Poradnictwo zawodowe

Problematyka wykonywania i wyboru pracy, kształcenia zawodowego, a
więc i
poradnictwa zawodowego lokują się na przecięciu procesów i zjawisk życia
społecznego i ekonomicznego, kultury, polityki i edukacji. Toczone w
wymienionych obszarach dyskursy podnoszą i dookreślają tak istotne z punktu
widzenia poradnictwa zawodowego kwestie jak: praca i jej rola w życiu
społeczeństwa i państwa; praca w życiu pojedynczego człowieka; hierarchia
zawodów i ról społecznych przedstawicieli poszczególnych profesji; drogi
zdobywania zawodów i osiągania społecznych pozycji; rola szkoły w kształceniu
zawodowym itp. Przebieg i charakter tych dyskursów, ich intensywności język
ulegają ciągłym zmianom, które stają się szczególnie widoczne zwłaszcza w dobie
gwałtownych przeobrażeń i wstrząsów społecznych, ekonomicznych i politycznych.
W momentach takich poddawane są bowiem na ogół rewizji zarówno realne przejawy
życia ludzi, społeczne organizacje i struktury, jak i dotychczasowe przewodnie
idee kształtujące świadomość społeczną, a więc sposoby myślenia i wypowiadania
się ludzi na temat istniejącej rzeczywistości. Wstrząsy i głębokie zmiany
prowadzą często do destrukcji przyjmowanych dotychczas systemów wartości i
uznawanych, zarówno pisanych jak i niepisanych norm, jak również do podważenia
całego szeregu terminów i pojęć uważanych dotychczas za adekwatne dla opisu
rzeczywistości. Okresy transformacji cechują się więc tym, że w różnych
obszarach społecznego życia następuje czasem powrót do korzeni i źródeł, czasem
przystosowanie się do nowych warunków, czasem konstruowanie rzeczywistości
zupełnie nowej; można zatem powiedzieć, że mają miejsce procesy destrukcji,
rekonstrukcji i konstrukcji.

1. Cele poradnictwa
zawodowego i ich względna trwałość.
W wielu pracach sięgających do historii poradnictwa zawodowego zwraca się
uwagę, iż powstało ono jako forma pomocy porządkująca rynek pracy. Zarówno
przedsięwzięcia F.Parsonsa w Stanach Zjednoczonych, jak i współczesnych mu, czy
późniejszych kierowników poradni zawodowych, biur pracy czy laboratoriów
psychologicznych koncentrowały się na osiągnięciu dwóch konkretnych celów:
prowadzeniu doboru zawodowego polegającego na wybieraniu jednostek
predystynowanych do wykonywania zawodu oraz uprawianiu poradnictwa zawodowego
czyli wybieraniu zawodów dla jednostek.
Przytoczone tu cele są nam dobrze znane i samo ich przypomnienie byłoby
niepotrzebne, gdyby nie to, że pomimo upływu czasu i zmiany w naszym kraju
sytuacji politycznej, dość długo wydawały się one aktualne. Jednakże dopiero
całościowe spojrzenie na nie, odsłonięcie kontekstów społecznych, ekonomicznych
i ideologicznych umożliwia rozpoznanie ich sensu, a nie tylko samej treści.

Przyjrzyjmy się zatem czasom, w których rodziło się poradnictwo
zawodowe.
2. Początki poradnictwa zawodowego
Wymienione wyżej cele poradnictwa zawodowego wyraźnie pokazują, iż powstanie
jego wiązało się z określoną sytuacją ekonomiczno-polityczną, zaś jego
powstania to okres wczesnego kapitalizmu i I wojny światowej, a więc okres
rozwoju przemysłu(również wojennego), ale i rozwoju autonomicznych państw,
okres wzrostu świadomości narodowej i klasowej.

