Patologia, jako zjawisko, występuje w
różnych grupach ludzkich i jest ściśle związana z rozwojem społeczeństw. Po­czątkowo
termin patologia (z gr. pathos - cierpienie, logos - nau-

ka) był używany
w medycynie, a dopiero w końcu XIX wieku zaczęto odnosić go do zjawisk
społecznych. Wykorzystano wów­czas ten termin do określania działań ludzkich
przeciwstawnych ideałom stabilizacji, własności, oszczędności, solidarności ro­dzinnej
i sąsiedzkiej. Od końca XIX wieku powstało wiele defi­nicji patologii
społecznej.

V. Kavolis określają: „...jako
destruktywne i autodestruktywne zachowanie ludzi, grup lub całych społeczeństw
"⁶ Autor nie ogranicza się tylko do tego określenia, ale
formułuje inne, w którym podkreśla, że przez patologię społeczną należy
„...rozumieć ten rodzaj zachowania, ten typ instytucji, ten typ funkcjonowania
jakiegoś systemu społecznego, który pozo­staje w zasadniczej, nie dającej się
pogodzić sprzeczności ze światopoglądowymi wartościami, które w danym społeczeń­stwie
są akceptowane".

Odmiennie
definiuje to pojęcie W. Okoń stwierdzając, że jest to „...nauka o przyczynach,
objawach i zwalczaniu takich cho­rób społecznych, jak przestępczość, pijaństwo,
lekomania itd.

Natomiast A. Podgórecki uważa, że
patologia społeczna to postawy i zachowania ludzi, które naruszaj ą podstawowe
nor­my etyczne oraz wyrządzają mniej lub bardziej wymierne szko­dy społeczne.

M. Jarosz uważa, że patologia społeczna
jest zbiorem róż­norodnych typów dewiacji społecznych.

Patologia społeczna według M. Lipki to „... określone
postawy, zachowania i sytuacje życiowe młodzieży, które są szkodliwe dla
historycznie uwarunkowanego postępu i powo­dują ujemne następstwa dla
wszechstronnego rozwoju jed­nostki, grupy lub całego społeczeństwa, a polegaj ą
na niedo­strzeganiu obowiązujących przepisów prawa, norm moral­nych,
obyczajowych i kulturowych oraz na odrzuceniu lub nie-poszanowaniu wartości
obiektywnie zgodnych z wartościami jednostki i ogółu obywateli na określonym
etapie rozwoju ^„

Z terminem patologia społeczna łączy się
przestępczość. Często utożsamia się zakres tych pojęć. Uważna analiza prowa­dzi
do odmiennych wniosków. Wyrażaj ą się one w tym, że po­między wymienionymi
pojęciami zachodzi stosunek nadrzędno­ści i podrzędności. Patologia społeczna w
szerszym rozumieniu obejmuje pojęcie przestępczości mające węższy zakres znacze­niowy.
Z tego wynika, że każde przestępstwo jest przejawem patologii społecznej, ale
nie każdy przejaw patologii społecznej jest przestępstwem.

Zjawiska szeroko rozumianej patologii
społecznej wyra­źnie uwidaczniają się w końcu dwudziestego wieku i są charak­terystyczne
dla dewiacji współczesnej. Świadczy o tym między innymi świadomość, że żyjemy w
coraz bardziej skomplikowa­nej i zdehumanizowanej rzeczywistości, w połączeniu
ze stale wzrastającym tempem życia, co prowadzi w konsekwencji do poczucia
osamotnienia i zagubienia. Skutkiem tego są powszechne zjawiska zaburzeń
emocjonalnych, trudności w kontaktach in­terpersonalnych i świadomość
wyobcowania ze środowiska społecznego. W wielu przypadkach niemożność
odnalezienia się w złożonej rzeczywistości społecznej i stworzenia sobie pew­nych
stałych zasad postępowania doprowadza do utraty wiary w sens życia i poczucia
egzystencjalnej pustki.

Konsekwencją takiej sytuacji jest chęć
oderwania się od świata, ucieczki od groźnej i niezrozumiałej rzeczywistości.
Dotyka to często ludzi młodych. Potęguje ten stan kryzys war­tości i sensu
życia. Zakłada on przewartościowania aksjologicz­ne, zastępowanie jednych
wartości przez inne, konkurencyjne. Równoznaczne jest to z zachowaniem
stereotypów społecznych i pewnym swoistym wyjałowieniu duchowym, które jest
udzia­łem młodego pokolenia, tworzącego własne ruchy społeczne.

