Podstawowe prawidłowości uczenia się i nauczania, strategie uczenia się, pamięć i zapominanie.

Podstawowe
prawidłowości uczenia się i nauczania, strategie uczenia się, pamięć i zapominanie.

Czynniki
warunkujące efektywność uczenia się.

Literatura :

Z. Włodarski, A. Matczak , Wprowadzenie do psychologii, W –wa 1996,
rozd.3.

Myron H. Dembo, Stosowana psychologia wychowawcza W – wa 1997, / redakcja naukowa –
Anna Matczak /

O przebiegu i rezultatach uczenia się decyduje to, kto się
uczy i jak się uczy. Na przebieg i efekty uczenia się wpływają głównie
właściwości podmiotu oraz czynniki sytuacyjne. Z. Włodarski do właściwości
podmiotu zalicza :

- cechy
rozwojowe

- cechy
indywidualne jednostki

Właściwości podmiotu a proces uczenia się.

Wpływ
cech rozwojowych na proces uczenia się .

· Uczenie się do
okresu przedszkolnego włącznie.

Proces uczenia
rozpoczyna się od momentu urodzenia, a nawet go wyprzedza. Najwcześniejszymi
przejawami uczenia się są reakcje odruchowo – warunkowe, które powstają na
bazie bezwarunkowego odruchu pokarmowego ( ruchy ssania przy dotknięciu warg i
ich okolic ). W pierwszych miesiącach życia dokonuje się ogromny rozwój
odruchów warunkowych, zmienia się zasadniczo przebieg wytwarzania związków. W
początkowym okresie podłożem wytwarzania odruchów warunkowych jest odruch
pokarmowy i obronny ( mruganie jako reakcja na podmuch kierowany na rogówkę oka
), później znaczenia nabiera odruch orientacyjno – badawczy ( wodzenie wzrokiem
za poruszającym się przedmiotem). W pierwszej fazie odruchy warunkowe
wytwarzają się na bazie odruchów wrodzonych ( bezwarunkowych ), później
podłożem stają się także wyuczone wcześniej odruchy warunkowe.

W początkowym okresie bodźcami wywołującymi
reakcje, które działają w czasie bezpośredniego kontaktu z organizmem ( bodźce
dotykowe ). Z upływem czasu znaczenia nabierają bodźce dystansowe - działające
z odległości ( wzrokowe, słuchowe ). Pierwsze odruchy są o
charakterze pobudzeniowym i wyrażane są, np. w określonych ruchach lub
reakcjach wydzielniczych jako reakcje na
bodźce. Następnie pojawiają się
odruchy hamulcowe, które polegają na wygasaniu, różnicowaniu,
hamowaniu warunkowym, opóźnianiu.

Początkowo
reakcje wywołują bodziec warunkowy oraz czynniki do niego podobne (generalizacja
bodźca ). Różnicowanie następuje później i polega na tym, że reakcja
pobudzeniowa następuje tylko na skutek działania bodźca warunkowego. Hamowanie
warunkowe jako odruch hamulcowy pojawia się również stosunkowo wcześnie i
polega na powstrzymywaniu reakcji pobudzeniowej, gdy bodziec warunkowy jest
poprzedzony działaniem czynnika, który powoduje, że następuje po nim
wzmocnienie. Opóźnienie wytwarza się najpóźniej i wyraża się tym, że
reakcja nie następuje bezpośrednio po zadziałaniu bodźca, ale dopiero po jakimś
czasie jej trwania. Wraz z wiekiem wydłuża się maksymalny czas opóźnienia.
Pierwsze odruchy warunkowe u niemowlęcia są bardzo niestałe. Reakcje
nie występują po każdorazowym zadziałaniu bodźca. Dopiero później wytwarzają
się trwałe reakcje po każdorazowym zadziałaniu bodźca.