W Polsce pozostającej pod zaborami, wraz z powstawaniem pierwszych fabryk,
zaczynały się tworzyć organizacje oraz stowarzyszenia, które stawiały sobie za
główny cel przygotowanie wszystkich, czyli ogółu do budowania wspólnego
państwa. Idee pracy organicznej, pracy u podstaw jednoczyły elity
intelektualne, działaczy społecznych, gospodarczych i oświatowych. Wyjaśniały i
uzasadniały podejmowane działania, wprowadzały ład moralny i organizacyjny.
Zagrożeniem dla tego ładu mogły być jednostki "nieszczęsne", źle
ulokowane w strukturze społecznej, nie wykorzystujące swoich potencjalnych
możliwości, pozostające poza nurtem pracy organicznej. Znalezienie więc właściwych
ludzi na właściwe miejsca było zadaniem politycznym, organizacyjnym i moralnym.
Działalność poradnicza zajmując się owym poszukiwaniem prowadzona była w takiej rzeczywistości społecznej, w której
zarówno zadania przypisane poszczególnym placówkom, jak też ich lokata w
społecznej strukturze, była w miarę stabilna, dobrze zdefiniowana i powszechnie
akceptowana. U podstaw organizacji życia społecznego znajdowało się bowiem
przekonanie o możliwości jednoznacznego rozgraniczenia na to, co dobre, a co złe,
co moralne, a co niemoralne, co prawdziwe, a co nieprawdziwe. Organizacja
społeczeństwa polegała na dość przejrzystym podziale funkcji przypisanych
poszczególnym grupom społecznym, osobom, urzędom itp. Zadaniem władz i
instytucji społecznych było utrzymanie równowagi pomiędzy działalnością
poszczególnych członów życia społecznego. Stąd działalność poradnictwa
zawodowego spotykała się z pozytywną oceną władz. Służąc
jednostkom służyło jednocześnie państwu, wzmacniając istniejący porządek,
względną równowagę, łagodziło napięcia i konflikty, było widocznym dowodem
szlachetnej troski państwa, organizacji ekonomicznych i towarzystw naukowych o los ludzi bezradnych.

Nurt technologiczno –
edukacyjny w poradnictwie socjalnym

Wielkie zmiany zachodzące we współczesnym świecie, jego skomplikowanie się w związku z
pojawieniem się nowych technologii i wynalazków zainspirowały naukowców,
zarówno tych, którzy przyczynili się do powstania owych technologicznych zmian
jak i badaczy starających się poznać
ludzką naturę i wyjaśnić zjawiska społeczne. Zarówno jedni jak i drudzy odrzucili z w swoich analizach naukowych
nieracjonalne wyjaśnienia badanych zjawisk.

Zapoczątkowali tym samym wielki pozytywistyczny prąd myślowy.
„Pozytywny” to nic innego jak realny, pożyteczny, pewny konstruktywny i ścisły
„przeciwny temu co negatywne, urojone, jałowe, chwiejne, mgliste i
destrukcyjne”[1].

Jeden z czołowych twórców pozytywizmu H.Spencer zwrócił uwagę na
pięć głównych kryteriów doboru treści nauczania i wychowania, uważając, iż
pomimo powinno ono uwzględniać „to co służy zachowaniu życia i zdrowia, to, co
służy zdobywaniu środków utrzymania, to co służy wychowywaniu potomstwa, to, co
służy utrzymywaniu kontaktów społecznych i jest potrzebne z punktu widzenia
całości społecznej, i to, co stanowi odpoczynek i ozdobę życia”[2], a więc kryteria mające
charakter tylko i wyłącznie charakter utylitarny i instrumentalny.

Pozytywistyczne hasła znalazły duży oddźwięk i akceptację w pracy
polskich pedagogów i działaczy społecznych.

Dyskusje i programy polskich pozytywistów obracały się właśnie
wokół „pracy organicznej od podstaw odrzucając wcześniejsze idealistyczno –
mesjanistyczne „wzloty”.

Tak więc propagować zaczęto takie założenia wychowawcze jak:
„przygotowanie młodzieży do praktycznego życia, prawa kobiet do średniego i
wyższego wykształcenia, potrzebę kształtowania poglądu na świat opartego na
postępach i osiągnięciach nauk”[3].