Podstawą
badań w patologii społecznej mogą być nastę­pujące problemy:

• pierwszy -
dotyczy zjawisk związanych z życiem jednost­ki i określany jest mianem patologii
indywidualnej;

• drugi"
obejmuje negatywne zjawiska związane z życiem rodziny i nosi nazwę patologii
rodziny;

• trzeci -
stanowią ujemne zjawiska powstające w gru­pach organizacyjnych.²²

Do zakresu
zachowań dewiacyjnych zaliczyć można:

• przestępczość - różne
rodzaje, grupy wiekowe, społecz­ne, bandy, kliki;

• zachowania
patologiczne, dysfunkcjonalne wobec ro­dziny, społeczności lokalnej;

• samoniszczenie:
alkoholizm, narkomania i samobójstwa, a także inne zachowania autoagresywne;

• typy zachowań aspołecznych (np.
działania zmierzają­ce do zaostrzenia konfliktów społecznych, narodowościowych,
religijnych, ruchy młodzieżowe, itd.;

• dewiacyjne zachowania seksualne, zboczenia;

• inne rodzaje
zachowań występujących na podłożu psy­chospołecznym, np. zaburzenia psychiczne
i nerwice.

Niewydolność
wychowawcza rodziny i szkoły, anomizacja życia społecznego, powoduje, że
młodzież poszukuje opar­cia w grupach rówieśniczych i różnego rodzaju ruchach
młodzieży. Ruchy młodzieżowe tworzą rozmaite zbiorowości, które łączy negatywny
stosunek do kultury dominującej.

CZYM JEST DEWIACJA

Większość
ludzi na ogół stosuje się do norm społecznych. Jest tak dlatego, że
doświadczyli procesu socjalizacji, oraz dlatego, że w społeczeństwie istnieją
struktury kontroli społecznej (np. prawa i policja). Co sprawia, że są ludzie,
którzy nie stosują się do norm? Czym powodowane jest ich zachowanie i jak
powinno reagować na nie społeczeństwo?

DEWIACJA PRAWNA

Wszystkie społeczeństwa potępiają pewne
formy zachowań. Morderstwo, gwałt, kazirodztwo, zdrada i kradzież są przez
większość społeczeństw uważa­ne za karygodne. W nowoczesnych społeczeństwach
przemysłowych działania te są zabronione przez sformalizowane kodeksy prawne,
które przewidują za nie odpowiednie kary. Działania, o których mówimy, nazywane
są przestęp­stwami, co oznacza, że
traktuje się je jako odstępstwo (dewiację) od prawa. Oprócz wymienionych
cięższych zbrodni w wielu społeczeństwach za narusze­nie norm prawnych uważa
się także inne formy zachowań, takie jak nieprze­strzeganie przepisów ruchu
drogowego, zakłócanie spokoju, noszenie ukrytej broni i, zwłaszcza ostatnio,
zmienianie i kasowanie cudzych danych kompute­rowych.

Przestępczością
nieletnich nazywa się naruszanie norm prawnych przez osoby, które nie
osiągnęły wieku, w którym prawo traktuje ludzi jako dorosłych. Oprócz praw
definiujących pewne działania jako przestępstwa - bez względu na to, kto je
popełnia - istnieją prawa specyficznie związane z wie­kiem. Chuligaństwo i
unikanie obowiązku szkolnego to przykłady zachowań, z powodu których młodzi
ludzie - a nie dorośli - mogą wejść w kontakt z po­licją i sądem.

Dewiacje kryminalne istnieją na całym
świecie, ale konkretne normy praw­ne definiujące niektóre zachowania jako
nieakceptowalne mogą być różne w różnych krajach. W Stanach Zjednoczonych prawo
stanowią poszczególne stany, a także rząd federalny. Dlatego działanie, które
jest przestępstwem w jednym stanie (na przykład kupowanie broni), w innym może
być legalne. To, co uważane jest za dewiację w sensie prawnym, różni się nie
tylko w zależ­ności od społeczeństwa, ale i w obrębie dużych społeczeństw
przemysłowych.

Dewiacja
społeczna

Przestępstwo można łatwo zdefiniować
jako dewiacyjną formę zachowa­nia. Trudniejsze do zdefiniowania są formy
zachowań, które uważa się za de­wiację
społeczną; zachowania takie, nie naruszając kodeksów prawnych, na­ruszają
normy społeczne. Posłużmy się dwoma przykładami: do niedawna no­szenie
kolczyków przez mężczyzn uważane było za niestosowne, w latach sześć­dziesiątych
i siedemdziesiątych wielu młodych mężczyzn zrywało z konwencją i buntowniczo
nosiło długie włosy; ogólnie młodzież ubierała się wtedy bardziej niestarannie
(stare dżinsy i podkoszulki), niż to było przyjęte. W kontekście tamtych czasów
zachowania te uważane były za dewiację społeczną. Nie przy­stawały do ogólnie
przyjętych norm społecznych, ale nie stanowiły takiego za­grożenia dla porządku
społecznego, by można je było uznać za przestępcze.

