Cele pracy:

1. Opanowanie umiejętności diagnozowania wpływów
wychowawczych;

2. Opanowanie umiejętności przewidywania skutków
psychologicznych poszczególnych wpływów wychowawczych i określonych kombinacji
tych wpływów;

3. Opanowanie umiejętności diagnozowania aktualnego stanu
podstawowych struktur regulacyjnych;

4. Opanowanie umiejętności weryfikowana użyteczności
zastosowanego modelu teoretycznego poprzez sformułowanie przewidywań
(predykcji) ze stanem faktycznym;

Plan pracy:

Część I.
Diagnoza wpływów wychowawczych środowiska rodzinnego w dzieciństwie.

1. Diagnoza stopnia akceptacji;

2. Diagnoza systemu kontroli:

a) Aspekt normatywny;

b) Aspekt reaktywny;

c) Spójność systemu kontroli;

3. Podsumowanie diagnozy wpływów wychowawczych rodziny;

Część II. Portret hipotetyczny badanej osoby.

1. Faza analityczna - rozpatrzenie skutków psychologicznych
poszczególnych wpływów wychowawczych przy założeniu, ze każdy z nich działa
oddzielnie, w izolacji od pozostałych (omawiane struktury regulacyjne: poczucie
własnej wartości, samoocena, postawa zależnościowa i związek zależnościowy,
potrzeba osiągnięć, motywacja egocentryczna vs prospołeczna).

a) Wpływ stopnia akceptacji na struktury regulacyjne;

b) Wpływ rodzaju i poziomu wymagań na struktury regulacyjne;

c) Wpływ rodzaju stosowanych wzmocnień na struktury
regulacyjne;

d) Wpływ częstości kontroli na struktury regulacyjne;

e) Wpływ spójności systemu kontroli na struktury regulacyjne;

2. Portret hipotetyczny - ustalenie najbardziej
prawdopodobnego stanu poszczególnych struktur regulacyjnych z uwzględnieniem
kombinacji wpływów wychowawczych działających jednocześnie na daną strukturę.

Część III.
Portret rzeczywisty badanej osoby;

Cel: Diagnoza aktualnego stanu mechanizmów regulacji.

Część IV. Weryfikacja modelu teoretycznego;

Praca została napisana w
oparciu o artykuł doc. Dr Marka Pilkiewicza (z Zakładu Teorii Wychowania WSPS)
pt.: „Środowisko uczenia a przebieg procesów wychowawczych” w Oświata i
Wychowanie 1976, nr 14, str. 715-777, wkładka NURT. Materiał zaczerpnięty w
oparciu o wywiad z Pawłem T.

WSTĘP

Paweł T., lat 21, jest
uczniem technikum, uczy się w systemie zaocznym. Wychowywał się w rodzinie
pełnej. Matka pracuje w sklepie jako sprzedawca, ma wykształcenie zawodowe.
Ojciec jest z wykształcenia mechanikiem samochodowym, nie pracuje, nadużywa
alkoholu, dorabia dorywczo. Wraz z rodziną mieszka matka ojca, która od
urodzenia Pawła zajmuje się jego wychowaniem. To ona go karmi, przewija i
okazuje mu matczyna miłość. Rodzice zaś, mało angażują się w wychowanie
dziecka. Jest to spowodowane nadużywaniem alkoholu ze strony ojca i matki,
która często spędza noce poza domem.

Paweł w wieku sześciu lat poszedł do szkoły podstawowej.
Początkowo nie sprawiał poważniejszych problemów wychowawczych. Kłopoty zaczęły
się w klasie piątej, w tym to czasie zmarła mu babcia, a sytuacja w domu
pogorszyła się. Zaczęły się częstsze libacje alkoholowe, w których
uczestniczyła także matka. Rodzice w stanie nietrzeźwym kłócili się, stosując
przemoc fizyczną, jak i psychiczną w stosunku do siebie i syna. Chłopiec
posiniaczony zaczął nagminnie uciekać z lekcji, nie chciał wykonywać poleceń
nauczycieli. Świadomie ukrywał lub porzucał w szkole tornister, twierdząc, że
mu zginął. Wymyślał szereg innych wymówek, aby mieć powód do bezczynności na
lekcjach. Interwencja nauczycieli i policji spowodowała, że sprawa trafiła do
Sądu. Ojciec i matka decyzją Sądu mają ograniczone prawa rodzicielskie, a Paweł
trafia do placówki wychowawczej. Przebywa tam do ukończenia szkoły zawodowej. W
placówce zaobserwowano pozytywną zmianę w postępowaniu chłopca. Jego zachowanie
stało się bardziej dojrzałe, odpowiedzialne. Zmienił się także jego stosunek do
nauki. Zachowanie w szkole i w domu nie budzi już zastrzeżeń. Stosunek do
przełożonych i kolegów właściwy. Z matką kontaktuje się systematycznie,
natomiast ojciec nie odwiedza go wcale, wyjechał z miasta i jego losy są
nieznane.