Objęcie młodzieży szeroką edukacją jak i stosunkowo wczesną opieką
poradni zawodowych miało pełnić ważną funkcję. „Jeżeli więc szkoła nowoczesna
nie szczędzi trudów i starań aby uwzględnić idywidualność ucznia, aż do chwili
wejścia jego w życie, to wynika stą logicznie, że nie może jej być obojętnym
dalszy rozwój tej indywidualności wychowanków w chwili wyboru zawodu, czyli
innymi słowy, szkoła, ze względów indywidualno – pedagogicznych powinna domagać
się systematycznego poradnictwa zawodowego”[4].

Pierwszymi instytucjami poradniczymi w Polsce były poradnie
samokształceniowe, których działalność zainicjowało Biuro Porad Naukowych
powstałe w ramach Uniwersytetu Ludowego im. A. Mickiewicza w Krakowie, i Biuro
Porad dla Samouków, utworzone przy Uniwersytecie dla Wszystkich w Warszawie w roku 1906.

Prowadziły one poradnictwo biblioteczne, udzielały porad osobom
dokształcającym się na poziomie ogólnym i zawodowym, poddawały wskazówki w
zakresie techniki pracy umysłowej.

Inne rodzaje poradni to poradnie zajmujące się poradnictwem
zawodowym. Poradnie te zlokalizowane były głównie w większych ośrodkach
przemysłowych jak również na terenach wiejskich(prowadziły wtedy poradnictwo
dla ludności wiejskiej).

Poradnictwo zawodowe w nowo utworzonych poradniach prowadzone było
przede wszystkim z myślą o doborze
„właściwych ludzi na właściwe miejsce”, przy zastosowaniu testów zapożyczonych
z poradnictwa zachodniego, jak i opracowanych przez psychologów polskich: J.W Dawida, S. Baleya, M. Grzywak-Kaczyńską.

Poradnictwo zawodowe prowadzone było głównie przez psychologów.
Udzielanie porad obejmowało najczęściej: 1. Wypełnienie kwestionariusza przez
badanego ucznia, 2. Wypełnienie kwestionariusza przez nauczyciela, 3.
Wypełnienie kwestionariusza przez lekarza szkolnego, 4. Indywidualne badanie
lekarskie przez lekarza specjalistę w higienie zawodów, 5. Badanie
psychotechniczne, 6. Analizę warunków ekonomicznych i rynku pracy, 7.
Konferencję z uczniem i rodzicami

Pracownicy poradni zawodowych byli starannie wykształconymi
specjalistami, prowadzili analizy swojej pracy, uczestniczyli w
międzynarodowych konferencjach i kongresach, utrzymywali kontakty z placówkami
naukowymi na świecie, często byli uznanymi specjalistami.