Ogromny postęp w
rozwoju odruchów w pierwszych miesiącach świadczy o szybko narastających
możliwościach uczenia się. Zmiany rozwojowe w tym zakresie wyrażają się :

- szybszym wytwarzaniu zawiązków czasowych, reakcje stają się
bardziej dostosowane do właściwości bodźców i okoliczności w jakich działają,

- zwiększa się trwałość wytwarzanych związków, są one
bardziej plastyczne, łatwo się modyfikują,

- wzbogaceniu ulega zakres wytwarzanych związków, wzrasta
subtelność analiz i syntez,

- coraz większą rolę odgrywają słowa.

Jako pierwsze
pojawiają się reakcje niesłowne na bodźce niesłowne, następnie reakcje niesłowne
na bodźce słowne, jeszcze później reakcje słowne na bodźce niesłowne, jako
ostatnie zaś reakcje słowne na słowa.

Drugim
chronologicznie przejawem uczenia się jest odraczanie reakcji. Reakcje
odroczone pojawiają się znacznie później niż odruchy warunkowe ( u dzieci
ośmiomiesięcznych ). Dla wczesnego rozwoju charakterystyczne jest to, że
dziecko początkowo jest zdolne do odraczania reakcji tylko wówczas, gdy w
trakcie działania bodźca pozycją swojego ciała wyznaczy kierunek, później może
nie tylko zmieniać własne położenie ale również może zajmować się czymś innym w
czasie odraczania. Jest to związane z tym, że dominującą cechą, która wywołuje
reakcje jest położenie przedmiotu, dopiero później barwa, kształt, wielkość (
cechy nie związane z położeniem ). Wymienione zmiany rozwojowe
zbiegają się w czasie z rozwojem systemu słownego, który odgrywa duże
znaczenie dla zachowania przystosowawczego. Dzieci nazywają to, na co odraczają
reakcje, a pamięć sformułowanych określeń ułatwia późniejsze reagowanie. Stopniowo
pamięć słów staje się trwalsza od pamięci obrazów.

Zachowania
odruchowo – warunkowe oraz zachowania związane z odraczaniem reakcji
opierają się na pamięci, która do okresu przedszkolnego włącznie ma
charakter mimowolny i jest podstawą niezamierzonego i okolicznościowego uczenia
się. Rozwój dokonujący się w tym okresie wyraża się coraz doskonalszym
przystosowywaniem się do środowiska oraz coraz doskonalszym uniezależnianiem
się od niego w swoich działaniach. W tym okresie należy szczególną uwagę
zwrócić na organizację zabaw dziecka. Jest ona bowiem podstawową formą jego
działalności, podczas której dziecko ma możność zdobycia pożądanych wiadomości
i umiejętności. Z uwagi na konkretno – obrazowy charakter myślenia, koniecznym
jest uwzględnianie w procesie dydaktycznym przedstawień obrazowych, które
przemawiają do dziecka bardziej niż werbalne. Wraz z wiekiem proporcje te
zmieniają się, na korzyść przedstawień słownych ( ze względu na większą
trwałość pamięci słów niż obrazów.

· Uczenie się w
okresie szkolnym.

W wieku szkolnym uczenie się przybiera charakter zamierzony, ze względu na
rozwój pamięci dowolnej. U dzieci w klasach początkowych nie stwierdza się
różnic we wskaźnikach pamięci dowolnej i mimowolnej, dopiero w klasach wyższych
następuje wzrost rezultatów w uczeniu się zamierzonym. Jest to związane z tym,
że w wieku szkolnym podstawową formą działalności jest uczenie się. Bardzo
istotne znaczenie dla zamierzonego uczenia się ma wybiórcze koncentrowanie uwagi, organizowanie treści, które polega na wiązaniu ze sobą elementów
nowego materiału i włączaniu go w strukturę dotychczasowej wiedzy.
Organizowanie zmienia się wraz z rozwojem jednostki i odgrywa doniosłą rolę w
kształceniu.

