i nawiązać
znajomości. Dlatego tak bardzo ważne jest aby niepełnosprawna osoba miała
szansę na maksymalną aktywność i samodzielność, tak – aby nie rozczulać się nad
tym co straciło, lecz cenić to, co się ma, to co się może, to że w ogóle się
żyje!!! Rodzice nie powinni przez cały czas “asystować” dziecku. Ono musi bywać
i szukać pomocy wśród rówieśników. Dlatego należy namawiać osoby niepełnosprawne
by wyjeżdżały na turnusy
rehabilitacyjne, na których opiekunami są pełnosprawni ochotnicy –najczęściej
młodzież.

Zacytuje słowa
młodej osoby niepełnosprawnej, które bardzo utkwiły mi w pamięci... “skoro
życie jest drogą, na której wznoszą się góry, to można stanąć przed jedną z
nich i pozostanie... czekać na swój koniec... . Można też próbować pokonywać te
góry aby iść dalej – tam gdzie horyzontem są wiara, nadzieja i miłość.”

Literatura:

- Biblioteka pracownika socjalnego

1) “Metodyka
działania w pracy socjalnej”

2)
“Niepełnosprawność – specyfika pomocy społecznej”

- Materiały seminaryjne Konstancin – Jeziorna 1996

“Prawa człowieka a osoby niepełnosprawne”