3. Poradnictwo w PRL

Odbudowa poradnictwa
zawodowego po II wojnie światowej w Polsce odbywała się w odmiennych warunkach
ekonomicznych i politycznych. Centralne zarządzanie życiem społecznym,
politycznym, kulturalnym i ekonomicznym nie wymagało dopisywania do głównych
zadań poradnictwa zawodowego, jakichś zadań nowych, ale starym zadaniom nadało
nowy sens. Wykonywanie zawodu czyli podjęcie pracy było zaszczytem i
obowiązkiem każdego, zaś zadaniem państwa było utworzenie odpowiedniej liczby
miejsc pracy, powołanie określonych stanowisk, niezbędnych ze względów
ekonomicznych, ale i satysfakcjonujących ludzi zasłużonych dla budowy ustroju,
przewidzenie liczby etatów. A więc tu także chodziło o rozmieszczenie
właściwych ludzi na właściwych miejscach, ale podstawy tego rozdziału nie
koniecznie miały być dostępne poradnictwu zawodowemu, i nie
psychologiczne badania selekcyjne były narzędziem dla jego realizacji.
Doradcy pomagając ludziom przy wyborze zawodu musieli uwzględniać tzw. zawody
deficytowe i branże strategiczne dla gospodarki, natomiast wybierając ludzi do
zawodów, pamiętać o możliwościach dawania awansu społecznego młodzieży
pochodzącej ze środowisk robotniczych i chłopskich. Tym samym prowadzili
działanie, które mieściły się w obszarze doboru i wspomagania wyboru, ale sens
tych działań uległ destrukcji. Trzeba przy tym dodać, że w/w oczekiwania władz
pod adresem poradnictwa zawodowego wprawdzie nie zostały jednoznacznie
sprecyzowane w dokumentach, jako zadania priorytetowe, jednakże były
przypominane przy ocenianiu działań poradni, w analizach demograficznych i
społecznych oraz w badaniach naukowych nad wyborem zawodu, kształceniem
zawodowym na szczeblach średnim i wyższym oraz nad awansem społecznym.
Dość słabe wskaźniki wzrostu zainteresowania zawodami deficytowymi i niewielki
rozmiar awansu społecznego poprzez wykształcenie(pomimo przyznawania dla
młodzieży z niektórych grup społecznych punktów preferencyjnych i różnego typu
stypendiów i świadczeń ), mogły ważyć na ocenie poradnictwa zawodowego w skali
makro. Gdyby chcieć krótko podsumować zadania poradnictwa zawodowego w
PRL, trzeba przyznać, iż utrzymywane było, jak poprzednio, dla wzmocnienia
działań organów administracyjnych i organizacji politycznych w procesie
sprawowania władzy, jednakże w tym wypadku chodziło nie tyle o włączanie ogółu
do procesu budowania organizmu społecznego, ile o podtrzymywanie idei
gospodarki planowej i etatyzacji życia społecznego. Jednocześnie warto dodać, że
centralnie sterowane poradnictwo zawodowe w PRL, w praktyce zostało znacznie
ograniczone. Sprowadzono je bowiem do działu poradnictwa oświatowego dla
uczniów w głównej mierze szkół podstawowych. Zlikwidowano bowiem wszystkie
zawodowe poradnie społeczne i poradnie prowadzone przez towarzystwa i
organizacje ekonomiczne.
4. Współczesne poradnictwo zawodowe.
Czas transformacji ustrojowej i ponowna realizacja dążeń do demokratyzacji
życia
charakteryzują się zarówno pewnymi rekonstrukcjami starych idei, jak i
pojawianiem się myśli nowych i dotychczas nieznanych. Charakteryzuje się jednak
przede wszystkim nowymi warunkami w zakresie sposobów sprawowania władzy,
organizacji społecznych struktur, przestrzegania norm prawnych i sposobów
prowadzenia publicznego dyskursu, także w przedmiocie poradnictwa zawodowego.
Współczesne poradnictwo zawodowe rozwija się w rzeczywistości dalece
niejednoznacznej, nieklarownej. Zmiany, jakie obecnie zachodzą zarówno w
środowiskach lokalnych jak i poszczególnych poradniach, mają charakter
nieprzewidywalny, przypadkowy i wcale nie muszą być wyrazem dążenia do
osiągnięcia przez nie lepszej organizacji czy wyższego stopnia rozwoju. Zmiany
są odpowiedzią na potrzeby rynku i niewiele mają wspólnego z planowaniem
przyszłości. Nieaktualna więc stała się obowiązująca dotychczas
zasada przestrzegana przy udzielaniu pomocy wybierającym zawód:
"poznaj rynek pracy, poznaj swoje możliwości, dopasuj się do zawodu, który
ma
przyszłość w twoim środowisku".
Dzisiaj nikt nie jest w stanie dokładnie wskazać, jakie zawody mogą mieć
przyszłość w danym środowisku, a nawet jakie czynności będą się mieściły pod
nazwą zawodów już znanych.

W opozycji do powyższych pytań powstają w Polsce instytucje i
poradnie próbujące dopasować tryb swojej
działalności do szybko zmieniającego się rynku pracy. W Gdańsku powstało m.in.
Centrum Informacji i Planowania Kariery Zawodowej.