Początkowo dziecko organizuje treści na etapie
przypominania ( gdy musi zaktualizować to co przyswoiło ), dopiero z czasem
moment organizowania przenosi na okres wcześniejszy. Ma to duże znaczenie dla
całościowego systemu wiedzy. W okresie przechowywania przyswojonych treści
system ten jest aktywny i na skutek doświadczeń może ulegać przekształceniom (
mimo aktualnych przypomnień ) – świadczy to o rozwoju. W wieku szkolnym
znacznie wzrasta wiązanie nowego materiału z dawniej przyswojonym. Sposób
organizowania treści decyduje często o efektywności uczenia się. W okresie
szkolnym uczeń :

- dokonuje coraz bardziej wszechstronnych analiz i syntez,

- potrafi te same treści ujmować w różnych kontekstach,

- w coraz większym
stopniu uwzględnia powiązania sensowne,

- samodzielnie układa
plany, formułuje hipotezy.

· Uczenie się osób
dorosłych.

Wśród osób dorosłych można wyróżnić trzy typy :

1) studentów,

2) osoby pracujące ( odpowiadające wiekiem studentom i starsze
),

3) osoby w wieku podeszłym.

Studenci stanowią specyficzną grupę, a ich zdolności są większe od
przeciętnych, ze względu na to, że uczą się od wielu lat. Ich większe
możliwości mogą być spowodowane wyższą inteligencją, bardziej korzystnymi
oddziaływaniami dydaktycznymi lub warunkami środowiskowymi. Przewyższają oni
swoich rówieśników umiejętnościami zamierzonego uczenia się. Dzięki
wykorzystywaniu umiejętności zdobytych w szkole średniej dokonują bardzo
złożonych operacji intelektualnych – subtelnych analiz i złożonych syntez z
uwzględnianiem różnych punktów widzenia, z daleko większą samodzielnością niż w
wieku szkolnym. Przy prawidłowym toku studiów zbliżają się w swej aktywności do
najwyższego poziomu – aktywności twórczej. W niektórych dziedzinach studiowanie
może nabierać charakteru naukowego.

Uczenie się w szkołach wyższych charakteryzuje :

- perfekcja w organizowaniu treści,

- działania na poziomie twórczym,

- zamierzony charakter uczenia się,

- motywacja poznawcza
jako cel działania.

Uczenie
się osób pracujących przebiega w zasadniczo odmiennych warunkach. Praca
zawodowa, będąca podstawowym rodzajem aktywności, wpływa na rodzaj wiadomości i
umiejętności jak również na sposób ich zdobywania.

Uczenie się osób pracujących charakteryzuje :

1. Nastawione jest na cele praktyczno – użytkowe, podwyższanie
kwalifikacji stwarzających możliwość awansu. Cele te wpływają na nastawienie,
poziom aspiracji i zainteresowania poznawcze.

2. Przyswajanie
wiadomości i umiejętności ma charakter instrumentalny.

3. Osoby pracujące
często przewyższają studentów pilnością i pracowitością, wykazują większą
dojrzałość i odpowiedzialność w zdobywaniu wiedzy, ale posiadają mniejszą
wprawę w organizowaniu treści.

4. Zaabsorbowanie pracą zawodową i życiem rodzinnym znacznie
utrudnia im koncentrację na przedmiocie uczenia się.

Uczenie
się osób w podeszłym wieku charakteryzują :

1. Trudności w przyswajaniu nowych
treści – nie związanych z już znanymi i uniemożliwiającymi wykorzystanie
dawnych doświadczeń. Jeżeli doświadczenie okazuje się pomocne, często
efektywność uczenia się może być większa niż u osób młodszych.

2. Wyraźnie osłabione przechowywanie.
Osoby te, dobrze przypominają sobie wydarzenia utrwalone w okresie tzw. pełnej
wydolności, ale szybko zapominają to co zostało zarejestrowane niedawno.

3. Ograniczenie w zakresie działania
twórczego.

Jeżeli osoby starsze posiadają wiedzę większą
od młodszych a włączone informacje nie prowadzą do zmiany systemu wiedzy,
wówczas korzyści z tego wynikające są znaczne. W przypadku konieczności zmian,
osoby starsze ustępują często młodszym. W pewnych zakresach możliwości tej
grupy ludzi są ograniczone, w innych nie zauważa się różnic, a niekiedy wykazują
pewną przewagę ( dzięki posiadanym doświadczeniom i bogatszej wiedzy ).