Wyjaśnienie
dewiacji

Próby
wyjaśnienia, dlaczego ludzie zachowują się w sposób dewiacyjny, odwoływały się
do różnych przyczyn - od biologicznych i psychologicznych po bardziej
socjologiczne. Owe różnorodne ujęcia wywodzą się z różnych zało­żeń dotyczących
nie tylko przyczyn ludzkiego zachowania, ale także sposo­bów zmiany zachowań
dewiacyjnych.

Przestępstwo

Przestępstwa są
naruszeniem kodeksów prawnych. Niektóre przestępstwa są poważniejsze niż inne.
Pewne działania określane jako przestępstwa w jed­nym społeczeństwie mogą nimi
nie być w innym społeczeństwie. W Stanach Zjednoczonych definicje zachowań
przestępczych zmieniają się w zależności od stanu. Można jednak sklasyfikować
typy przestępstw w sposób, który umożli­wi analizę przestępstwa w różnych
miejscach i w różnych czasach.

Typy przestępstw:

Przestępstwa
przeciwko osobie (przestępstwa przemocy). Ten typ przestępstw obejmuje
działania łączące się z przemocą lub groźbą użycia prze­mocy przeciwko osobie.
Są to przestępstwa, które wywołują rosnący niepokój w społeczeństwie
amerykańskim, niepokój polegający na tym, że wielu obywa­teli nie czuje się
bezpiecznie na ulicach, a nawet we własnych domach.

Przestępstwa przemocy obejmują: zabójstwo („rozmyślne zabicie
jednej osoby przez drugą"), napad („bezprawne zaatakowanie jednej osoby
przez dru­gą w celu zadania poważnych uszkodzeń cielesnych"), gwałt i rozbój.

Przestępstwa
przeciwko mieniu. Niektóre przestępstwa polegają na zabraniu innej osobie
czegoś, co ma wartość. Są to: kradzież
(„bezprawne odebranie, przenoszenie, odprowadzanie lub przewożenie mienia
należącego do innej osoby"), kradzież
samochodu, włamanie („bezprawne wejście do budynku w celu popełnienia
przestępstwa") oraz podpalenie
(„rozmyślne lub powodowane złą wolą spalenie lub próba spalenia osobistego
mienia innej osoby").

Przestępstwa
„bez ofiar” Niektóre przestępstwa są
działaniami nie ma­jącymi widocznej ofiary, osoby, która mogłaby złożyć skargę,
tak jak ofiara kradzieży czy napadu. Przestępstwa „bez ofiar" obejmują: hazard, publiczne pijaństwo,
prostytucję, nielegalne używanie narkotyków, związki homoseksualne i
cudzołóstwo. Nie wszystkie z tych działań uważa się za prze­stępstwa zawsze
i wszędzie; hazard jest, na przykład, dozwolony w Las Vegas i Atlantic City.

Przestępstwa
„białych kołnierzyków” i korporacji. Wcześniej zdefi­niowaliśmy przestępstwa
„białych kołnierzyków" jako związane z pracą naru­szenie prawa przez
jednostki z klasy średniej i wyższej. Niektóre z tych prze­stępstw można
skategoryzować jako „przestępstwa przeciwko mieniu" (np. malwersacja i
defraudacja), jednak ich bliski
związek z codzienną pracą danej jednostki zdaje się usprawiedliwiać ich
oddzielne potraktowanie. Inne przestępstwa z tej grupy to: fałszywa reklama, nielegalny obrót akcjami i obligacjami,
wspólne uzgadnianie cen przez przedsiębiorstwa, oszu­kiwanie na cenie,
działania antyrynkowe mające na celu formowanie monopoli, zatruwanie środowiska oraz sprzedawanie bezużytecznych lub
szkodliwych produktów żywnościowych i lekarstw. Działania te zaczęto traktować jako przestępstwa pod koniec XIX
w.; wcześniej większość firm (i jednostek) prowadziła interesy w sposób niczym
nie ograniczony.