Do zakresu zadań Centrum, która jest wyspecjalizowaną jednostką
organizacyjną Wojewódzkiego Urzędu Pracy na prawach wydziału należy:
1. Organizowanie i koordynowanie rozwoju usług poradnictwa zawodowego oraz
informacji zawodowej na terenie województwa, a także wspierania działalności
klubów pracy:
planowanie rozwoju poradnictwa zawodowego w województwie, popularyzacja
poradnictwa zawodowego wśród społeczności województwa,
prowadzenia usług w zakresie poradnictwa zawodowego, indywidualnego i grupowego
poprzez świadczenie wyspecjalizowanych usług w zakresie planowania kariery
zawodowej, z wykorzystaniem metod psychologicznych, zasobów informacji
zawodowej oraz technik komputerowych, zbieranie, gromadzenie, aktualizowanie
informacji o zawodach, możliwościach kształcenia, doskonalenia kwalifikacji
zawodowych oraz przekwalifikowania na lokalnym rynku pracy, upowszechnianie
informacji zawodowych ułatwiających wybór zawodu, zmianę kwalifikacji,
pozyskanie lub zmianę pracy, prowadzenie usług dla pracodawców w zakresie
naboru kandydatów do pracy wymagających szczególnych predyspozycji
psychofizycznych, udzielanie pomocy przy tworzeniu i funkcjonowaniu Klubów
Pracy,
sporządzanie okresowych informacji i analiz z zakresu poradnictwa zawodowego.
2. Współudział w organizowaniu, inicjowaniu i współfinansowaniu lokalnych
programów mających na celu tworzenie nowych miejsc pracy i likwidację negatywnych
skutków bezrobocia lub wspieranie rządowych programów restrukturyzacyjnych.
3. Współudział w inicjowaniu przedsięwzięć w zakresie udzielania pomocy i
udzielanie pomocy przewidzianym do zwolnienia pracownikom, również za
pośrednictwem pracodawców, w przypadku gdy zwolnienia te mają wpływ na lokalny
rynek pracy.
4. Planowanie wydatków i gospodarowanie środkami finansowymi przeznaczonymi na
realizację zadań wydziału.

Pomimo powstawania poradni zawodowych na terenie kraju to jednak
nieprzewidywalność sytuacji w tym zakresie tym bardziej pogłębia się, że
odpowiedzialności za rozwój poszczególnych środowisk i instytucji nie chcą
wziąć ani
lokalne władze, ani państwo, którego zresztą rola zmniejsza się wraz z
kurczeniem się ofiarowywanych zasobów. Przestając finansować przedsiębiorstwa,
a także poradnie zawodowe, państwo rezygnuje z kontroli ich pracy, nie
interesuje się, czy ilość ich jest wystarczająca, nie ingeruje w metody
stosowanych w nich działań, ani nie dba o ich rezultaty finalne. Poradnictwo
zawodowe nie służy obecnie integracji państwa, nie jest narzędziem sterowania
społecznego w zakresie tworzenia grup zawodowych czy społecznego awansu.
Powstające dzięki oddolnym inicjatywom osób prywatnych, grup, stowarzyszeń,
organizacji świeckich czy wyznaniowych poradnie zawodowe są autonomiczne, co
znaczy, że nikomu nie są podporządkowane i same stawiają sobie wąskie cele. Są
również
przygotowane na to, że cele te mają ulec zmianie, gdyby poradnia straciła
klientów.
Nowe poradnie zawodowe, jak i poradnie innego typu, są dowodem przyzwolenia
władz na wolną grę sił społecznych. Tak więc zarówno podejmowane w nich
działania, jak i samootwieranie ich i zamykanie, staje się naturalnym,
niekontrolowanym procesem.