Człowiek
uczy się przez całe życie. By efektywność tego procesu była jak największa,
należy pamiętać by stawiane zadania uwzględniały zróżnicowane w poszczególnych
okresach możliwości.

Wpływ cech indywidualnych jednostki na
uczenie się.

Niektóre
właściwości podmiotu w wieloraki i złożony sposób wpływają na efekty uczenia
się. Powszechnie znana jest zależność uczenia się od inteligencji.

Inteligencja
jest
jedną z cech podmiotu, która ma bardzo duży wpływ na uczenie się jednostki.
Osoby bardziej inteligentne nie zawsze
jednak osiągają lepsze wyniki w nauce. Wpływać na to może wiele innych
czynników. Jednym z nich jest pracowitość. Często osoby o niższej inteligencji,
ale bardziej pracowite, osiągają lepsze wyniki niż bardziej inteligentne lecz
mniej pracowite. Podobny wpływ może mieć brak zróżnicowania treści programowych
i dostosowania ich sposobu realizacji do indywidualnych możliwości ucznia.
Prowadzi to do braku zainteresowania ze strony uczniów bardziej inteligentnych,
a w konsekwencji do obniżenia wyników uczenia się.

U osób z wyższą
inteligencją stwierdza się :

- znacznie większą szybkość przyswajania nowych treści po jednorazowym
przeczytaniu,

- uczenie się ma charakter sensowny ( a nie mechaniczny ),

- znacznie lepiej organizują treści, szybciej włączają nowe
treści do własnego systemu wiedzy, łatwiej go modyfikują, są bardziej
plastyczni,

- aktywność badawcza i samodzielne dochodzenie do wiedzy są
niewspółmiernie wyższe,

Osoby o niskiej inteligencji nie dochodzą do poziomu w
których działań w których wykonanie i zasada są obiektywnie nowe. W
mechanicznym uczeniu się obserwowane różnice są małe.

Ze względu na
dodatkowe cechy podmiotu i okoliczności uczenia się nie zawsze można zaobserwować
zależność uczenia się od inteligencji. Jest ona często modyfikowana zdolnościami specjalnymi, które mogą
decydować o efektach określonych rodzajów uczenia się. W dziedzinach, w których
dominuje udział funkcji bardziej rozwiniętych osiąga się lepsze wyniki. Niektóre
osoby uzdolnione w kilku dziedzinach określa się mianem wszechstronnie
uzdolnionych. Kształcenie powinno być dostosowane do zdolności specjalnych
jednostki. Służy temu tworzenie klas o określonych profilach, jak również szkół
o określonych kierunkach kształcenia.

W praktyce
pedagogicznej należy jednak pamiętać o wszystkich, a nie tylko o osobach z
nieprzeciętnymi zdolnościami
specjalnymi. Każdy człowiek, nawet najbardziej przeciętny, ma swoje szczególnie
silne strony, które należy uwzględniać i kształtować.

Często ze zdolnościami wiążą się zainteresowania, które :

- odgrywają bardzo ważną rolę w
zaspokajaniu potrzeb jednostki,

- wywierają one pozytywny wpływ na przebieg i efekty uczenia
się,

- prowadzą do rozwoju określonych zdolności,

- powodują wybiórcze spostrzeganie fragmentów rzeczywistości
oraz podejmowanie z własnej inicjatywy kierunkowych inicjatyw i działań.

W nauczaniu
bardzo istotne znaczenie wywoływanie i rozwijanie zainteresowań. Można je
charakteryzować nie tylko ze względu na cechy indywidualne jednostki, ale
również z uwagi na cechy rozwojowe gdyż zmieniają się one wraz z wiekiem.

Z
zainteresowaniami łączą się nastawienia,
które przyczyniają się do :

lepszej koncentracji uwagi, przez co
dokonywane spostrzeżenia stają się dokładniejsze a informacje lepiej i trwalej
zapamiętywane oraz większej efektywności zamierzonego uczenia się.