Zachowania patologiczne

Dezorganizacja
Rodziny

Rodzina dla człowieka jest środowiskiem
społecznym, w którym czuje się najbezpieczniej, w sensie społecznym, w którym
czuje się najbezpieczniej w sensie psychicznym i najlepiej za­spokaja swoje
psychospołeczne potrzeby Jednak i w tym dla człowieka tak istotnym środowisku,
podobnie jak w innych komponentach społecznej rzeczywi­stości, dochodzi do najrozmaitszych
zakłóceń wywołujących przejściowy lub trwały rozkład podstawowej komórki życia
społecznego zwanej rodziną. Wówczas to następuje jej „dez­organizacja, czyli
ograniczenie lub zanik dotychczas wypeł­nianych funkcji i ról rodzinnych,
zwłaszcza obowiązków mał­żonków wobec siebie i dzieci, a także dzieci wobec
rodziców i ewentualnie między rodzeństwem".

„Dezorganizacją życia
małżeńsko-rodzinnego poprze­dzają zwykle różne zaburzenia psychospołeczne,
określane zja­wiskami patologicznymi, które zaczynają się konfliktami i zdra­dami
małżeńskimi, a kończą rozwodem.^”

Konflikt utożsamia się z walką,
wzajemnym wyrządzaniu sobie przykrości, utrudnianiu życia. Za drastyczną formę
wyra­żania uczuć nieprzyjaznych, wrogich uważa się kłótnie, awantu­ry,
rękoczyny.

Konflikt międzyosobniczy jest to starcie
wywołane roz­bieżnościami postaw, celów, sposobów działania wobec kon­kretnego
przedmiotu czy sytuacji. W konflikcie jedna strona dąży do podporządkowania
sobie narzucenia drugiej stronie własnych postaw, czy sposobów działania
Konflikt może także dotyczyć dążenia do zrealizowania własnych interesów przez
wyeliminowanie czy podporządkowa­nie sobie partnera.

Wyróżniamy następujące rodzaje
konfliktów:

• Konflikty trwałe,
nierozładowane - mają one miejsce wówczas gdy osoby między którymi dochodzi do
konfliktu, nie przejawiają żadnej skłonności czy ochoty do pójścia na
ustępstwa, wyjaśnianie i usunięcie problemów spornych, nato­miast nie ujawnią
swoich postaw. Siła emocjonalna powsta­łych rozbieżności potęguje coraz bardziej
i w każdej chwili grozi uzewnętrznieniem się w postaci gwałtownej, drastycznej.
Ta kumulacja napięć stwarza dla rodziny sytuacje najgroźniej­sze, dezorganizuje
jej życie poprzez „zaniedbywanie obowiąz­ków jednego lub obu współmałżonków,
alkoholizm, często wybuchające spory i kłótnie, zdrady małżeńskie i wreszcie
rozbicie rodziny .

• Konflikty
otwarte - nie są ani tak groźne jak poprze­dnie ani tak ostre. W ramach
konfliktów otwartych wiele sytu­acji ma charakter zatargów, sprzeczek, wymiany
zdań, jednak nie dzielą one i nie wykluczają ich dalszego współżycia, współ­działania.
Nie doprowadzają do zerwania się poczucia więzi, wspólnoty.

• Konflikt w zakresie wartości -
występować może za­równo wówczas, gdy dla osób uczestniczących w nim są one
wspólne (np. rywalizacja w zawodach sportowych, współza­wodnictwo w pracy, w
nauce) jak i wtedy, gdy te wartości są różne (np. odmienność upodobań i
zainteresowań, odmienność wyobrażeń o sposobie spędzania wolnego czasu,
urządzenia mieszkania itp.). Konflikt wartości dotyczyć może także ocen. Osoby
bezpośrednio zainteresowane mogą mieć odmienne po­glądy na moralność, ocenę
czyjegoś postępowania, ocenę jakiś faktów historycznych, słuszność takich czy
innych form organizacji życia politycznego, społecznego, gospodarczego (jest to
konflikt przekonań).

Konflikty i kryzysy w życiu
małżeńsko-rodzinnym są nie­uniknione. Ze względu na doniosłą rolę rodziny
należy je mini­malizować, gdyż zaledwie nieliczne z nich maj ą konstruktyw­ne
następstwa. Konflikt jest sytuacją burzącą porządek i ład społeczny, lecz jego
skutki niekiedy mogą być pozytywne Konflikt w rodzinie jest starciem wywołanym
rozbieżno­ścią postaw, celów lub samych tylko sposobów realizacji ja­kiegoś
zadania. W sytuacji konfliktowej jedna strona stara się drugiej narzucić własne
postawy, sposoby działania albo też realizować swoje interesy kosztem tej
drugiej strony.

Rozwiązanie podanych konfliktów może być
różne. „Najefektywniejszym sposobem jest zawsze uzgodnienie pomiędzy małżonkami
czy innymi stronami konfliktu stanowisk i przyjęcie kompromisowych rozwiązań
dla rozbieżnych dążeń".