Paweł po ukończeniu szkoły zawodowej wraca do domu, podejmuje
dalsza naukę w technikum samochodowym, w systemie zaocznym, rozpoczyna pracę.
Obecnie nadal mieszka z matką.

CZĘŚĆ PIERWSZA

Diagnoza
wpływów wychowawczych środowiska rodzinnego.

1. Diagnoza stopnia akceptacji.

Chłopiec przez cały okres swojego dzieciństwa
był nieakceptowany przez rodziców. Rodzice nie mogąc znaleźć porozumienia
między sobą nie próbowali porozumieć się także z synem. Doznał wiele krzywd z
ich strony, zarówno psychicznych, jak i fizycznych. Atmosfera w domu naznaczona
była ciągłymi konfliktami, co w niedostatecznym stopniu zaspokajało jego
potrzeby bezpieczeństwa i akceptacji.

2. Diagnoza systemu kontroli.

a) Diagnoza aspektu normatywnego
systemu kontroli (rodzaj i poziom wymagań).

Rodzice stawiają bardzo małe wymagania wobec
chłopca. Przyjęli zasadę „jest bo jest”. Osoba, która stawia wobec niego
wymagania jest babcia. Chce, żeby był grzeczny, posłuszny, by dostosowywał
swoje zachowanie do standardów społecznych.

b) Diagnoza aspektu reaktywnego
systemu kontroli (rodzaj stosowanych wzmocnień).

Reakcje rodziców
nie są jednoznaczne. Zależą od aktualnej sytuacji w domu. Dominują wzmocnienia
zewnętrzne: kary cielesne, zmniejszenie swobody.

c) Diagnoza aspektu reaktywnego systemu kontroli (częstość
kontroli). Częstość kontroli uzależniona jest od nastroju rodziców i ilości
spożytego przez nich alkoholu. Ze strony matki występuje kontrola bardzo
zróżnicowana: raz pojawia się zainteresowanie synem, to znowu zupełne
odsunięcie.

d) Spójność systemu kontroli.

Dokonana będzie w aspekcie normatywnym i reaktywnym (wg M. Pilkiewicza).

W wymiarze
normatywnym:

ü Brak wzoru do naśladowania ze strony rodziców;

ü Brak precyzji czego należy wymagać od chłopca;

W wymiarze reaktywnym:

ü Brak zainteresowania chłopcem ze trony ojca;

ü Brak spójności w kontroli matki nad synem;

Reasumując można stwierdzić
niezgodność pomiędzy aspektem normatywnym i reaktywnym. Brak wytyczonego modelu
postępowania, niemożność naśladowania. Brak jasno wytyczonych wzmocnień.

a) Podsumowanie diagnozy wpływów
wychowawczych rodziny, (ustalenie z jaką kombinacją wpływów mamy tu do
czynienia i jaki to styl wychowania).

W tym przypadku mamy do
czynienia z okazjonalnym autokratyzmem (wg M. Pilkiewicza) – brak akceptacji,
wrogość, brak kontroli, za to częste karanie.

CZĘŚĆ DRUGA

Portret hipotetyczny badanej osoby.

1. Faza analityczna – rozpatrzenie skutków psychologicznych,
poszczególnych wpływów wychowawczych przy założeniu, że każdy z nich działa oddzielnie,
w izolacji od pozostałych.

a) Wpływ stopnia akceptacji na struktury regulacyjne.

Poczucie własnej wartości.

Paweł
czuje się nie kochany, nie akceptowany przez najbliższych. Zainteresowanie jego
osoba jest okazjonalne, zależy od samopoczucia rodziców. Ma bardzo niskie
poczucie własnej wartości.

Samoocena.

Paweł
ma bardzo zaniżona samoocenę, nie wykorzystuje w pełni swojego potencjału.
Twierdzi, że innym się na pewno uda, ale nie jemu. Ma mało wiary we własne
siły.

Postawa
zależności i związek zależnościowy.

Chłopiec
wykazuje tendencje do zaspokajania własnych potrzeb. Potrzebę zależności
wykazywał jedynie w stosunku do nieżyjącej już babci.

Potrzeba
osiągnięć.