Nastawienia łączą się z postawami i poglądami człowieka
oraz wybiórczo wpływają na uczenie się. Wywołując selektywne nastawienie na
odbiór treści łatwo można wprowadzić jednostkę w określoną problematykę, nawet
gdy nie ma ona zamiaru uczyć się czegokolwiek. Nastawienie na czas aktualizacji
przyswojonych treści ( egzamin ) wpływa na jej wyniki. Stwierdzono, że lepsze
rezultaty egzaminów osiąga się wówczas, gdy odbywa się on w dokładnie określonym
terminie ( ani wcześniej, ani później ).

Bardzo duże
zróżnicowanie indywidualne obserwuje się w sposobie zdobywania wiedzy – strategiach uczenia się. Zależnie od
cech osoby uczącej się, jej doświadczeń, przedmiotu uczenia się, celu
kształcenia oraz ujawnianego typu pamięci, style poznawcze mogą okazać się
lepsze lub gorsze. W ich kształtowaniu, jako względnie stałych sposobów
uczenia się, należy zachować ostrożność ( nauczanie jednolitego działania może
okazać się niekorzystne ). Należy pamiętać, że jedne osoby uzyskują lepsze
wyniki w przypadku odbioru słuchowego, inne wzrokowego. Zależnie od przedmiotu
poznania powinny być stosowane różne style poznawcze. W uczeniu się przedmiotów
ścisłych szczególnie korzystna jest refleksyjność, natomiast humanistycznych
pożądana bywa impulsywność. Stwierdza się, że zbytnia refleksyjność w początkowym
etapie poznania może ograniczać powstawanie nowych pomysłów, tłumić inwencję jednostki.
Przy zbytniej impulsywności w końcowym etapie poznania może dochodzić do
utrudnień w koncentracji uwagi, ograniczenia wnikliwości a w konsekwencji
obniżenia efektywności uczenia się. Styl poznawczy, wyznaczający sposób organizacji
materiału przez jednostkę zmienia się wraz z wiekiem, nabywaniem doświadczeń
oraz pod wpływem oddziaływań zewnętrznych.

Ludzie różnią się między sobą poziomem aspiracji, który w znacznym stopniu wpływa na wyniki uczenia się.
Ta sama osoba może wykazywać różny poziom aspiracji w różnych dziedzinach.
Często też ulegać on może podwyższeniu lub obniżeniu pod wpływem różnorodnych
okoliczności i zmieniać się w czasie. Za optymalny uznaje się poziom
aspiracji, który jest bliski maksymalnym
możliwościom jednostki. Niski poziom prowadzi do nie realizowania
własnych możliwości rozwojowych, wygodnictwa, nastawienia na
ograniczanie wysiłku do minimum. Zawyżanie poziomu aspiracji ponad własne
możliwości prowadzić może do niepowodzeń oraz zniechęcenia do dalszej pracy. Na
ogół odnoszenie sukcesów prowadzi do podwyższenia, zaś niepowodzenia do
obniżenia ich poziomu. Przyzwyczajenie się jednak do ciągłych sukcesów może
niekiedy utrwalać poziom aspiracji niższy od optymalnego, a tym samym do
niewykorzystywania własnych możliwości. Mobilizującą ( w tym wypadku ) do
zwiększenia wysiłku i kształtowania optymalnego stanu własnych możliwości może
stać się doznawana – od czasu do czasu – porażka.

Aspiracje
uczniów należy kształtować stosownie do ich indywidualnych możliwości.
Przyczynia się to bowiem do podniesienia skuteczności uczenia się.

Na efektywność uczenia się w znacznej mierze
wpływają motywy uczenia się czyli wewnętrzne
czynniki pobudzające jednostkę do działania i ukierunkowujące jego aktywność.
Różne rodzaje motywacji wiążą się z różnymi potrzebami. Zależnie od tego, które
z nich są najsilniejsze, taki czy inny rodzaj motywacji odgrywa w uczeniu się
dominującą rolę. W uczeniu się szkolnym szczególne znaczenie ma
motywacja poznawcza, która wpływa na rozwój zainteresowań i rozwój umysłowy.
W działaniach pedagogicznych należy dążyć do zwiększania siły motywacji.
Optymalna wielkość motywacji w uczeniu się zależy od trwałych i zmiennych cech
podmiotu, rodzaju zadań i okoliczności w jakich są wykonywane.