Nierozładowanie długotrwałych napięć
prowadzi do uta­jonego i reperesjonowanego konfliktu. Napięcia w rodzinie wy­wołują
agresywność i prowadzą do dezorganizacji życia ro­dzinnego.

Napięcia mogą
mieć różne źródła. Najczęściej mają one charakter psychogenny i
społeczno-kulturowy. Źródła konflik­tów i napięć w rodzinie maj ą różnorodne
podłoże, a jednym z nich bywa brak przystosowania seksualnego małżonków i peł­nienie
przez nich poza rodzinnych ról, które dezaprobuje jeden z małżonków bądź
członek rodziny. Konflikty i napięcia między małżonkami wywołują nie tylko
dezintegrację, ale mogą dopro­wadzić do jej rozbicia.

We współczesnych rodzinach równie częste
są konflikty międzypokoleniowe, czyli między rodzicami a dziećmi. Kon­flikty te
mają różną etiologię. Najczęstszym ich źródłem jest roz­bieżność
międzypokoleniowych systemów wartości i różnice wzorów kulturowych, typowych
dla okresu socjalizacji rodzi­ców i ich dzieci. Zdaniem J. Szczepańskiego
„konflikty mię­dzypokoleniowe występujące w rodzinie są trudniejsze do roz­wiązania
niż konflikty między małżonkami. Często wiodą one do trwałych napięć, jeśli
rodzice i dzieci nie zamanifestują postaw tolerancyjnych

O wiele istotniejsze od poznania etiologii
konfliktów i sposobów ich rozładowania jest wytwarzanie takich wzorów wy­pełniania
wewnątrzrodzinnych ról, aby zapobiegały sytuacjom konfliktowym i napięciom w
rodzinie. W życiu małżeńsko-rodzinnym zdarzają się niekiedy sytuacje, w których
dochodzi do trwałych napięć, wówczas mamy do czynienia z kryzysem rodziny.
Pojęciem tym określamy sy­tuację, w której po zastosowaniu różnych środków nie
może dana rodzina wypełniać swych elementarnych funkcji. Jest to wska­źnik
zaawansowanej dezorganizacji, która często prowadzi do rozbicia tej podstawowej
struktury społecznej. Rozbicie rodzi­ny może przybrać postać opuszczenia przez
jednego ze współ­małżonków, separacji lub rozwodu.

Jedną z form rozbicia rodziny jest
rozwód. Stanowi on wg M. Jarosz „główny i najczęściej stosowany wskaźnik
rozbicia małżeństwa i rodziny".

Z wielu badań
prawno-socjologiczno-demograficznych wiadomo, że głównymi przyczynami rozwodu
są zdrady mał­żeńskie i alkoholizm W licznych przypadkach psychospołeczne
konsekwen­cje rozwodu są wielowymiarowe i bardzo poważne. Doświad­czają ich
przede wszystkim sami rozwiedzeni i ich dzieci oraz w mniejszym stopniu inni
członkowie rodziny Społeczne skutki rozwodu są łatwo dostrzegalne nie tyl­ko na
osobowości samych eksmałżonków, ale i ich dzieciach.

Zaburzenia w funkcjonowaniu rodziny nie
są zjawiskiem nowym. Chociaż obecnie wykazuj ą tendencje wzrostowe. Nie ma
Jednak podstaw - Jak uważa Z. Tyszka - do formułowania twierdzeń o przeżywanym
obecnie kryzysie rodziny.

Samozniszczenie

Alkoholizm

Alkoholizm to jedna z form zespołu uzależnienia od środków
psychoaktywnych składającego się z "objawów behawioralnych,
fizjologicznych i zmian procesów poznawczych, które pojawiają się w toku
wielokrotnego używania środka. Zespół charakteryzuje się silną potrzebą przyjmowania
środka, trudnościami kontrolowania tego zachowania, uporczywym używaniem wbrew
szkodliwym następstwom, przedkładaniem przyjmowania środków ponad inne zajęcia
i zobowiązania, zwiększoną tolerancją i niekiedy występowaniem objawów zespołu
abstynenckiego. Zespół uzależnienia może wiązać się z przyjmowaniem określonego
środka (np. tytoniu, alkoholu, diazepamu), klasy środków określonego typu (np.
opiatów) lub szerokiego wachlarza różnych farmakologicznych środków" (X
Rewizja Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób, Urazów i Przyczyn Zgonów).