Pragnie
osiągnąć to co mają inni, ale jednocześnie wycofuje się. Brak samonapędzającego
mechanizmu.

Motywacja
egocentryczna versus prospołeczna.

W
relacjach społecznych należy spodziewać się motywacji egocentrycznej, która
spowodowana jest brakiem bliższych więzi z rodzicami.

b) Wpływ rodzaju i poziomu wymagań na poszczególne struktury
regulacyjne.

Poczucie
własnej wartości.

Alkoholizm
rodziców, ciągłe awantury, bicia i brak zainteresowania dzieckiem ze strony
rodziców można przypuszczać, że będą miały negatywny wpływ na poczucie własnej
wartości chłopca.

Samoocena.

Brak miłości i troski ze strony rodziców będzie rzutował na
niską samoocenę Pawła, który
potrzebuje potwierdzenia i uznania.

Postawa zależności i związek zależnościowy.

Można przypuszczać, że
stosunek Pawła do otoczenia będzie wrogi, niechętny, a kontakt zdaniowy możliwy
dzięki jasnemu określeniu celu.

Motywacja egocentryczna versus prospołeczna.

Rozbieżność wymagań, którymi poddano Pawła, a jednocześnie trudna
sytuacja w domu może doprowadzić do ukształtowania egocentrycznej motywacji,
jako formy obrony.

c) Wpływ rodzaju stosowanych
wzmocnień (system kar i nagród) na poszczególne struktury regulacyjne.

Poczucie własnej wartości.

Z powodu często stosowanych kar – bicie w dzieciństwie, poczucie
własnej wartości będzie niskie.

Samoocena.

Brak poparcia i stosowanie kar będzie sprzyjało niskiej
samoocenie.

Postawa zależności i związek zależnościowy.

Stosowanie kar w dzieciństwie i odejście z domu, udaje się
kształtować wysoką postawę zależnościową.

Potrzeba osiągnięć.

Związana głównie z unikaniem kary.

Motywacja egocentryczna versus prospołeczna.

Wychowanie poprzez stosowanie kar prowadzi do egocentralizacji
dziecka.

d) Wpływ części kontroli na poszczególne struktury
regulacyjne.

Poczucie własnej wartości.

Wysoka neurotyczność i zaburzony obraz własnej osoby wiąże się z dotychczasowym doświadczeniami
życiowymi. Zaburzenie sfery emocjonalno - społecznej i motywacyjnej.

Samoocena.

Stopień
samooceny prawdopodobnie będzie zaniżony. Badany nie otrzymał w dzieciństwie
miłości i zainteresowania, a to ma wpływ na samoocenę.

Postawa zależności i związek zależnościowy.

Należy przypuszczać, iż Paweł nie otrzymując w domu należytej
kontroli, będzie prowadzić zależność od innych osób.

Postawa osiągnięć aprobaty.

Brak zainteresowania ze strony rodziców dzieckiem, prowadzi do
niewiary dziecka we własne możliwości.

Motywacja egocentryczna versus prospołeczna.

Niepewność sytuacji domowej stwarza zagrożenie, co z kolei
przyczynia się do kształtowania w dziecku motywacji egocentrycznej.

e) Wpływ spójności systemu kontroli na poszczególne struktury
regulacyjne.

Poczucie własnej wartości.

Brak kontroli, zainteresowania poczynaniami syna prowadzi do
niskiej oceny swojej osoby. Badany czuje się nieużyteczny.

Samoocena.

Ze względu na niepewność uczuć i akceptację najbliższych bardzo
niska samoocena.

Postawa zależności i związek zależnościowy.

Brak kontroli powoduje zanik samodzielności, zależność od innych.

Potrzeba osiągnięć.

Mało sprecyzowana potrzeba osiągnięć, spowodowana brakiem
spójności kontroli.

Motywacja egocentryczna versus prospołeczna.

System kontroli cechuje niespójność, a to prowadzi do motywacji
egocentrycznej.

2. Portret hipotetyczny - próba ustalenia najbardziej prawdopodobnego
stanu poszczególnych struktur regulacyjnych z określeniem kombinacji wpływów
wychowawczych działających na daną strukturę regulacyjną.

Poczucie własnej wartości.

Paweł wychowywany w rodzinie alkoholików,
niestabilnej emocjonalnie, a później w domu dziecka, będzie musiał obniżone
poczucie własnej wartości. Doznane krzywdy i urazy oraz niski poziom akceptacji
wytworzy w nim niepewność co do swoich możliwości.

Samoocena.

Osoba badana w dzieciństwie narażona była na
urazy zarówno fizyczne jak i psychiczne. Jest świadkiem przemocy w rodzinie, co
prowadzi do zaniżonej, nieadekwatnej samooceny.