W miarę wzrostu trudności zadań jest
pożądane aby motywacja nie przekraczała poziomu motywacji optymalnej – nie
dezorganizuje to wówczas czynności ucznia. W przypadku zdań łatwiejszych
dezorganizacja nie następuje i ten sam stopień motywacji może okazać się
korzystny.

W praktyce wymaga się
dostosowywania oddziaływań pedagogicznych do indywidualnych możliwości uczniów.

Czynniki sytuacyjne a proces uczenia
się.

· Wpływ czynników
i sytuacji poprzedzających proces uczenia się.

Na przebieg i wyniki uczenia się wpływa stan
organizmu. Uczenie się przebiega sprawniej i daje większe efekty gdy uczeń
jest wypoczęty. Zmęczenie

(
wywołane aktywnością jednostki ) może wpływać negatywnie. Przy zmęczeniu o
charakterze ogólnym obniżeniu ulegają wszystkie funkcje organizmu i zawsze jest
to niekorzystne. Natomiast przy zmęczeniu o charakterze wybiórczym obniżeniu
ulega wydolność tylko niektórych funkcji. Jeżeli w uczeniu się występują
funkcje odmienne, negatywne efekty mogą nie występować.

Bardzo
silna motywacja, wysoki poziom aspiracji oraz to czy jednostka doznaje sukcesów
( czy porażek ), znacznie wpływa na dalszą aktywność jednostki.

Na uczenie się nowych treści
niebagatelny wpływ ma uczenie się
poprzedzające. Jeśli jego efekt był korzystny, to w uczeniu się nowych
treści uzyskuje się efekt dodatkowy i większe rezultaty – transfer pozytywny.
Niekorzystne następstwa uczenia się poprzedzającego mogą utrudniać uczenie się
innych treści i obniżać jego rezultaty – transfer negatywny. Niejednokrotnie
uczenie się poprzedzające nie wywołuje żadnego obserwowalnego wpływu, ze
względu na brak elementów wspólnych w kolejno przyswajanych wiadomościach czy
czynnościach.

Uczenie się
określonego materiału ( czynności ) odbywa się drogą transferu
specyficznego. Człowiek jednak, poza przyswajaniem wiedzy, uczy się jak się
uczyć ( poprzez przyswajanie zasad ). Usprawnienie w uczeniu się jest ważnym
czynnikiem rozwojowym. Przyswajanie ogólnie użytecznych zasad odbywa się dzięki transferowi niespecyficznemu, nawet wówczas, gdy nie ma
elementów wspólnych w tym czego się kolejno uczymy.

· Czynniki
działające w trakcie uczenia się oraz strategie uczenia się.

Do ważnych czynników działających w czasie uczenia się
należą czynniki zewnętrzne. Należą
do nich ( między innymi ) bliższe i dalsze otoczenie fizyczne.
Usytuowanie budynku szkoły i klas, ich oświetlenie oraz dostosowanie
pomieszczeń do nauczanego przedmiotu oraz prawidłowych warunków do pracy w domu
ma ogromne znaczenie dla przebiegu i rezultatów uczenia się. Bardzo ważna jest również atmosfera psychiczna towarzysząca
temu procesowi, czyli : stosunek innych ludzi do ucznia, jego działań i
osiągnięć.