Fakty składające się na
kliniczny kanon destrukcji alkoholowej:

1. Postępujące
samozniszczenie wskazujące na uszkodzenie układu samozachowawczego.

2. Głód alkoholowy,
dający poczucie przymusu wewnętrznego.

3. Brak zdolności
do skutecznej samokontroli powstrzymującej picie i powtarzające się
niepowodzenia prób zaprzestania picia.

4. Nasilający się
stan cierpienia, osamotnienia i bezradności.

5. Głębokie
uszkodzenia i rozerwanie podstawowych kontaktów społecznych.

6. Gotowość do naruszania
norm społecznych i wartości, gdy znajdą się w konflikcie z dążeniem do picia.

Problemy alkoholowe

Degradacja zdrowia
uzależnionych: dotyczy 600-800 tys. osób, w lecznictwie
odwykowym zarejestrowanych jest ok. 120 tys., ale możliwości skutecznej i
nowoczesnej terapii ma tylko 20-30% placówek.
Uszkodzenia zdrowia u nadmiernie
pijących: ok. 2 mln osób.
Uszkodzenia zdrowia psycho-fizycznego
pijącej młodzieży: 10-15 % zagrożonych w grupie wieku 15-18 lat.
Szkody występujące u członków rodzin z
problemem alkoholowym: mamy ok. 3 mln dorosłych i dzieci współuzależnionych
z problemami emocjonalnymi, somatycznymi, ubóstwem, mniejszymi szansami
życiowymi, demoralizacją (programy pomocy rodzinom obejmują ok. 50 tys.
dorosłych i 30 tys. dzieci).
Alkoholowa dezorganizacja środowiska
pracy i bezrobotnych: zwłaszcza w regionach o wysokim bezrobociu, gdzie
dodatkowo brak odpowiednich placówek.
Naruszenia prawa i porządku przez osoby
nietrzeźwe: przestępczość pod wpływem alkoholu, przemoc w rodzinie z
problemami alkoholowymi i w miejscach publicznych, prowadzenie pojazdów w
stanie nietrzeźwości.
Naruszanie prawa związane z handlem
alkoholem: szczególnie nielegalny import, produkcja i sprzedaż (ok. 20-25%
legalnego obrotu), sprzedaż nieletnim i nietrzeźwym, nielegalna reklama.

Narkomania

Narkotyki (środki uspakajające, halucynogenne) są to środki
odurzające. Naturalne lub syntetyczne substancje zmniejszające wrażliwość
ośrodkowego układu nerwowego, hamujące jego reaktywność (depresja oddechowa,
depresja ośrodkowa). Zależnie od wielkości dawki powodują uspokojenie, euforię,
odurzenie lub sen narkotyczny. Narkotyki stosuje się jako leki przeciwbólowe, uspokajające, nasenne
oraz do narkoz (anestezji, narkotyki chirurgiczne). Ich używanie wiąże się
jednakże z niebezpieczeństwem wywołania uzależnienia
i przyzwyczajenia do ich zażywania ( nałóg), czyli narkomanii,
powodujących zmiany osobowości (osobowość - zaburzenia) i wyniszczenie
organizmu.

Walka z nielegalną produkcją i handlem narkotykami
wymagała współpracy międzynarodowej, czego efektem były następujące umowy:
międzynarodowe konwencje opiumowe w Hadze 1912 i Genewie 1925,
konwencja o ograniczeniu produkcji i uregulowaniu podziału środków
odurzających z 1931, konwencja o zwalczaniu nielegalnego handlu
środkami odurzającymi z 1936.

W 1961 podpisano z inicjatywy ONZ jednolitą konwencję
o środkach odurzających, a w 1972 przyjęto poprawkę w celu
zwiększenia kontroli. W 1971 przyjęto w Genewie konwencję
o środkach psychotropowych. Przy ONZ istnieje od 1971 Fundusz Narodów

-
DLACZEGO ? -

Ludzie często usiłują uciec od rozmaitych problemów: stresu, braku
pieniędzy, nadmairu bądź braku pracy, rozbitego domu bądź złamanych przyjaźni
itd. Jednak niektórzy próbują całkowicie oderwać się od rzeczywistości. Nie
potrafią poradzić sobie z realnym życiem i sięgają po narkotyki w nadziei
stworzenia wyimaginowanego, idealnego świata.

Kolejną pospolita przyczyną "brania" jest presja grupy.
Człowiek, najczęściej młody, zaczyna zażywać narkotyki, ponieważ to samo robią
jego rówieśnicy. Każdy członek grupy dostosowuje się do panujących w niej
zwyczajów.