Postawa zależności i związek zależnościowy.

Związek zależnościowy chłopca kształtował się w
relacji z babcią, która od chwili jego urodzenia zajmowała się nim i okazywała
mu miłość i aprobatę. Z chwilą śmierci babci został sam, ale pozostała postawa
zależnościowa.

Potrzeba osiągnięć.

Potrzeba osiągnięć u osoby badanej będzie bardzo
niska, spowodowana brakiem akceptacji w dzieciństwie. Rodzina nie zaspokaja
podstawowych potrzeb bezpieczeństwa i przynależności co prawdopodobnie rozwinie
postawę bierności i wycofania, braku wiary we własne siły.

Motywacja egocentryczna versus prospołeczna.

Brak oparcia ze strony rodziców ukształtuje w
Pawle motywację egocentryczną.

CZĘŚĆ III

Portret rzeczywisty osoby badanej.

Cel: diagnoza aktualnego stanu mechanizmów
regulacji.

Poczucie własnej wartości.

Chłopie wycofany w kontakcie, sprawdzający
wiarygodność osób dorosłych. Utrudniony kontakt społeczny (nieufność, tendencja
do wycofywania i zrywania kontaktu, wysoka neurotyczność i zaburzony obraz
własnej osoby wiąże się z dotychczasowymi doświadczeniami życiowymi.

Poczucie wartości i akceptacji otrzymywał
jedynie od babci. Rodzice nie okazywali mu większego zainteresowania, o czym
świadczy pobyt w domu dziecka. Konflikty między rodzicami, agresja rodziców do
siebie i do syna, alkoholizm, oddanie do domu dziecka doprowadziły do niskiej
wiary we własne siły.

Obecnie osoba badana podjęła pracę i dalszą
naukę, lecz nadal przy drobnych niepowodzeniach rezygnuje z dalszego wysiłku
„ucieka w kąt”.

Samoocena.

U osoby badanej stwierdza się niska samoocenę,
co prowadzi do niewykorzystania własnego potencjału. Paweł opuszczając dom
dziecka wrócił do matki i nadal z nią mieszka, gdyż uważa, że sam by sobie nie
poradził.

Postawa zależności i związek zależnościowy.

Paweł ma tendencje do zaspokajania własnych
potrzeb, ale muszą być one akceptowane przez otoczenie, czyli możemy określić
jako silnie żależnościową postawę. Chce być akceptowany przez otoczenie.

Potrzeba osiągnięć.

Ograniczona ilość bodźców pozytywnych z
dzieciństwa spowodowała niską potrzebę osiągnięć. Zawodzi mechanizm
samonapędzający. Rozwinęła się postawa bierności na to co „przyniesie życie”.
Brak wiary we własne możliwości. Ma trudności z przeprowadzeniem swoich
zamiarów do końca.

Motywacja egocentryczna versus prospołeczna.

U Pawła dominuje motywacja egocentryczna.
Stwierdza się brak umiejętności okazywania uczuć, stwierdza się brak
umiejętności okazywania uczuć drugiej osobie, trudności z nawiązywaniem
przyjacielskich stosunków-zaufanie. Ma kłopoty z odnalezieniem siebie jako
mężczyzny w społeczeństwie. Nie radzi sobie w związkach partnerskich z
kobietami, z okazywaniem szacunku i miłości
innym. Jedyny model jaki zna nie opierał się na tego rodzaju aspektach.

CZĘŚĆ IV

Weryfikacja zastosowanego modelu, podsumowanie i
wnioski.

Na zakończenie chciałabym dokonać weryfikacji
zastosowanego modelu, na ile portret hipotetyczny odpowiada portretowi
rzeczywistemu osoby badanej.

Model teoretyczny:

ü Poczucie własnej wartości – niskie;

ü Samoocena – nieadekwatna;

ü Postawa zależności i związek zależnościowy – silny;

ü Potrzeba osiągnięć – niska;

ü Motywacja egocentryczna versus prospołeczna – dominacja motywów
egocentrycznych;

Portret rzeczywisty osoby badanej:

ü Poczucie własnej wartości – niskie;

ü Samoocena – nieadekwatna;

ü Postawa zależności i związek zależnościowy – silny;

ü Potrzeba osiągnięć – niska;

ü Motywacja egocentryczna versus prospołeczna – dominacja motywów
egocentrycznych;

Podsumowując można stwierdzić, że model
teoretyczny pokrywa się z portretem rzeczywistym osoby badanej. Wobec czego
jest on użyteczny dla badaczy.