Podobne obserwacje można
poczynić również w odniesieniu do różnych przedsiębiorstw i innych podmiotów
gospodarczych, czyli ogólnie mówiąc - rynku pracy.
Sytuacja ta jest również wyrazem zmian, jakie zaszły w zakresie etyki.
Niektórzy
badacze życia społecznego twierdzą, iż nastąpiło rozbicie systemów wartości i
norm oraz wytworzyła się swoista próżnia moralna. Etosowi przedsiębiorczości,
wyrafinowanej konsumpcji dóbr materialnych, nie towarzyszą społeczna
solidarność, zaufanie, wzajemność. Żadna szkoła średnia czy wyższa nie uczy jak
być zaradnym czy przedsiębiorczym, choć wyżej wymienione cechy czy umiejętności
są uznawane za podstawę osiągania wysokiego społecznego statusu. Coraz częściej
nie stanowi to przedmiotu społecznych osądów czy zdobywanie takiego statusu
odbywa się przez własny wysiłek, czy przez umiejętność wykorzystania luk
prawnych, czy gry sił politycznych, czy wreszcie przez połączenie tych
wszystkich elementów.
W tej sytuacji nie można powiedzieć, że poradnictwo zawodowe realizuje dobór
zawodowy, czyli lokuje ludzi na właściwych miejscach, jak było to początkowo,
czy
partycypuje, choćby częściowo, w dobieraniu miejsc dla właściwych ludzi, jak
starano
się to robić w gospodarce planowej. Dzisiaj zarówno liczba miejsc w społecznej
strukturze, czy w podziale pracy jest nieprecyzyjna i nieprzewidywalna, jak i
ich "właściwość" nie jest precyzyjnie określona. Trudno jest dzisiaj
opracować sylwetkę absolwenta, choć tego w dalszym ciągu wymaga się od szkół
zawodowych lub wyższych. Szkoły przestają wypuszczać "specjalistów" w
danych dziedzinach. Ludzie stają się specjalistami w trakcie wykonywania pracy
na obejmowanych stanowiskach lub tworząc własne, czasem zupełnie dotychczas
nieznane stanowiska lub warsztaty pracy.

Dzisiejsza uczelnia najczęściej ogranicza się do odnotowania w
jakich zakresach przekazała wiedzę, ale już jak i do czego wykorzysta ją
absolwent, pozostaje poza zasięgiem jej kontroli.

Bardzo trudno jest więc być dzisiaj doradcą zawodu, bowiem wiele zawodów nie ma

tak jasnego kształtu, jak miały go zawody w przeszłości, gdy w wielu zawodach,
poza
nielicznymi (lekarza, inżyniera, nauczyciela itp.) nie stawia się wymagań w
zakresie
profesjonalnego przygotowania, a więc dyplomu określonego kierunku studiów.
Doradca zawodu częściej podejmuje zadania doradcy personalnego lub informatora
o miejscach pracy niż tradycyjnie rozumianego doradcy w zakresie wyboru szkoły
i zawodu. Nie sprawdza się w życiu maksyma:

"poznaj siebie, poznaj zawód, zobacz, jakie szkoły przygotowują do tego
zawodu",
na rzecz innej "pomyśl jak najlepiej możesz wykorzystać swoją wiedzę i
umiejętności w warunkach, jakie stwarza ci środowisko, jakiej wiedzy i
umiejętności ci brakuje i jakimi drogami możesz je posiąść, aby robić to, co
zamierzasz".
Czyli samopoznanie i samoocena mają pomóc jednostce nie, jak dotychczas w
dopasowaniu się do zastanej rzeczywistości, ale w jej kreowaniu. Przy tym wybór
kierunku i sposobu kreowania rzeczywistości, będzie zawsze jej wyborem
moralnym.
W konstruowaniu swoich działań współczesne poradnictwo zawodowe nie może także
liczyć na zaplecze naukowe, które stanowiłyby udowodnione wskazówki jak pomagać
w wyborze zawodu, szkoły, pracy; jak uczyć się zawodów lub jakie zawody
wybierać przede wszystkim. Zmieniła się bowiem społeczna rola nauki i nastąpiło
odejście od badań naukowych mających na celu jednoznaczne rozstrzygnięcia w
zakresie, co jest słuszne, a co niesłuszne, co prawdziwe, a co fałszywe, a więc
jak jest naprawdę.
Należałoby zatem przede wszystkim zrozumieć zachodzące procesy i zadać sobie
pytanie, w jaki sposób ludzie dochodzą do zawodów, stanowisk, rozwiązań, nie
starać się natomiast dawać gotowych wskazówek jak to osiągnąć.