Samobójstwa

Choć
samobójstwa istnieją tak długo, jak istnieje życie społeczne, to bardziej
systematyczne badania nad nimi rozpoczęto dopiero w połowie XIX wieku.
Problemem zainteresowali się wtedy teologowie, fizjopatolodzy, psychiatrzy,
psychologowie i socjologowie.

Można powiedzieć tak:
samobójstwo nie jest aktem o charakterze indywidualnym, psychologicznym, lecz
faktem społecznym; dlatego też — jak pisał Durkheim — zdarzenia życia
prywatnego, które zdają się być bezpośrednimi powodami samobójstwa, są w
rzeczywistości jedynie przyczynami okazjonalnymi. Samobójstwo nie jest sprawą
indywidualnego wyboru człowieka. Jest aktem społecznym, wynikającym ze stanu
grupy, w której uczestniczy jednostka.

Takie stanowisko nie wyklucza indywidualnych motywów działań
samobójców. Jednakże bardzo trudno jest odpowiedzieć na pytanie, dlaczego
ludzie decydują się na odebranie sobie życia. Jakie są indywidualne motywy ich
decyzji.

Przyjmujemy więc za Emilem
Durkheimem nim, że istnieją cztery podstawowe kategorie samobójstw: egoistyczne
— jest skutkiem rozpadu grupy, malejącego związku między jednostką i grupą;
altruistyczne — wywołane istnieniem nadmiernego związku jednostki z grupą;
anomiczne — wynikające z zakłócenia ładu społecznego; fatalistyczne — będące
przejawem sytuacji jednostkowej człowieka, np. tragedii, z której nawet w
dalszej perspektywie nie ma wyjścia.

Polska znajduje się wśród
krajów o średnim wskaźniku samobójstw ok. 14 osób na 100 tys. ludności (dla
porównania na Litwie blisko 46 osób, w Rosji 42 osoby). Maria Jarosz, autorka
książki pod tytułem „Samobójstwa” szukając
odpowiedzi na pytanie o czynniki predestynujące do samobójstwa, mówi, że — z
małymi wyjątkami — najwyższe wskaźniki samobójstw mają kraje dawnego ZSRR oraz
Węgry. Na tym tle Polska jawi się jako raj o najmniejszym wskaźniku aktów
samobójczych. Analiza trendów i dynamiki samobójstw w latach 1951–1995 pokazuje
wyraźne nasilenie zjawiska w trzech aspektach:

1. Wzrost ilościowy zjawiska
w całej populacji.

2. Szybszy wzrost liczby
samobójstw wśród mieszkańców wsi.

3. Zmiany w strukturze
demograficznej polegające na zwiększonym udziale samobójstw wśród młodzieży.

Zarysowane kierunki zmian muszą zastanowić i zaniepokoić. Jeśli
spojrzymy na dane statystyczne, zobaczymy, że w ostatnich 44 latach
współczynnik samobójstw wzrósł o 280% (s. 84). Zaskakuje fakt, że wzrasta
wskaźnik samobójstw na wsiach, a maleje w miastach. Jest to o tyle dziwne, że
powszechnie przyjęło się uważać, że samobójstwo jest negatywnym wytworem
miejskiego stylu życia. Pewną rolę mogły odegrać wielkie zmiany społeczne.
Pierwsza po II wojnie światowej, kiedy to nastąpiła szybka nacjonalizacja,
industrializacja i urbanizacja; wzrosła w związku z tym ruchliwość społeczna.
Druga to czasy reform rozpoczętych w 1989 roku. W tym okresie pojawił się
jeszcze jeden czynnik, który, zdaniem autorki, zasługuje na szczególną uwagę —
bezrobocie dotykające względnie najczęściej mieszkańców wsi.

Statystycznym samobójcą jest częściej mężczyzna niż kobieta. W
Polsce śmiercią samobójczą umierają pięciokrotnie częściej mężczyźni niż
kobiety. Równocześnie Polska jest jednym z krajów o najniższych współczynnikach
samobójstw wśród kobiet Na taki układ wyników wpływ może mieć poziom
wykształcenia — niższy u kobiet niż u mężczyzn. Duża aktywność zawodowa kobiet
i wysoki stopień identyfikacji z rolami zawodowymi. Wreszcie rodzina i związane
z nią wychowywanie dzieci.