Jednym z
podstawowych celów kształcenia jest udzielanie pomocy uczniom w kierowaniu,
kontrolowaniu oraz nabywaniu strategii
uczenia się. Sposoby dochodzenia do nowych treści i zapoznawania się z nimi
odgrywają znaczącą rolę w uczeniu się – od nich zależą efekty uczenia się. W
dochodzeniu do wiedzy bardzo korzystne wyniki daje własna aktywność
podmiotu, sprzyja również lepszemu wykorzystaniu informacji w nowej
sytuacji zadaniowej. Niższe efekty obserwuje się przy biernym odbiorze. Zdarza
się jednak, że wskaźniki przypominania ( rozpoznawania czy reprodukcji ) są
podobne w obu sposobach zdobywania informacji, a różnice występują w
operatywności wiedzy. Własna aktywność poznawcza sprzyja nie tylko operatywności,
ale również zwiększa zdolność do modyfikacji rodzajów podejmowanych zadań i
celów, skraca czas niezbędny do przyswojenia wiedzy.

Pozytywne znaczenie dla uczenia się mają również :

- podobieństwo sytuacji w których uczeń zapoznaje się z
nowym materiałem do tych, w których posługuje się zdobytą wiedzą,

- prawidłowa werbalizacja oraz zgodność treści słownych z
obrazowymi spostrzeżeniami i wyobrażeniami.

Na etapie zapoznawania z nowymi treściami zawsze następuje organizowanie. 1) W czasie
organizowania dochodzi do identyfikacji i włączenia nowych treści do systemu
dotychczasowej wiedzy.

2) Organizowanie jest dobre wówczas, gdy sprzyja zrozumieniu,
i uchwyceniu wewnętrznej struktury wiedzy oraz powiązaniu z treściami dawniej
przyswojonymi.

3) Często włączenie
nowych treści do własnego systemu wartości powoduje jego zmianę. Wyrażać się to
może w modyfikacji stwierdzeń, stawianiu nowych problemów, formułowaniu
hipotez. W przypadku, gdy nie dochodzi do zmian, system jest jedynie wspierany.

4) Organizowanie
zwiększa szybkość uczenia się oraz powoduje, że jego efekty są trwalsze. Dzięki niemu dokonują się najważniejsze
zmiany w strukturze wiedzy ( silniejsza i szersza integracja treści wpływająca
na działania człowieka ).

Wymienione korzyści organizowania treści dotyczą niemal
wyłącznie zapamiętywania logicznego. W zapamiętywaniu mechanicznym może jedynie
dochodzić do przypadkowego wiązania sytuacji, zmiennych podobieństw, istotnych
cech, reguł przyporządkowywania elementów znanym układom przestrzennym ( jak w
systemach mnemotechnicznych ). Nie służy to jednak lepszemu zrozumieniu i
kształtowaniu aktywności twórczej. Wykorzystywanie przypadkowych powiązań sytuacyjnych
( jako uzupełniających ) tylko czasem jest korzystne.

Należy pamiętać, że nie należy narzucać jednostce
określonych sposobów organizowania wiedzy, można jedynie nimi sterować
uwzględniając okoliczności dodatkowe.

W zapamiętywaniu bardziej
złożonego materiału bardzo korzystne jest stosowanie strategii elaboracji,
polegającej na integracji sensownej wiedzy deklaratywnej z informacjami zawartymi
w pamięci długotrwałej poprzez dodawanie szczegółów, tworzenie przykładów, dokonywanie
powiązań oraz wyciąganie wniosków. Do strategii tych należy : opowiadanie własnymi
słowami, robienie notatek, tworzenie analogii, stawianie pytań i odpowiadanie
na nie.

Zapamiętywanie poprawia również hierarchiczne grupowanie informacji.
Służyć temu może : tworzenie planów, map pojęciowych ( przedstawianie treści w
formie diagramu ) oraz notatek macierzowych ( w formie tabelki ).W strategiach
tych szczególnie pożądana jest aktywność własna osoby uczącej się.