Poza płcią istotny wpływ na odsetek samobójstw ma stan cywilny.
Najwyższe współczynniki widać wśród wdów, wdowców, oraz osób rozwiedzionych.
Można sądzić, że czynnikiem sprzyjającym autoagresji jest nagła zmiana stanu
cywilnego, związane z tym osamotnienie, poczucie izolacji i społecznego
nieprzystosowania

W latach dziewięćdziesiątych najmniej suicydogenne grupy stanowili
studenci i pracownicy umysłowi. Natomiast najczęściej odbierają sobie życie
pracownicy fizyczni, bezrobotni i rolnicy Taki układ wyników wymaga
wielowątkowej interpretacji. Trzeba poszukiwać kompleksu przyczyn. Bez
wątpienia do głównych przyczyn można zaliczyć frustracje wynikające z
ekonomicznej i społecznej degradacji. Jak więc wygląda statystyczny samobójca?
Jest to przede wszystkim mężczyzna, w średnim wieku, mieszkający na wsi lub
małym miasteczku, pracujący fizycznie lub bezrobotny, od niedawna owdowiały lub
rozwiedziony.

SPOŁECZNE
KONSEKWENCJE DEWIACJI

Socjologowie nie traktują
dewiacji jako atrybutu danej osoby. Dewiacja jest naznaczeniem (etykietką)
szczególnego zachowania przez proces społecz­ny. Gdy ten proces społeczny jest
skodyfikowany i egzekwowany przez pań­stwo, każde jego naruszenie nazywa się
„przestępstwem". Inne, mniej jasno sformułowane definicje społeczne
sprawiają, że różne formy zachowań trakto­wane są jako „dziwnej „odmiennej
„nienormalne" czy wręcz „szalone". Zacho­wania tego rodzaju powodują,
że ludzie unikają związanych z nimi osób, a tak­że nalegają na to, by zachowania
te w pewien sposób były ograniczane.

STYGMAT
SPOŁECZNY

Wiele form nie przestępczych zachowań
dewiacyjnych niesie z sobą stygmat społeczny, czyli silnie negatywną tożsamość.
W naszym społeczeństwie stygmatem takim naznacza się ludzi chorych psychicznie,
mocno zdeformowa­nych pod względem fizycznym, inwalidów, a nawet cierpiących na
schorzenia typu AIDS. Zachowania i nałogi, takie jak hazard, uzależnienie od
narkoty­ków czy obżarstwo, często traktuje się jako dewiacje, a ulegające im
osoby na­znacza stygmatem społecznym. Określanie ludzi niekonwencjonalnych mia­nem
„dewiantów", a nie „innych", znacznie wpływa na sposób traktowania
tych jednostek i, w konsekwencji, na sposób, w jaki one same postrzegają
siebie.

DEWIACJA l
SPOŁECZEŃSTWO

Durkheim (1938; oryginał, 1895)
podkreślał, że dewiacje istnieją we wszy­stkich społeczeństwach. Twierdził, że
dewiacje nie tylko nie są niczym nienor­malnym, ale stanowią niezbędną cechę
każdego społeczeństwa i spełniają kil­ka ważnych funkcji. Społeczne definicje
dewiacji wyznaczają granicę zacho­wań
dopuszczalnych, wyjaśniając tym
samym, co społeczeństwo uważa za działanie słuszne i właściwe. Określanie
pewnych zachowań jako dewiacji wzmacnia
silę moralną zachowań traktowanych jako społecznie akcepto­walne. Reakcja
społeczeństwa na zachowania dewiacyjne
wzmacnia również solidarność społeczną, jednocząc wspólnie reagujących.

Dewiacja może również służyć
społeczeństwu, prowadząc do zmiany spo­łecznej. Dewiacja pokazuje alternatywę
istniejących norm i wartości. Na przy­kład: według Mertona każda innowacja jest
formą dewiacji, która jest nie tyl­ko pozytywna, ale i absolutnie niezbędna,
jeśli społeczeństwo nie ma popaść w stagnację. Ci, których w pewnym okresie
nazywa się dewiantami, w przy­szłości mogą być uznani za bohaterów. W
przeszłości za dewiantów uważano ludzi, którzy walczyli o prawo wyborcze dla
kobiet; obecnie nikt nie kwestionu­je prawa kobiet do głosowania, a ci, którzy
przyczynili się do wprowadzenia tego prawa, są powszechnie chwaleni.

Dewiacja jest więc zachowaniem innym niż
zwykłe czy tradycyjne. To, czy zostanie przyjęta, czy napiętnowana, zależy od
tego, kto wydaje ten osąd; zale­ży również od czasu, w jakim to zachowanie ma
miejsce. Krótko mówiąc, de­wiacja jest rezultatem procesu społecznego.

Przestępczość, a w szczególności
przestępczość nieletnich, wynika z naru­szania prawa i stanowi formę prawnie
zdefiniowanej dewiacji. Dewiacja spo­łeczna zaś odnosi się do działań
naruszających normy społeczne, a niekoniecz­nie prawne.