Bardzo duże znaczenie dla
przyswajania i utrwalania informacji w pamięci ma stosowanie strategii powtarzania. Najbardziej efektywne
jest powtarzanie częściami - rozłożone w czasie. Daje ono efekt szybszego
przyswojenia wiedzy, trwalszego przechowywania go w pamięci, szybszą
obserwowalność rezultatów a przez to większą satysfakcję. Mankamentem jest
niemożność całościowego ujęcia. Najlepsze efekty daje zapoznanie się z całością
materiału ( przeczytanie go ), podzielenie go na logiczne części i kolejne ich
opanowywanie. Strategie powtarzania w przypadku bardziej złożonych treści mogą
polegać na głośnym czytaniu, sporządzaniu notatek, podkreślaniu istotnych
fragmentów tekstu. Podkreślanie pozwala szybko zlokalizować i przypomnieć sobie
ważne informacje. Zapamiętywanie jest wówczas znacznie efektywniejsze. Do
podkreślania należy zachęcać uczniów starszych, gdyż dzieci młodsze nie potrafią
samodzielnie wybierać fragmentów istotnych. Ogromną przeszkodą w uczeniu się
jest zapominanie. W przypadku powtarzania, mimo całkowitego opanowania
materiału, zapominanie następuje wolniej, a ubytki pamięciowe są mniejsze.
Powtarzanie wpływa na lepszą koncentrację uwagi i kodowanie informacji, ale nie
pomaga w zrozumieniu i wiązaniu informacji z wcześniejszą wiedzą.

Strategie powtarzania powinny być
łączone a innymi, które pomagają w organizowaniu i integrowaniu informacji w
pamięci długotrwałej ( elaboracją i organizowaniem ).

Czynności
i sytuacje następujące po uczeniu się.

Na trwałość przechowywania wiedzy
bardzo korzystnie wpływa sen, relaks i odpoczynek. W czasie następującym po
uczeniu się jednostka podejmuje różne działania. Odpoczynek czynny może również
wpływać pozytywnie, pod warunkiem, że angażuje inne funkcje niż te, które były
wykorzystywane w czasie uczenia się. W zależności od czasu jaki upływa od zakończenia
nauki zmienia się wpływ czynników. W krótkich okresach po zaprzestaniu uczenia
się można zaobserwować nie tylko brak ubytków pamięciowych, ale również
podwyższenie rezultatów uczenia się ( reminisencja ). Dopiero później następuje
zapominanie. Bardzo trudno jednoznacznie stwierdzić w jakim stopniu czas, a w
jakim wykonywane czynności mają wpływ na efekty uczenia się. Z całą pewnością
jednak, że bardzo absorbujące czynności po zakończeniu uczenia się wpływają
niekorzystnie.

Uczenie się następujące może
powodować ułatwienie lub hamowanie retroaktywne. Ułatwienie retroaktywne
następuje gdy późniejsze uczenie się prowadzi do zdobycia nowych informacji (
czynności ) oraz podwyższenia rezultatów uzyskanych wcześniej. Obniżenie rezultatów
wcześniejszego uczenia się na skutek uczenia się nowych treści nazywane jest
hamowaniem retroaktywnym. Często nie obserwuje się żadnych wpływów uczenia
się następującego na wyniki wcześniejszego uczenia się.

Następstwa uczenia się kolejnych
treści uzależnione jest ( między innymi )

od podobieństwa elementów, które nie
zawsze można zakwalifikować jako bodźce i reakcje. Zależności są tu analogiczne
jak w transferze specyficznym.

Za pomocą
licznych czynników możliwe jest osłabianie i zapobieganie negatywnym wpływom
hamowania retroaktywnego. Należą do nich :

- unikanie sytuacji w których materiały lub wykonywane czynności są podobne,

- stosowanie przerw między przyswajaniem kolejnych treści,

- uwzględnianie stopnia trudności przyswajanego materiału ( najpierw
powinno uczyć się materiału trudnego, później łatwego ).

Należy również pamiętać, by nie uczyć się nowych treści
przed utrwaleniem poprzednio wyuczonych.

Determinantów skuteczności
nauczania jest wiele. Jednak dla usprawniania działań ucznia i nauczyciela
szczególnie ważna jest znajomość wymienionych kategorii – właściwości podmiotu,
warunków ( czynników sytuacyjnych ) w jakich przebiega uczenie się i w jakich
dokonuje się pomiarów jego rezultatów oraz aktywność podejmowana przez
jednostkę.